Trẻ con đánh nhau là hành vi phổ biến, do hạn chế ngôn ngữ và tự chủ ở tuổi nhỏ, tranh giành đồ chơi ở tuổi mầm non, hoặc ảnh hưởng từ môi trường khi vào tiểu học. Lanh tôi chia sẻ nguyên nhân theo từng độ tuổi, quy trình xử lý và những sai lầm cha mẹ cần tránh.
Nguyên nhân trẻ con đánh nhau theo từng độ tuổi
Nguyên nhân trẻ con đánh nhau thay đổi rõ rệt theo từng giai đoạn phát triển của con, không phải lúc nào cũng đến từ cùng một lý do. Ở tuổi nhỏ, con đánh bạn chủ yếu vì chưa đủ vốn từ để diễn đạt điều mình muốn, trong khi ở tuổi lớn hơn, nguyên nhân lại nghiêng nhiều về yếu tố môi trường và bắt chước.
Nắm được đúng nguyên nhân theo độ tuổi giúp cha mẹ chọn cách phản ứng phù hợp, thay vì áp dụng một công thức chung cho mọi lứa tuổi rồi lo lắng quá mức. Dưới đây là ba giai đoạn phổ biến nhất mà Lanh tôi thường gặp trong quá trình đồng hành cùng các gia đình.
Giai đoạn 1 đến 3 tuổi
Ở tuổi này, não bộ và vốn từ của trẻ chưa phát triển đủ để diễn đạt trọn vẹn những gì con muốn nói. Khi tức giận hay bị lấy mất đồ chơi, trẻ không có sẵn câu nói nào để phản ứng ngoài việc dùng tay chân. Bên cạnh đó, khả năng tự chủ của trẻ trong độ tuổi này cũng còn rất non nớt, con chưa học được cách kìm lại một cơn bốc đồng, nên khi cảm xúc dâng lên, hành động xảy ra gần như ngay lập tức.
Một nghiên cứu quan sát trẻ tại các cơ sở giữ trẻ tại Mỹ ghi nhận hành vi gây hấn thể chất đạt đỉnh vào khoảng 24 tháng tuổi, thời điểm mà cứ bốn bé thì có một bé từng đánh hoặc cắn bạn ít nhất một lần. Đánh, cắn, xô đẩy ở giai đoạn này thường mang hai mục đích chính: khẳng định “cái này là của tôi” hoặc đơn giản là muốn người lớn chú ý đến mình.
Lanh tôi nhớ một bé trai gần hai tuổi, mỗi lần sang nhà hàng xóm chơi là thể nào cũng cắn bạn một lần khiến mẹ bé rất hoảng, sợ con có vấn đề gì bất thường. Sau khi trò chuyện, tôi nhận ra bé chỉ đơn giản là chưa biết nói “cho tớ chơi với”, nên mỗi lần muốn giành đồ chơi, bé lại phản ứng bằng miệng thay vì bằng lời. Chỉ sau vài tuần được mẹ tập cho nói câu đơn giản đó thay vì phản ứng ngay, tần suất cắn bạn của bé giảm hẳn.
Giai đoạn mầm non, từ 3 đến 5 tuổi
Bước sang tuổi mầm non, vốn từ của con đã phong phú hơn nhiều, nhưng đây lại là giai đoạn trẻ bắt đầu chơi cùng nhóm bạn thường xuyên, nên xung đột về đồ chơi và lượt chơi xuất hiện dày đặc hơn hẳn. Con muốn giữ món đồ chơi yêu thích cho riêng mình, muốn được chơi trước, hoặc đơn giản là chưa hiểu vì sao phải chia sẻ thứ mình đang thích với người khác.
Cái khó ở giai đoạn này là trẻ đã có khả năng diễn đạt nhưng chưa có kỹ năng thương lượng, con biết nói nhưng chưa biết cách nói sao để đạt được điều mình muốn mà không cần giằng co. Vì vậy, khi lời nói không phát huy tác dụng ngay lập tức, bàn tay lại trở thành công cụ nhanh hơn để giải quyết vấn đề.
