Nguyên nhân bạo lực gia đình xuất phát từ năm nhóm gốc rễ: nhận thức lệch lạc về vai trò giới, tệ nạn xã hội, áp lực kinh tế, tổn thương tâm lý qua nhiều thế hệ và sự dung túng của cộng đồng. Bài viết giúp anh chị nhìn rõ từng nguyên nhân và nhận diện sớm dấu hiệu nguy cơ trong gia đình mình.
Nguyên nhân bạo lực gia đình bắt nguồn từ nhận thức
Nguyên nhân bạo lực gia đình từ góc độ nhận thức chủ yếu đến từ ba yếu tố: tư tưởng bất bình đẳng giới, sự thiếu hiểu biết pháp luật và thái độ thờ ơ của cộng đồng xung quanh. Theo Điều tra quốc gia về bạo lực đối với phụ nữ Việt Nam năm 2019 do Bộ Lao động Thương binh và Xã hội, Tổng cục Thống kê và Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) phối hợp thực hiện, gần 63% phụ nữ từng có chồng hoặc bạn tình cho biết họ từng chịu ít nhất một hình thức bạo lực thể xác, tinh thần, tình dục hoặc kinh tế trong đời.
Con số ấy phần nào cho thấy vấn đề nhận thức về bất bình đẳng giới vẫn còn ăn sâu trong không ít gia đình Việt, và đây chính là lớp nguyên nhân mà tôi cho là khó thay đổi nhất trong tất cả.
Bất bình đẳng giới và tư tưởng gia trưởng
Tư tưởng trọng nam khinh nữ, dù không còn được nói ra công khai như trước, vẫn tồn tại âm thầm trong cách nhiều người đàn ông nhìn nhận vai trò của mình trong gia đình. Họ tin rằng làm chồng, làm cha thì có quyền áp đặt, quyền dạy bảo, thậm chí quyền trừng phạt vợ con khi cảm thấy cần thiết.
Tôi từng gặp một người chồng, công việc khá ổn định, một mực khẳng định rằng đánh vợ vài cái cho tỉnh ra là cách để giữ gia đình trong khuôn phép. Anh không xem đó là bạo lực, mà xem đó là trách nhiệm của người đàn ông trong nhà, và chính suy nghĩ lệch lạc ấy mới là phần khó thay đổi nhất.
Thiếu hiểu biết pháp luật
Nhiều người, cả người gây ra bạo lực lẫn người bị bạo lực, vẫn xem chuyện đánh đập, chửi mắng trong nhà là chuyện nội bộ, đóng cửa bảo nhau chứ không phải hành vi vi phạm pháp luật. Họ không biết rằng Luật Phòng, chống bạo lực gia đình đã quy định rõ các hình thức bạo lực và chế tài xử lý, từ nhắc nhở, xử phạt hành chính cho đến truy cứu trách nhiệm hình sự trong trường hợp nghiêm trọng.
Sự thiếu hiểu biết này khiến nạn nhân không dám lên tiếng, còn người gây ra bạo lực thì không cảm thấy sợ hãi trước hậu quả pháp lý mà hành vi của mình có thể gây ra.
Thái độ thờ ơ của cộng đồng
Quan niệm đèn nhà ai nhà nấy rạng khiến những người xung quanh, kể cả hàng xóm, họ hàng, đôi khi cả chính quyền địa phương, chọn cách im lặng khi chứng kiến dấu hiệu bạo lực trong một gia đình. Sự thờ ơ này vô tình trở thành một dạng dung túng, khiến người gây ra bạo lực không cảm thấy bị lên án và tiếp tục lặp lại hành vi của mình. Nạn nhân, vì thế, càng cảm thấy đơn độc và tin rằng không ai có thể giúp được mình.
Nguyên nhân bạo lực gia đình từ tệ nạn và lối sống
Tệ nạn xã hội, đặc biệt là rượu bia, cờ bạc và ma túy, là nhóm nguyên nhân bạo lực gia đình dễ nhận thấy nhất, vì nó thường để lại dấu vết rõ ràng qua từng lần xung đột trong nhà.
Rượu chè và chất kích thích
Rượu bia làm giảm khả năng kiềm chế cảm xúc và khiến người uống dễ nổi nóng, mất kiểm soát hành vi hơn bình thường. Theo thống kê của Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế, gần 34% các vụ bạo lực gia đình tại Việt Nam có liên quan trực tiếp đến việc sử dụng rượu bia.
