Lợi ích và tác hại của việc học thêm phụ thuộc vào mức độ: học đúng môn, đúng mục tiêu giúp con lấp lỗ hổng kiến thức, luyện đề và giữ nếp học; học tràn lan gây quá tải, giảm khả năng tự học và tăng gánh nặng chi phí. Bài viết phân tích cả hai mặt, nguyên nhân và cách cân bằng.
Lợi ích của việc học thêm đối với từng nhóm học sinh
Lợi ích của việc học thêm là giúp học sinh lấp đầy lỗ hổng kiến thức, tiếp cận kiến thức chuyên sâu cho các kỳ thi quan trọng và duy trì nếp học đều đặn. Mỗi lợi ích phù hợp với một nhóm học sinh riêng, và chỉ phát huy khi con học đúng nhu cầu. Khi bàn về lợi ích và tác hại của việc học thêm, tôi luôn bắt đầu từ phần lợi ích, vì học thêm không phải điều xấu.
Với học sinh học lực trung bình hoặc yếu: lấp đầy lỗ hổng kiến thức
Ở nhóm này, học thêm là cơ hội để con bổ sung những phần chưa vững và hỏi lại điều chưa kịp hiểu trên lớp chính khóa. Một tiết học có hạn, thầy cô khó dừng lại lâu cho từng em. Kiến thức các môn như Toán hay tiếng Anh lại nối tiếp nhau, hổng một mắt xích thì những bài sau dễ chông chênh theo. Được giáo viên hướng dẫn kỹ hơn trong nhóm nhỏ, con có thêm dịp hỏi mà không ngại bạn bè.
Tôi nhớ một phụ huynh có con học lớp 6, cứ đến phần phân số là con lắc đầu bảo “con chẳng hiểu gì”. Khi cùng con xem lại vở, chị nhận ra bé chưa chắc phép chia từ những năm tiểu học. Bé học kèm hai buổi mỗi tuần, ôn phần nền trước rồi mới quay lại bài mới. Sau chừng một học kỳ, điểm kiểm tra của bé nhích lên và quan trọng hơn, bé không còn sợ môn Toán như trước.
Với học sinh khá, giỏi: tiếp cận kiến thức chuyên sâu cho kỳ thi bước ngoặt
Những em đã nắm vững chương trình thường cần một sân chơi rộng hơn sách giáo khoa. Học thêm giúp các em tiếp cận kiến thức chuyên sâu, rèn tư duy logic (cách suy luận từng bước có căn cứ) và làm quen với dạng đề khó. Đây là hành trang hữu ích trước các kỳ thi bước ngoặt như thi vào lớp 10, kỳ thi tốt nghiệp THPT, thi đại học hay thi học sinh giỏi.
Điều tôi muốn nhắn với anh chị là “học sâu” khác với “học nhiều”. Một em thích Toán, đặt mục tiêu vào lớp chuyên và chọn một lớp bồi dưỡng có định hướng sẽ tiến bộ rõ hơn nhiều so với một em đăng ký năm sáu lớp vì sợ thua bạn.
Tạo môi trường rèn luyện kỷ luật cho con
Lịch học đều đặn giúp con giữ nhịp ôn tập, đồng thời hạn chế việc thời gian rảnh trôi đi trong trò chơi điện tử hay mạng xã hội. Với nhiều em, có lớp, có bạn, có giờ giấc rõ ràng là cách tự nhiên để hình thành nếp học. Tôi hay ví lớp học thêm như giàn giáo dựng quanh một ngôi nhà đang xây: giúp con đứng vững lúc đầu, nhưng mục tiêu cuối cùng là con tự đứng được. Vì thế, anh chị nên coi kỷ luật từ bên ngoài là bước khởi đầu, còn sự tự giác của con mới là đích đến.
>>>> Xem thêm: Con không học thêm có sao không? Tự học có giỏi được không
Tác hại của việc học thêm tràn lan
Tác hại của việc học thêm xuất hiện khi lịch học phủ kín cả tuần, với bốn hệ lụy chính: con bị quá tải, giảm khả năng tự học, gia đình chịu gánh nặng tài chính và môi trường giáo dục bị biến tướng. Trong bức tranh lợi ích và tác hại của việc học thêm, đây là phần anh chị có thể chủ động điều chỉnh nếu sớm nhận ra. Bốn hệ lụy này cũng là điều tôi gặp thường xuyên trong các cuộc trò chuyện với phụ huynh.