Giai đoạn tiểu học trở lên
Từ tiểu học, nguyên nhân trẻ con đánh nhau bắt đầu phức tạp hơn và ít liên quan đến việc thiếu ngôn ngữ hay chưa biết chia sẻ. Ba yếu tố phổ biến nhất mà Lanh tôi quan sát được gồm:
- Ảnh hưởng từ nội dung bạo lực trên mạng, phim ảnh và trò chơi điện tử. Tuyên bố chính sách của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) từng chỉ ra rằng có mối liên hệ ở mức độ nhỏ đến vừa phải giữa việc tiếp xúc với nội dung bạo lực trên màn hình và xu hướng suy nghĩ, cảm xúc, hành vi mang tính gây hấn ở trẻ. Đây không phải là quan hệ nhân quả tuyệt đối, nhưng đủ để cha mẹ cân nhắc kỹ nội dung con đang xem hằng ngày.
- Áp lực từ bạn bè, bị kích động hoặc bị thách thức. Nhiều bé đánh bạn không phải vì tự mình muốn, mà vì bị nhóm bạn xúi giục, chọc ghẹo đến mức không kiềm chế được, hoặc sợ bị coi là yếu đuối nếu không phản ứng lại.
- Bắt chước cách ứng xử căng thẳng trong chính gia đình. Trẻ học cách giải quyết mâu thuẫn từ chính những gì con chứng kiến ở nhà. Nếu cha mẹ thường xuyên to tiếng, cãi vã gay gắt để giải quyết bất đồng, con có xu hướng coi đó là cách bình thường để xử lý xung đột với bạn bè.
>>>> Xem thêm: Bạo lực học đường là gì? Hướng dẫn cha mẹ 7 bước khi phát hiện con bị bạo lực học đường
Quy trình xử lý khi trẻ đánh nhau
Quy trình xử lý khi trẻ con đánh nhau nên đi theo sáu bước theo thứ tự: giữ bình tĩnh, tách rời các bé, kiểm tra chấn thương, lắng nghe trung lập, dạy con kiểm soát cảm xúc, và cuối cùng là đưa ra hậu quả phù hợp. Cách cha mẹ phản ứng trong vài phút đầu tiên sau xung đột thường quyết định rất nhiều đến việc con có học được bài học đúng hay không, nên thứ tự thực hiện các bước này quan trọng không kém nội dung từng bước. Dưới đây là chi tiết cách thực hiện từng bước một cách cụ thể.
Giữ bình tĩnh trong khi can thiệp
Người lớn quát tháo hay la mắng dữ dội trong lúc trẻ đang tức giận thường chỉ khiến tình hình tệ hơn. Cảm xúc của trẻ vốn đã dâng cao, nếu người lớn phản ứng gay gắt, con sẽ càng khó bình tĩnh lại, thậm chí có thể phản ứng mạnh hơn vì cảm thấy bị dồn ép. Hít một hơi thật sâu trước khi lên tiếng luôn là bước đầu tiên cần thiết, kể cả với chính cha mẹ. Khi giọng nói của người lớn vẫn giữ được sự điềm tĩnh, trẻ cũng dễ cảm nhận được rằng tình huống đang được kiểm soát, thay vì cảm thấy hoảng loạn thêm.
Tách rời các bé ra một khoảng vừa đủ
Ngay khi xung đột xảy ra, việc đầu tiên là cho từng bé ngồi cách nhau một khoảng để hạ nhiệt cảm xúc, không nên bắt hai bé đứng đối diện nhau tiếp tục tranh cãi. Khoảng cách vật lý này giúp cả hai có thời gian lấy lại nhịp thở, tránh việc xung đột leo thang thêm trong lúc người lớn còn đang tìm hiểu chuyện gì đã xảy ra.
