Chạy bộ có mất cơ không còn tùy cách anh chị chạy, ăn và ngủ. Cơ chỉ hao thật khi chạy quá nhiều mà thiếu ăn, thiếu ngủ, còn cơ nhỏ đi sau buổi chạy thường chỉ là tạm thời. Bài viết chỉ rõ nguyên nhân, dấu hiệu cần lưu ý và cách chạy để giữ cơ khỏe.
Vì sao cơ nhỏ đi sau khi chạy, chạy bộ có mất cơ không?
Cơ nhỏ đi sau một buổi chạy dài thường chưa phải là mất cơ thật mà chỉ là hiện tượng “mất cơ giả”. Lúc này cơ bắp bị xẹp tạm thời vì cạn glycogen và nước, còn phần đạm cấu tạo nên tế bào cơ vẫn chưa mất đi. Glycogen là dạng đường dự trữ trong cơ và gan, giống như bình xăng của cơ thể khi vận động. Chạy càng lâu, bình xăng này càng vơi, trong khi mồ hôi lại lấy đi một lượng nước đáng kể.
Cơ bắp có khoảng ba phần tư là nước, đạm chiếm chừng 20%, phần còn lại là mỡ, khoáng chất và glycogen. Glycogen chỉ chiếm khoảng 1% khối lượng cơ, nhưng mỗi gam glycogen được giữ cùng ít nhất 3 gam nước. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí European Journal of Applied Physiology năm 2015 cũng ghi nhận tỷ lệ này trong cơ người sau vận động kéo dài. Vì vậy, khi glycogen cạn, nước trong cơ cũng rút theo và bắp chân, bắp đùi nhìn nhỏ, mềm hơn hẳn.

Tôi nhớ một chị phụ huynh từng nhắn cho tôi sau ba tháng chạy bộ mỗi sáng. Chị lo vì đùi nhìn thon lại, quần áo rộng ra, nên nghĩ mình đang mất cơ. Hỏi kỹ mới biết bữa tối của chị rất nhẹ, gần như không có cơm, và chị cũng ít uống nước. Khi chị thêm một chén cơm vào bữa tối, ăn nhẹ sau buổi chạy và uống nước đều hơn, chỉ sau vài ngày chị kể bắp chân đầy đặn trở lại.
Cơ bắp sẽ đầy đặn trở lại khi anh chị bổ sung đủ tinh bột (cơm, khoai, yến mạch) và uống đủ nước, thường trong khoảng một đến hai ngày. Nếu sau đó sức vẫn giảm rõ, như leo cầu thang thấy nặng chân hơn hoặc xách đồ nhanh mệt, thì câu trả lời cho chạy bộ có mất cơ không lúc này có thể là có, vì cơ đang hao thật chứ không còn là xẹp tạm thời. Phần tiếp theo sẽ chỉ ra những lý do thường gặp.
Khi nào chạy bộ thật sự gây mất cơ?
Chạy bộ chỉ làm cơ hao thật khi cơ thể thiếu nhiên liệu hoặc không có đủ thời gian để sửa chữa, và điều này thường rơi vào năm tình huống: chạy lúc bụng quá đói, chạy quá dài và quá nặng, thiếu calo và tinh bột, ăn nghèo đạm, hoặc bỏ qua tập kháng lực. Tôi gặp những tình huống này ở khá nhiều anh chị, nhất là người vừa đi làm vừa chăm con nên ăn uống, ngủ nghỉ thất thường. Nhận ra sớm thì việc chỉnh lại cũng nhẹ nhàng hơn nhiều.
Chạy bộ khi bụng quá đói
Chạy bộ khi bụng quá đói, nhất là chạy dài, có thể khiến cơ thể lấy thêm đạm từ cơ để làm nhiên liệu. Sau một đêm nhịn ăn, lượng đường trong máu và kho glycogen ở gan đều đã giảm. Một nghiên cứu năm 1980 trên Journal of Applied Physiology cho thấy khi kho glycogen thấp, người tập thải ra nhiều ure hơn, tức chất tạo ra khi đạm bị phân giải, nghĩa là đạm bị dùng làm năng lượng nhiều hơn bình thường. Phần đạm bị dùng mỗi lần có thể không lớn, nhưng nếu lặp lại nhiều buổi mỗi tuần thì cơ sẽ hao dần.