Tôi từng đồng hành cùng một gia đình mà người chồng vốn hiền lành, chỉ khi có men rượu trong người mới trở nên nóng nảy, la mắng vợ con vô cớ. Vợ anh kể rằng chị đã học cách nhận diện những ngày chồng đi nhậu để né tránh, một thói quen sống trong lo sợ mà lẽ ra không ai đáng phải trải qua.
Cờ bạc và ma túy
Nợ nần từ cờ bạc hoặc chi phí cho việc sử dụng ma túy tạo ra áp lực tài chính nặng nề, kéo theo những cuộc cãi vã liên miên trong nhà. Nhiều nghiên cứu trong nước từng chỉ ra rằng những gia đình có người chồng nghiện hút, rượu chè hoặc cờ bạc thường có tỷ lệ bạo lực cao hơn hẳn so với các gia đình khác. Có những trường hợp người thân phải bán nhà, vay nặng lãi để trả nợ thay, và chính gánh nặng đó lại trở thành ngòi nổ cho những trận cãi vã, thậm chí xô xát trong gia đình.
Nguyên nhân bạo lực gia đình từ áp lực kinh tế
Không phải mọi trường hợp bạo lực gia đình đều liên quan đến rượu bia hay cờ bạc. Khó khăn kinh tế và bất đồng quan điểm sống giữa vợ chồng cũng là hai nhóm nguyên nhân phổ biến, từng được ghi nhận trong nhiều khảo sát thực tế tại Việt Nam.
Khó khăn kinh tế
Nghèo khó kéo dài, thu nhập bấp bênh khiến các thành viên trong nhà dễ căng thẳng, cáu gắt và có xu hướng đổ lỗi cho nhau mỗi khi có chuyện không như ý. Một khảo sát về bạo lực trong các gia đình trẻ tại Thừa Thiên Huế do nhóm nghiên cứu Đại học Huế thực hiện cho thấy khó khăn kinh tế là nguyên nhân đứng thứ ba, chiếm khoảng 33,8% số trường hợp được khảo sát, chỉ sau khác biệt trong ứng xử và bất đồng khi chăm sóc con cái.
Nhiều người, khi áp lực dồn nén quá lâu mà không tìm được lối thoát, dễ trút cơn bực dọc lên chính những người thân yêu nhất, dù trong lòng không hề mong muốn điều đó.
Bất đồng quan điểm sống
Sự lệch nhau về học thức, sở thích, cách dạy con hoặc không hòa hợp trong đời sống vợ chồng cũng có thể dẫn đến ức chế tâm lý kéo dài. Cũng theo khảo sát nói trên tại Thừa Thiên Huế, khác biệt về văn hóa và cách ứng xử giữa hai vợ chồng là nguyên nhân được ghi nhận nhiều nhất, chiếm tới 54,4% số trường hợp, còn bất đồng trong cách chăm sóc con cái chiếm gần 38,8%.
Nhiều cặp vợ chồng, dù yêu thương nhau, vẫn chọn cách im lặng thay vì trò chuyện thẳng thắn, vì ngại xung đột hoặc không biết cách diễn đạt điều mình đang cảm thấy, và khi những khác biệt ấy không được giải quyết đúng cách, chúng có thể tích tụ dần thành xung đột gay gắt.
Nguyên nhân bạo lực gia đình truyền qua nhiều thế hệ
Một trong những nguyên nhân bạo lực gia đình khó nhận ra nhất là tính lặp lại qua nhiều thế hệ, khi hành vi bạo lực được học từ chính cha mẹ và trở thành cách ứng xử quen thuộc lúc trưởng thành.
Học tập hành vi từ cha mẹ
Không ít người gây ra bạo lực từng lớn lên trong một gia đình mà cha mẹ họ cũng giải quyết mâu thuẫn bằng nắm đấm thay vì lời nói. Một nghiên cứu của Straus, Gelles và Smith, được Liên minh quốc gia chống bạo lực gia đình Hoa Kỳ (NCADV) trích dẫn, cho thấy bé trai từng chứng kiến bạo lực gia đình khi trưởng thành có nguy cơ trở thành người gây bạo lực với bạn đời hoặc con cái cao gấp đôi so với những bé trai không chứng kiến cảnh này.