Với trẻ nhỏ, có thể bế con sang một khu vực khác trong phòng, còn với trẻ lớn hơn, chỉ cần yêu cầu con ngồi yên một chỗ trong vài phút là đủ. Thời gian tách rời không cần quá dài, thường chỉ vài phút là đủ để cơn nóng giận ban đầu lắng xuống.
Kiểm tra xem con có bị thương không
Trước khi hỏi han bất cứ điều gì, hãy dành một phút quan sát xem các bé có bị trầy xước, bầm tím hay đau ở đâu không để sơ cứu kịp thời. Bước này tưởng đơn giản nhưng lại thường bị bỏ qua vì cha mẹ quá tập trung vào việc tìm ra “ai đúng ai sai” ngay từ đầu.
Việc ưu tiên sức khỏe thể chất của con trước khi phân xử đúng sai cũng giúp trẻ cảm nhận được rằng cha mẹ quan tâm đến mình trước, chứ không chỉ chăm chăm đi tìm người có lỗi. Nếu vết thương chỉ là trầy xước nhẹ, một cái ôm an ủi ngắn cũng đủ giúp con bình tĩnh lại nhanh hơn.
Lắng nghe từng bé một cách trung lập
Để mỗi bé lần lượt kể lại câu chuyện theo góc nhìn của mình, không vội vàng đổ lỗi hay bênh vực bên nào chỉ vì bé đó nhỏ tuổi hơn hoặc khóc lớn hơn. Nhiều khi câu chuyện thật sự khác hẳn với những gì cha mẹ nhìn thấy ở khoảnh khắc cuối cùng, và việc phán xét vội vàng có thể khiến trẻ cảm thấy bị oan ức.
Cha mẹ có thể hỏi từng bé một câu đơn giản như “Chuyện gì đã xảy ra trước khi con đánh bạn vậy”, rồi lắng nghe hết câu trả lời trước khi hỏi bé còn lại. Cách làm này không chỉ giúp cha mẹ hiểu đúng bản chất sự việc, mà còn dạy con thói quen trình bày vấn đề bằng lời thay vì chỉ phản ứng theo cảm xúc.
Dạy con cách kiểm soát cảm xúc
Sau khi mọi thứ đã lắng xuống, hãy hướng dẫn con hít thở sâu vài lần để cơ thể dịu lại. Tiếp đó, cha mẹ nên giải thích rõ ràng rằng cảm giác tức giận là điều rất bình thường, ai cũng có lúc tức giận như vậy. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng hành vi đánh bạn để giải tỏa cơn giận là điều không được phép, dù cảm xúc đằng sau có chính đáng đến đâu. Việc tách bạch giữa cảm xúc và hành vi theo cách này giúp trẻ hiểu con không sai khi tức giận, con chỉ sai ở cách thể hiện cơn giận đó ra bên ngoài.
Đưa ra hậu quả phù hợp
Khi các bé đã bình tĩnh trở lại, khuyến khích con xin lỗi nhau một cách chân thành thay vì ép buộc theo kiểu chiếu lệ cho xong chuyện. Có thể áp dụng thêm một hình thức nhắc nhở nhẹ nhàng, chẳng hạn như để con tự dọn lại đồ chơi vừa làm đổ trong lúc giằng co. Cách làm này giúp trẻ ghi nhận trách nhiệm với hành động của mình mà không mang tính trừng phạt nặng nề hay khiến con cảm thấy bị sỉ nhục. Quan trọng nhất, hậu quả nên gắn liền với hành vi vừa xảy ra, thay vì những hình phạt không liên quan như cấm xem tivi cả tuần.
>>>> Xem thêm: Bạo lực học đường gồm những loại nào? Hệ lụy ra sao?