Tôi từng trò chuyện với một anh vẫn dậy lúc 5 giờ sáng, chỉ uống ly cà phê rồi chạy 10 cây số, năm buổi mỗi tuần. Sau bốn tháng, cân nặng giảm nhưng anh thấy người lỏng lẻo, leo cầu thang cũng thở dốc hơn trước. Anh thử ăn một quả chuối với ít sữa chua trước buổi chạy khoảng 30 đến 45 phút, rồi ăn sáng đủ chất sau đó. Vài tuần sau anh cho biết buổi chạy đỡ nặng nề và người chắc lại. Theo kinh nghiệm của tôi, buổi chạy nhẹ chừng nửa tiếng thì chưa cần lo nhiều, còn chạy dài thì nên có chút năng lượng trong bụng.
Chạy quá dài, cường độ quá cao
Chạy liên tục quá dài hoặc quá nặng làm cơ thể tiết nhiều cortisol, loại hormone căng thẳng thúc đẩy quá trình dị hóa, tức là phân giải cơ bắp. Cortisol tăng trong lúc chạy là phản ứng bình thường, giúp cơ thể huy động năng lượng. Vấn đề chỉ nảy sinh khi những buổi chạy nặng, như tập chạy marathon, dồn dập mà ăn ngủ không theo kịp. Khi đó mức hormone này cao kéo dài và cơ thể nghiêng về phân giải hơn là xây dựng.
Tôi biết một chị đăng ký bán marathon cùng nhóm chạy, tăng quãng đường rất nhanh trong khi tối nào cũng đợi con làm bài xong mới ngủ, chỉ được chừng năm tiếng. Chị mệt dai dẳng, nhịp tim lúc nghỉ cao hơn thường lệ và tốc độ chạy giảm dù vẫn cố gắng. Những dấu hiệu này thường gặp khi cơ thể bị quá tải. Chị giảm bớt một buổi chạy, ngủ thêm gần hai tiếng và mọi thứ ổn dần.
Thiếu hụt calo và tinh bột
Ăn quá ít năng lượng hoặc cắt gần hết tinh bột khiến gan phải tìm đường từ nguồn khác, trong đó có đạm của cơ. Não và hồng cầu cần đường glucose liên tục, nên khi tinh bột không đủ, gan sẽ tự tạo ra glucose bằng cách phá vỡ các axit amin, tức những viên gạch cấu tạo nên đạm. Quá trình này gọi là tân tạo đường, và một phần axit amin ấy lấy từ cơ bắp. Vì vậy, vừa ăn kiêng quá mức vừa chạy bộ đều đặn rất dễ làm cơ hao mà nhiều người không nhận ra. Anh chị không cần bỏ cơm, khoai hay yến mạch, chỉ cần chọn loại tinh bột tốt và ăn đủ lượng.
Chế độ ăn nghèo đạm
Mỗi buổi chạy tạo ra những vết rách rất nhỏ trong sợi cơ, và cơ thể cần đủ đạm để vá lại chúng. Đây là quá trình bình thường, sửa xong thì cơ còn khỏe hơn trước. Nhưng nếu bữa ăn nghèo đạm, cơ thể thiếu nguyên liệu nên việc sửa chữa chậm và dở dang, lâu dần cơ yếu đi và teo nhỏ. Tôi gặp không ít người mẹ mải nấu cho con mà bản thân chỉ ăn cơm với rau và phần thức ăn còn lại, trong khi cơ thể mình mới là nơi cần đạm sau những buổi chạy. Trứng, cá, thịt nạc, đậu hũ, sữa là những nguồn đạm quen thuộc, dễ có trong bữa cơm gia đình.