Khi còn nhỏ, các em chứng kiến điều đó như một cách bình thường để xử lý xung đột, và không ai dạy các em cách khác, nên đến khi trưởng thành, có gia đình riêng, các em vô thức lặp lại chính điều mình từng chứng kiến.
Tâm lý sở hữu và kiểm soát
Nhiều người vẫn nghĩ bạo lực gia đình xảy ra vì người gây ra bạo lực không kiềm chế được cơn giận, nhưng thực tế phức tạp hơn nhiều. Với không ít trường hợp, nguyên nhân sâu xa là nhu cầu thao túng, cô lập và áp đặt quyền lực lên bạn đời hoặc con cái, khiến người kia luôn ở thế phụ thuộc và không dám phản kháng. Đây là lý do vì sao đôi khi người gây ra bạo lực trông rất bình tĩnh, thậm chí ngọt ngào, ngay trước và sau mỗi lần hành hung, vì với họ đó không phải là mất kiểm soát mà là một cách để giữ quyền chi phối.
Góc nhìn đa chiều: bạo lực gia đình ở những gia đình “ngược dòng”
Bạo lực gia đình không chỉ xảy ra theo chiều người chồng bạo hành vợ vì nghèo khó hay thiếu học thức, mà còn xuất hiện ở những gia đình đi ngược lại hình dung quen thuộc, như kinh tế đảo chiều, gia đình có tri thức và kinh tế cao, hoặc bạo lực ngược từ vợ với chồng hay con cái với cha mẹ già.
Kinh tế đảo chiều: khi người vợ là trụ cột
Có những gia đình mà người vợ là người kiếm tiền chính, còn người chồng ở nhà hoặc thu nhập thấp hơn hẳn. Sự chênh lệch này đôi khi khiến người chồng cảm thấy tự ti về vị thế của mình, và một số người chọn cách dùng bạo lực thể xác để khẳng định lại vị thế làm chủ mà họ cảm thấy đang bị lung lay.
Tôi từng gặp một chị làm chủ một cửa hàng kinh doanh khá thành công, trong khi chồng chị ở nhà phụ giúp việc gia đình. Càng ngày anh càng dễ cáu gắt, có lần còn đập phá đồ đạc chỉ vì chị về muộn họp khách hàng, dù chị đã cố gắng dành thời gian quan tâm chồng con nhiều hơn.
Bạo lực ở gia đình có tri thức, kinh tế cao
Ở những gia đình có điều kiện kinh tế tốt, học vấn cao, bạo lực thể xác ít xảy ra hơn, nhưng không có nghĩa là bạo lực gia đình vắng mặt. Áp lực giữ gìn danh dự, hình ảnh trước xã hội khiến nhiều cặp vợ chồng chọn cách gây tổn thương nhau bằng lời nói lạnh lùng, sự im lặng kéo dài, hoặc kiểm soát tài chính một cách tinh vi mà bên ngoài khó nhận ra. Đây là dạng bạo lực khó phát hiện nhất, vì nó không để lại vết bầm trên da thịt mà để lại vết thương âm thầm trong lòng người bị tổn thương.
Bạo lực ngược
Bạo lực gia đình không chỉ có chiều chồng bạo hành vợ. Theo báo cáo của Chính phủ về công tác phòng, chống bạo lực gia đình năm 2023, trong hơn 3.190 nạn nhân được ghi nhận trên cả nước, có khoảng 565 người là nam giới, chiếm gần 18% tổng số nạn nhân, cho thấy nam giới cũng có thể rơi vào vị trí người bị bạo hành trong một số gia đình.
Có những trường hợp người vợ bạo hành chồng về tinh thần hoặc thể xác, thường qua những lời lẽ miệt thị, so sánh hoặc đe dọa kéo dài khiến người chồng dần mất đi sự tự tin. Cũng có những gia đình mà con cái đã trưởng thành lại ngược đãi chính cha mẹ già của mình, từ việc bỏ mặc, la mắng cho đến gây áp lực về tài chính, một dạng bạo lực ít được nhắc đến trên truyền thông nhưng vẫn âm thầm tồn tại.
>>>> Xem thêm: 6 Giải pháp bạo lực gia đình từ Gia Đình và Cộng Đồng
Khi anh chị cần một điểm tựa để hiểu và thay đổi
Hiểu được nguyên nhân bạo lực gia đình là bước đầu tiên, nhưng để thay đổi một mối quan hệ, một thói quen ứng xử đã ăn sâu nhiều năm, ít gia đình nào có thể tự mình làm được trọn vẹn. Lanh tôi đã đồng hành cùng nhiều gia đình đi qua giai đoạn khó khăn này, từ những người muốn hiểu vì sao bạn đời mình dễ nổi nóng, đến những cha mẹ lo sợ con cái sẽ lặp lại vòng lặp bạo lực mà chính mình từng trải qua thời thơ ấu.