Sai lầm phổ biến của người lớn khi can thiệp trẻ con đánh nhau
Ba sai lầm phổ biến nhất khi người lớn can thiệp vào chuyện trẻ con đánh nhau là dùng bạo lực để phạt hành vi bạo lực, ép một bên phải nhường nhịn vô lý, và bỏ mặc để trẻ tự giải quyết mà không quan sát kỹ. Cả ba cách này đều xuất phát từ mong muốn giải quyết xung đột nhanh chóng, nhưng lại có thể để lại hậu quả tâm lý âm thầm cho con về lâu dài. Trong quá trình đồng hành cùng nhiều gia đình, Lanh tôi nhận thấy đây là những sai lầm lặp đi lặp lại nhiều nhất, dù xuất phát điểm của cha mẹ luôn là muốn tốt cho con.
Dùng bạo lực để phạt hành vi bạo lực
Đánh đòn con để phạt tội con vừa đánh bạn nghe có vẻ là cách dạy con “nếm trải hậu quả”, nhưng thực chất lại gửi đi một thông điệp ngược lại với điều cha mẹ muốn dạy. Con sẽ học được rằng người lớn hơn, mạnh hơn có quyền dùng vũ lực để bắt người khác phải nghe theo, đó chính xác là hành vi mà cha mẹ đang cố ngăn con thực hiện với bạn bè.
Về lâu dài, cách phạt này còn khiến con sợ hãi thay vì hiểu ra vấn đề, và có xu hướng che giấu hành vi sai thay vì thành thật kể lại với cha mẹ. Thay vào đó, những hình thức nhắc nhở gắn liền với hành vi, như đã nói ở phần trên, thường mang lại hiệu quả bền vững hơn.
Thiên vị hoặc ép nhường nhịn vô lý
Có một tình huống Lanh tôi từng gặp là hai anh em cách nhau ba tuổi, mỗi lần cãi nhau mẹ đều bắt anh phải nhường em vì “anh lớn hơn phải biết nhường”, bất kể ai đúng ai sai. Sau một thời gian, cậu anh bắt đầu tỏ ra lạnh nhạt, ít chơi cùng em, và có lần nói thẳng với mẹ rằng “con chán làm anh rồi”.
Việc ép một bên luôn phải nhường nhịn mà không xét đến đúng sai không giúp hòa giải mâu thuẫn, mà chỉ tích tụ dần cảm giác uất ức ở đứa trẻ bị buộc phải nhường. Đồng thời, cách làm này còn khiến đứa còn lại quen với việc luôn được bênh vực dù mình sai, từ đó khó học được cách chịu trách nhiệm cho hành vi của bản thân.
Bỏ mặc để trẻ tự giải quyết
Suy nghĩ “trẻ con xô xát vài cái là bình thường, để chúng tự giải quyết” không sai, nhưng nếu áp dụng một cách máy móc mà không quan sát kỹ, cha mẹ rất dễ bỏ lỡ những dấu hiệu bắt nạt thật sự đang diễn ra. Một đứa trẻ liên tục bị bạn lớn hơn hoặc mạnh hơn ăn hiếp không cần một trọng tài để “tự học cách xử lý”, mà cần người lớn can thiệp kịp thời trước khi tổn thương tâm lý kéo dài.
Dấu hiệu để phân biệt giữa xô xát thông thường và bắt nạt thường nằm ở tính một chiều: nếu chỉ có một bé luôn là người bị đánh, luôn phải nhường, hoặc tỏ ra sợ hãi khi gặp bạn kia, đó là lúc cha mẹ cần vào cuộc ngay. Quan sát đều đặn và can thiệp đúng lúc vẫn tốt hơn nhiều so với việc để mặc con tự xoay xở với những tình huống vượt quá khả năng của mình.
>>>> Xem thêm: Bạo lực học đường thường xảy ra ở đâu? Tần suất thế nào?
Giải pháp phòng ngừa và giáo dục dài hạn khi trẻ con đánh nhau
Ba giải pháp phòng ngừa trẻ con đánh nhau hiệu quả về lâu dài là dạy con gọi tên cảm xúc và cách hạ hỏa, trang bị kỹ năng giải quyết xung đột bằng lời nói, và khen ngợi đúng lúc khi con có hành vi tích cực. Khác với việc xử lý sau mỗi lần xung đột, ba giải pháp này cần được lặp lại đều đặn trong sinh hoạt hằng ngày để dần hình thành thói quen cho con. Dưới đây là cách áp dụng cụ thể cho từng giải pháp.