Lười tập kháng lực
Chỉ chạy mà không tập sức mạnh khiến các sợi cơ nhanh ít được kích thích, và khối cơ vì thế giảm dần. Sợi cơ nhanh là loại sợi cơ ta dùng khi bật nhảy, chạy nước rút hay nhấc vật nặng. Chạy đều ở tốc độ nhẹ chủ yếu dùng sợi cơ bền, còn tuổi càng cao thì cơ càng dễ hao nếu không có tác động đủ mạnh. Vì vậy Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị người trưởng thành nên tập tăng cường cơ bắp từ hai ngày mỗi tuần, bên cạnh các buổi vận động như chạy bộ.
Tôi biết một anh ngoài bốn mươi tuổi chạy đều đặn suốt ba năm. Chân anh thon gọn, nhưng bế con lên cầu thang hay xách đồ đi chợ lại thấy yếu hơn trước. Anh thêm hai buổi tập với trọng lượng cơ thể mỗi tuần, và vài tháng sau cho biết người vững và khỏe hơn rõ rệt.
Chạy bộ đúng cách có giúp tăng cơ không?
Chạy bộ đúng cách có thể giúp cơ săn chắc, nhất là cơ đùi, cơ mông và cơ đùi sau, nhưng mức tăng thường khiêm tốn hơn so với tập tạ và không thay thế được tập tạ. Chạy nước rút giúp kích thích sợi cơ nhanh, còn chạy bền giúp cơ dẻo dai hơn. Hai kiểu chạy này tác động lên cơ theo hai hướng khác nhau và có thể kết hợp với nhau.
Chạy nước rút và chạy cường độ cao ngắt quãng
Chạy nước rút và chạy cường độ cao ngắt quãng, tức là chạy thật nhanh trong thời gian ngắn rồi đi bộ hoặc chạy chậm để lấy lại sức, huy động mạnh các sợi cơ nhanh. Kiểu chạy này cũng khiến cơ thể tiết nhiều hormone tăng trưởng hơn trong và sau buổi tập, dù mức tăng còn tùy cường độ, tuổi tác và thể trạng mỗi người. Các nhóm cơ làm việc nhiều là cơ đùi trước, cơ mông và cơ đùi sau, nên sau một thời gian chân thường chắc và săn hơn. Cần nói thật là cơ không to lên rõ rệt như khi tập tạ, nhưng người tập thường chạy nhanh hơn và bền hơn.
Một cách bắt đầu nhẹ nhàng là khởi động kỹ chừng mười phút, rồi chạy nhanh khoảng 20 đến 30 giây, đi bộ một đến hai phút và lặp lại bốn đến sáu lần. Anh chị chỉ cần làm một đến hai buổi mỗi tuần, cách nhau một đến hai ngày. Nếu có vấn đề về tim mạch hoặc khớp gối, anh chị nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi chạy nhanh.

Chạy bền
Chạy bền, tức là chạy đều ở tốc độ vẫn nói chuyện được, phát triển các sợi cơ bền và giúp cơ dẻo dai hơn chứ không làm mất cơ nếu thời lượng được kiểm soát tốt. Tập luyện sức bền làm tăng số mao mạch, những mạch máu rất nhỏ đưa oxy đến cơ, và tăng ty thể, những cấu trúc tạo ra năng lượng trong tế bào. Một tổng quan hệ thống gần đây trên tạp chí Sports Medicine, tổng hợp hàng trăm nghiên cứu, ghi nhận những thay đổi này ở cơ người khi tập đều đặn.
Với phụ huynh, cơ dẻo dai nghĩa là đủ sức chạy chơi cùng con và bế con mà không mau mệt. Vậy chạy bộ có mất cơ không khi chạy bền mỗi tuần? Thường là không, nếu anh chị ăn đủ và giữ thời lượng chạy ở mức hợp lý.