Nếu anh chị đang cảm thấy bối rối, không biết bắt đầu từ đâu để thay đổi không khí trong nhà, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ luôn sẵn lòng lắng nghe và cùng anh chị tìm hướng đi phù hợp cho gia đình mình.
Kết luận
Bạo lực gia đình chưa bao giờ chỉ đến từ một nguyên nhân, mà là sự cộng hưởng của nhận thức, hoàn cảnh sống và cả những tổn thương được truyền qua nhiều thế hệ. Hiểu đúng gốc rễ vấn đề chính là bước đầu tiên để mỗi gia đình có thể chủ động phòng ngừa và xây dựng một mái ấm an toàn hơn.
Câu hỏi thường gặp về nguyên nhân bạo lực gia đình
Nguyên nhân bạo lực gia đình phổ biến nhất hiện nay là gì?
Theo các khảo sát tại Việt Nam, nhận thức lệch lạc về vai trò giới trong gia đình cùng với việc lạm dụng rượu bia là hai nhóm nguyên nhân xuất hiện thường xuyên nhất trong các vụ bạo lực gia đình được ghi nhận.
Bạo lực gia đình có phải lúc nào cũng do người chồng gây ra không?
Không. Dù phần lớn các vụ được ghi nhận có người chồng là người gây ra bạo lực, thực tế vẫn tồn tại các trường hợp người vợ bạo hành chồng, hoặc con cái ngược đãi cha mẹ già, dù ít được nói đến hơn.
Vì sao nhiều gia đình có kinh tế, học thức cao vẫn xảy ra bạo lực gia đình?
Ở những gia đình này, bạo lực thường không biểu hiện qua thể xác mà qua lời nói, sự im lặng kéo dài hoặc kiểm soát tài chính tinh vi, xuất phát từ áp lực giữ gìn danh dự và hình ảnh trước xã hội.
Làm sao để nhận biết mình đang ở trong một mối quan hệ có nguy cơ bạo lực?
Anh chị có thể chú ý đến các dấu hiệu như bị kiểm soát cực đoan, bị cô lập khỏi bạn bè người thân, hoặc chính bản thân luôn cảm thấy lo sợ, phải dè chừng từng lời nói trong nhà.
Trẻ em lớn lên trong gia đình có bạo lực có dễ lặp lại hành vi này khi trưởng thành không?
Có khả năng cao hơn, vì trẻ học cách ứng xử qua những gì chứng kiến hàng ngày. Tuy nhiên đây không phải điều chắc chắn xảy ra, nếu trẻ được hỗ trợ đúng cách để hiểu và xử lý cảm xúc, vòng lặp này vẫn có thể thay đổi được.
Nếu nghi ngờ gia đình mình có nguy cơ bạo lực, nên bắt đầu từ đâu?
Trước tiên, anh chị nên thẳng thắn nhìn nhận vấn đề thay vì né tránh hoặc đổ lỗi cho hoàn cảnh, sau đó tìm đến người có chuyên môn hoặc chương trình hỗ trợ phù hợp để được đồng hành thay vì tự mình xoay xở.
Tài liệu tham khảo
- Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế, dẫn theo báo Tuổi Trẻ (2015). Rượu bia liên quan 1/3 số vụ bạo lực gia đình ở VN. https://tuoitre.vn/ruou-bia-lien-quan-1-3-so-vu-bao-luc-gia-dinh-o-vn-743651.htm
- Nhóm nghiên cứu Đại học Huế. Thực trạng bạo lực trong các gia đình trẻ tại Thừa Thiên Huế. Tạp chí Khoa học Đại học Huế. https://jos.hueuni.edu.vn/index.php/hujos-ssh/article/download/5493/918/17722
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), dẫn theo Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam. Bạo lực gia đình: Những con số đau lòng. https://hoilhpn.org.vn/en/tin-chi-tiet/-/chi-tiet/bao-luc-gia-đinh-nhung-con-so-đau-long-47791-4504.html
Pingback: 4 Hình thức bạo lực gia đình phổ biên và cách phòng chống