Dạy con nhận biết cảm xúc và cách hạ hỏa
Trước khi biết cách xử lý cơn giận, con cần học cách nhận diện được mình đang cảm thấy gì. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những câu đơn giản như “Con đang thấy tức giận đúng không, mặt con đỏ lên rồi kìa”, rồi hướng dẫn thêm những cách giải tỏa lành mạnh như hít thở sâu vài lần, đi sang phòng khác vài phút, hoặc uống một ngụm nước để hạ nhiệt.
Nghiên cứu của nhà thần kinh học Matthew Lieberman tại Đại học California, Los Angeles, công bố trên tạp chí Psychological Science, cho thấy việc gọi tên cảm xúc bằng lời giúp làm dịu hoạt động của vùng não phản ứng với sợ hãi và tức giận, nhờ đó người gọi tên cảm xúc bình tĩnh lại nhanh hơn. Khi con quen dần với việc gọi tên cảm xúc của mình, con sẽ bớt phụ thuộc vào hành động tay chân để thể hiện điều đang diễn ra bên trong.
Trang bị kỹ năng giải quyết xung đột bằng lời nói
Một trong những cách hiệu quả Lanh tôi hay hướng dẫn phụ huynh là dạy con dùng câu bắt đầu bằng “Tớ” thay vì lao vào giành giật ngay lập tức, ví dụ như “Tớ đang chơi đồ chơi này, cậu đợi tớ một chút nhé” thay vì giật lấy đồ từ tay bạn. Cách nói này giúp con thể hiện mong muốn của mình một cách rõ ràng mà không mang tính đổ lỗi hay khiêu khích, từ đó giảm khả năng đối phương phản ứng bằng nắm đấm.
Có một bé gái năm tuổi mà Lanh tôi từng đồng hành, ban đầu cứ giành đồ chơi là giằng co đến khóc lóc, đánh bạn. Sau khi được luyện tập câu nói “Tớ đang chơi, cậu chờ tớ xíu nhé” trong khoảng hai tuần, mỗi khi muốn giữ đồ chơi cho mình, bé bắt đầu chủ động nói ra thay vì giật lấy, và số lần xung đột với bạn giảm hẳn.
Khen ngợi đúng lúc khi con có hành vi tích cực
Khi thấy con chơi hòa thuận, biết nhường nhịn hoặc chủ động chia sẻ đồ chơi, cha mẹ nên khen cụ thể thay vì chỉ nói chung chung “con giỏi quá”. Thay vào đó, hãy nói rõ hành động nào khiến cha mẹ hài lòng, ví dụ “Mẹ thấy con vừa đưa bút màu cho em, con biết chia sẻ như vậy mẹ rất vui”.
Lời khen càng cụ thể càng giúp con hiểu chính xác hành vi nào nên lặp lại, thay vì mơ hồ về việc mình đã làm đúng điều gì. Duy trì thói quen khen ngợi cụ thể này mỗi ngày cũng giúp con dần coi việc cư xử tử tế là điều bình thường, chứ không phải điều đặc biệt chỉ để lấy lòng người lớn.
Lanh tôi đồng hành cùng phụ huynh trong hành trình giúp trẻ từ bỏ hành vi tiêu cực
Sau nhiều năm trò chuyện với hàng trăm gia đình về những câu chuyện trẻ con đánh nhau, tôi hiểu rằng nỗi lo của cha mẹ không chỉ nằm ở một lần xô xát, mà ở câu hỏi lớn hơn: liệu con mình có đang lớn lên đúng cách hay không. Đó cũng là lý do Lanh tôi cùng đội ngũ tại Minh Trí Thành xây dựng những chương trình đồng hành cùng cha mẹ, giúp anh chị hiểu con hơn qua từng giai đoạn phát triển, từ cách gọi tên cảm xúc, xử lý xung đột, đến việc xây dựng mối quan hệ gắn kết trong gia đình.