Bí quyết chạy bộ giữ nguyên khối lượng cơ
Để chạy bộ mà vẫn giữ nguyên khối lượng cơ, anh chị cần làm tốt ba việc: sắp xếp lịch tập có cả chạy lẫn tập kháng lực, ăn đủ đạm và tinh bột, rồi ngủ đủ và có ngày nghỉ. Nếu anh chị vẫn băn khoăn chạy bộ có mất cơ không, ba nhóm việc này giúp giữ cơ ổn định mà không phải bỏ thói quen chạy. Anh chị không cần làm hết cùng lúc, hãy bắt đầu từ phần mình còn thiếu nhiều.
Lịch tập luyện cân đối
Một lịch chạy cân đối giữ cơ bằng cách vừa kích thích cơ, vừa không để cơ bị quá tải. Mục tiêu là để các nhóm cơ phát triển đồng đều và gửi tín hiệu cho cơ thể giữ lại khối cơ. Anh chị không cần một giáo án phức tạp, chỉ cần ba việc đơn giản dưới đây.
- Anh chị nên tập kháng lực từ hai đến ba buổi mỗi tuần, ở phòng tập hoặc tại nhà với trọng lượng cơ thể như gập gối đứng lên ngồi xuống (squat), hít đất, chống khuỷu tay giữ thân thẳng. Mỗi buổi chừng 30 đến 45 phút là đủ để bắt đầu.
- Anh chị nên giữ thời gian chạy trong khung WHO khuyến nghị, tức 150 đến 300 phút cường độ vừa hoặc 75 đến 150 phút cường độ cao mỗi tuần. Tính ra, mức trần là khoảng 5 tiếng chạy nhẹ đến vừa hoặc 2,5 tiếng chạy cường độ cao, và tôi thường gợi ý lấy đó làm mốc khi muốn giữ cơ.
- Anh chị có thể thay một buổi chạy đều bằng một buổi chạy nước rút nhẹ mỗi tuần để kích thích sợi cơ nhanh.
Khi lịch tập có cả sức bền lẫn sức mạnh, cơ thể nhận được tín hiệu rằng khối cơ vẫn cần thiết và nên giữ lại. Với người bận rộn, hai buổi tạ ngắn kết hợp ba buổi chạy trong tuần đã là một khởi đầu hợp lý. Anh chị có thể xếp buổi tập vào lúc con đang đi học để không phải cắt bớt thời gian ở bên con.
XEM THÊM: Thiết lập Lịch chạy bộ Hợp Lý cho người mới bắt đầu
Ăn uống đủ đạm và tinh bột
Ăn đủ đạm và tinh bột giúp cơ thể có năng lượng dự trữ, nên không phải lấy từ cơ bắp để đốt khi chạy. Đây là phần nhiều người bỏ qua vì bận rộn hoặc sợ tăng cân. Ba việc nhỏ sau đây khá dễ áp dụng trong bữa cơm hằng ngày.
- Anh chị nên nạp khoảng 1,6 đến 2,2 g đạm cho mỗi kg cân nặng mỗi ngày nếu có kết hợp tập kháng lực. Người nặng 60 kg sẽ cần khoảng 96 đến 132 g đạm mỗi ngày, trong đó một quả trứng có khoảng 6 g và 100 g ức gà chín có khoảng 30 g. Tổng quan của Morton và cộng sự năm 2018 trên British Journal of Sports Medicine, gồm 49 nghiên cứu, cho thấy lợi ích tăng cơ từ đạm thường không tăng thêm khi vượt khoảng 1,6 g mỗi kg. Người chỉ chạy nhẹ thường cần ít hơn, và người có vấn đề về thận nên hỏi bác sĩ trước khi tăng đạm.
- Anh chị nên để 45 đến 65% năng lượng trong ngày đến từ tinh bột phức hợp như yến mạch, khoai lang, gạo lứt, theo khoảng khuyến nghị chung cho người trưởng thành của Viện Y học Hoa Kỳ. Loại tinh bột này nhiều chất xơ, hấp thu chậm nên năng lượng đến đều hơn.
- Anh chị nên ăn nhẹ một bữa giàu tinh bột kèm chút đạm dễ tiêu trước khi chạy 30 đến 60 phút, ví dụ chuối với sữa chua hoặc lát bánh mì với trứng luộc. Sau khi chạy, anh chị nên uống đủ nước và ăn một bữa có cả cơm lẫn đạm trong vòng một đến hai giờ.
Ăn đủ như vậy cho cơ thể nguồn dự trữ nên cơ ít bị đem ra đốt. Đây cũng là cách đơn giản để cơ đầy đặn trở lại sau mỗi buổi chạy, đúng như phần đầu bài tôi đã nói. Anh chị không cần bữa ăn cầu kỳ, chỉ cần có đủ cơm, đạm và rau trong bữa chính.
Ngủ đủ và nghỉ đúng cách
Cơ không lớn lên trong lúc chạy mà được sửa chữa trong lúc nghỉ, nên giấc ngủ và ngày nghỉ quan trọng không kém buổi tập. Nhiều anh chị chăm chạy nhưng lại xem nhẹ hai việc này. Thực ra đây là lúc cơ thể làm công việc xây dựng thầm lặng.
- Anh chị nên ngủ ít nhất 7 tiếng mỗi đêm, và nhiều người thấy 7 đến 8 tiếng là vừa. Ngủ đủ giúp cortisol không bị kéo cao, đồng thời tạo điều kiện cho quá trình đồng hóa, tức là cơ thể xây lại mô cơ.
- Anh chị nên dành một đến hai ngày nghỉ hẳn mỗi tuần để cơ có thời gian sửa chữa. Ngày nghỉ có thể chỉ là đi bộ nhẹ thay vì chạy.
Tôi hiểu với cha mẹ có con nhỏ hoặc con đang tuổi đi học, giấc ngủ rất khó giữ trọn. Nhưng nếu phải chọn giữa chạy thêm một buổi và ngủ thêm một tiếng, nhiều khi giấc ngủ mới là lựa chọn đáng cân nhắc cho cơ bắp. Một lịch ngủ đều đặn cho cả nhà cũng là cách để cha mẹ làm gương cho con.
Cùng xây thói quen sống khỏe cho cả gia đình với Minh Trí Thành
Tôi viết bài này vì thấy nhiều phụ huynh bắt đầu chạy bộ với mong muốn khỏe hơn để đồng hành cùng con, nhưng rồi loay hoay vì thông tin trên mạng mỗi nơi nói một kiểu. Chạy bộ, ăn uống, giấc ngủ và cả tâm trạng mỗi ngày thật ra gắn với nhau. Khi cha mẹ có thói quen sống cân bằng, cả nhà cũng dễ nhẹ nhõm hơn.
Nếu anh chị muốn có người cùng xây lại nếp sống hằng ngày, có thể tham khảo các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi tôi cùng đội ngũ đồng hành với nhiều gia đình trong hành trình chăm sóc sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Những buổi chia sẻ ở đó xoay quanh thói quen hằng ngày, vận động và cách giao tiếp trong gia đình, để mỗi người tự tìm ra nhịp sống hợp với mình. Tôi tin rằng khi cha mẹ hiểu và chăm sóc cơ thể mình đúng cách, con cũng học được điều đó từ chính hành động mỗi ngày.
Anh chị không cần bắt đầu bằng điều gì lớn lao. Có thể chỉ là một bữa sáng đủ chất trước buổi chạy, hay hai buổi vận động nhẹ mỗi tuần cùng con. Khi sẵn sàng tìm hiểu thêm, anh chị cứ nhắn tin để được tư vấn chương trình phù hợp với gia đình mình.
Kết luận
Tóm lại, chạy bộ có mất cơ không phụ thuộc vào việc anh chị có ăn đủ, ngủ đủ và tập thêm sức mạnh hay không. Cơ chỉ hao khi cơ thể thiếu năng lượng, thiếu đạm và thiếu nghỉ, còn được chăm sóc đủ thì chạy bộ vẫn giúp cơ khỏe và dẻo dai. Hãy bắt đầu từ một thay đổi nhỏ ngay trong tuần này.
Câu hỏi thường gặp về chạy bộ mất cơ
Chạy bộ có mất cơ không nếu chạy mỗi ngày?