Nếu anh chị đang cảm thấy loay hoay trước những lần con đánh bạn, đánh anh chị em mà chưa biết nên bắt đầu từ đâu, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã lắng nghe và cùng nhiều phụ huynh tìm ra cách đồng hành phù hợp với chính con mình.
Kết luận
Trẻ con đánh nhau không phải dấu hiệu con hư, mà là một phần tự nhiên trong quá trình học cách sống chung với người khác. Điều cha mẹ cần làm không phải ngăn xung đột xảy ra, mà đồng hành để con học cách xử lý cảm xúc.
Câu hỏi thường gặp về trẻ con đánh nhau
Trẻ con đánh nhau có phải là điều bất thường không?
Không. Ở phần lớn các giai đoạn từ 1 đến 5 tuổi, việc trẻ đánh bạn xuất phát từ những giới hạn tự nhiên về ngôn ngữ và khả năng tự chủ, chưa phải dấu hiệu của vấn đề nghiêm trọng. Điều quan trọng là cha mẹ quan sát tần suất và mức độ để can thiệp đúng lúc.
- Đến độ tuổi nào thì trẻ thường hết đánh bạn?
Không có một mốc tuổi cố định cho mọi trẻ, nhưng hành vi gây hấn thể chất thường giảm dần khi vốn từ và khả năng tự chủ của con phát triển đầy đủ hơn, thường là sau giai đoạn mầm non nếu được hướng dẫn đúng cách.
- Con đánh anh chị em trong nhà có đáng lo hơn đánh bạn ngoài không?
Không hẳn đáng lo hơn, nhưng cách xử lý cần khác biệt. Với anh chị em, cha mẹ nên đóng vai trò trọng tài trung lập, tránh mặc định bên nào đúng bên nào sai chỉ dựa vào tuổi tác.
- Có nên đánh đòn con khi con vừa đánh bạn xong không?
Không nên, vì điều này vô tình dạy con rằng dùng vũ lực là cách hợp lý để giải quyết vấn đề, ngược lại với bài học cha mẹ muốn truyền đạt.
- Khi nào cha mẹ nên tìm thêm sự hỗ trợ từ bên ngoài?
Nếu tần suất trẻ đánh bạn ngày càng dày đặc, mức độ ngày càng mạnh, hoặc con có dấu hiệu tổn thương tâm lý kéo dài sau xung đột, anh chị nên trao đổi thêm với giáo viên, bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý học đường để được đồng hành phù hợp.
- Làm sao dạy con không đánh bạn mà vẫn biết bảo vệ bản thân?
Cha mẹ có thể dạy con phân biệt giữa việc chủ động gây sự và việc tự vệ khi bị tấn công, đồng thời hướng dẫn con những phản ứng an toàn như hô to gọi người lớn, rời khỏi tình huống nguy hiểm, thay vì né tránh mọi lúc hoặc đánh trả theo bản năng.
Tài liệu tham khảo
- Smithsonian Magazine, tổng hợp nghiên cứu của GS. Richard Tremblay (Đại học Montréal) về mốc phát triển hành vi gây hấn thể chất ở trẻ nhỏ: https://www.smithsonianmag.com/smart-news/the-terrible-twos-are-actually-the-worst-180948188/
- Seattle Children’s Hospital, tóm tắt chính sách năm 2016 của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) về ảnh hưởng của nội dung bạo lực trên màn hình đến hành vi trẻ em: https://www.seattlechildrens.org/healthy-tides/how-violence-in-video-games-and-media-harm-child-development
- Nghiên cứu của Hildy Ross (Đại học Waterloo, Canada) về tần suất xung đột giữa anh chị em, tổng hợp bởi Bruce Feiler: https://brucefeiler.substack.com/p/the-science-of-sibling-rivalryand-22-11-04