Chạy mỗi ngày không làm teo cơ chân nếu anh chị ăn đủ đạm và năng lượng, ngủ đủ và có ngày nghỉ. Nguy cơ chỉ tăng khi chạy dài, chạy nặng liên tục mà thiếu ăn thiếu ngủ. Anh chị nên giữ một đến hai ngày nghỉ hẳn mỗi tuần và thêm hai buổi tập sức mạnh để chân vẫn chắc.
XEM THÊM: Chạy bộ mỗi ngày có tốt không?
Chạy bộ để giảm cân thì làm sao giữ được cơ?
Anh chị nên giảm cân từ từ, không cắt mạnh năng lượng và tinh bột, đồng thời ăn đủ đạm và tập kháng lực hai đến ba buổi mỗi tuần. Ăn kiêng quá gắt kết hợp chạy nhiều là tình huống dễ làm cơ hao. Nếu muốn có mục tiêu cân nặng cụ thể, anh chị nên hỏi chuyên gia dinh dưỡng để có kế hoạch hợp với cơ thể mình.
Chạy bộ buổi sáng lúc chưa ăn gì có mất cơ không?
Buổi chạy nhẹ và ngắn, khoảng nửa tiếng, thường ít ảnh hưởng đến cơ. Với buổi chạy dài hoặc chạy nhanh, cơ thể dễ dùng thêm đạm từ cơ khi kho năng lượng đang thấp. Anh chị có thể ăn nhẹ chuối hoặc lát bánh mì trước khi chạy 30 đến 60 phút, rồi ăn sáng đủ chất sau khi chạy.
Sau khi chạy bộ nên ăn gì để giữ cơ?
Anh chị nên ăn một bữa có cả tinh bột và đạm trong vòng một đến hai giờ sau khi chạy, ví dụ cơm với trứng và rau, hoặc cháo yến mạch với sữa. Tinh bột giúp nạp lại glycogen, còn đạm giúp sửa các vết rách nhỏ trong sợi cơ. Đừng quên uống đủ nước vì nước cũng chiếm phần lớn khối lượng cơ.
Mỗi tuần nên chạy bao lâu để không mất cơ?
WHO khuyến nghị người trưởng thành vận động 150 đến 300 phút cường độ vừa hoặc 75 đến 150 phút cường độ cao mỗi tuần. Nếu mục tiêu là giữ cơ, anh chị nên ở trong khung này và thêm ít nhất hai ngày tập tăng cường cơ bắp. Người mới bắt đầu nên tăng dần quãng đường theo từng tuần thay vì tăng đột ngột.
Người ngoài 40 tuổi chạy bộ có cần tập tạ không?
Có, vì tuổi càng cao thì cơ càng dễ hao nếu không được kích thích đủ mạnh. WHO khuyến nghị người trưởng thành tập tăng cường cơ bắp từ hai ngày mỗi tuần. Anh chị có thể bắt đầu bằng các động tác với trọng lượng cơ thể rồi tăng dần mức nặng, và nên hỏi bác sĩ trước nếu có vấn đề về khớp hoặc tim mạch.
Tài liệu tham khảo
- European Journal of Applied Physiology (2015). Nghiên cứu về nước và glycogen trong cơ người sau vận động kéo dài. https://doi.org/10.1007/s00421-015-3175-z
- Lemon PW, Mullin JP (1980). Effect of initial muscle glycogen levels on protein catabolism during exercise. Journal of Applied Physiology. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7380688/
- Tổ chức Y tế Thế giới (2020). WHO Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK566048/
- Morton RW và cộng sự (2018). A systematic review, meta-analysis and meta-regression of the effect of protein supplementation on resistance training-induced gains in muscle mass and strength in healthy adults. British Journal of Sports Medicine. https://bjsm.bmj.com/content/52/6/376.abstract
- Effects of Exercise Training on Mitochondrial and Capillary Growth in Human Skeletal Muscle: A Systematic Review and Meta-Regression. Sports Medicine. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11787188/