Gây quá tải và áp lực tâm lý nặng nề
Đi học từ sáng, học thêm đến tối muộn, về nhà còn bài tập, con gần như không còn thời gian để ngủ, chơi và nghỉ. Hiệp hội Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ khuyến nghị trẻ 6 đến 12 tuổi ngủ 9 đến 12 giờ mỗi ngày, thanh thiếu niên 13 đến 18 tuổi ngủ 8 đến 10 giờ. Theo tổng hợp của hiệp hội này, ngủ ít hơn mức khuyến nghị thường đi cùng các vấn đề về sự chú ý, hành vi và việc học. Nói cách khác, thiếu ngủ kéo dài có thể khiến những giờ học thêm không còn phát huy tác dụng.
Có một bé lớp 8 được mẹ kể lại với tôi: con học sáu buổi mỗi tuần, thường đi ngủ sau 11 giờ đêm, sáng dậy uể oải và ngồi vào bàn là thở dài. Khi hai mẹ con cùng bàn lại và cắt bớt hai buổi, dành tối cuối tuần cho việc chạy xe đạp và nói chuyện, bé vui hơn thấy rõ. Điều khiến mẹ bé bất ngờ là con tập trung hơn ở những buổi còn lại.
Triệt tiêu năng lực tự học và tư duy sáng tạo
Khi con quen chờ thầy cô “mớm bài” hoặc giải sẵn đề, con dần mất thói quen tự tìm tòi. Nếu ở lớp học thêm, con chỉ ngồi chép lời giải mẫu thì con học được cách nhớ dạng bài chứ chưa học được cách nghĩ. Tự học là kỹ năng sống cốt lõi, vì lên đại học hay đi làm, sẽ chẳng ai giải sẵn mọi thứ cho con. Anh chị thử để ý: nếu gặp một đề lạ, con thường bỏ qua hoặc đòi xem đáp án ngay, đó là tín hiệu con đang quen với việc học thụ động.
Tạo gánh nặng tài chính lớn cho gia đình
Học phí của nhiều môn, nhân với nhiều tháng, trở thành khoản chi đáng kể, đặc biệt là ở những gia đình có hai, ba con cùng đi học. Không ít bố mẹ phải cắt giảm các khoản khác hoặc làm thêm giờ để theo kịp lịch học của con. Nghịch lý là thời gian và sự hiện diện của cha mẹ, thứ con cần nhiều, lại giảm đi vì mải lo học phí. Vì vậy, anh chị nên tính khoản đầu tư này theo mục tiêu rõ ràng của từng em thay vì theo số lớp bạn bè đang học.
Làm biến tướng môi trường giáo dục
Trong một số trường hợp, giáo viên dạy chưa đủ sâu ở lớp chính khóa để “giữ bài” cho lớp học thêm. Điều này khiến những em không đi học thêm bị thiệt thòi và tạo ra sự bất bình đẳng trong đánh giá học sinh. Tôi tin đa số thầy cô vẫn tận tâm với giờ dạy chính khóa, nhưng hiện tượng này đủ để nhiều phụ huynh bức xúc.
Để hạn chế, Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT quy định giáo viên không được dạy thêm ngoài nhà trường có thu tiền đối với học sinh mà mình đang được phân công dạy chính khóa, đồng thời không được dùng bất kỳ hình thức nào để ép buộc học sinh học thêm. Từ ngày 15/5/2026, Thông tư 19/2026/TT-BGDĐT sửa đổi còn bổ sung đường dây nóng tại Sở Giáo dục và Đào tạo cùng Ủy ban nhân dân cấp xã để tiếp nhận phản ánh của phụ huynh.
>>>> Xem thêm: Học nhiều mà điểm vẫn thấp: 4 Nguyên nhân và cách khắc phục
Nguyên nhân dẫn đến làn sóng học thêm tràn lan
Làn sóng học thêm tràn lan xuất phát từ ba nguyên nhân chính: áp lực thi cử cùng tâm lý chạy theo thành tích, sĩ số lớp chính khóa quá đông, và nhu cầu cải thiện thu nhập chính đáng của một bộ phận giáo viên chưa được quản lý tốt. Hiểu rõ các nguyên nhân này giúp anh chị bớt tự trách mình và nhìn rõ hơn hướng đi phù hợp. Chúng đến từ hoàn cảnh chung, không phải lỗi riêng của gia đình nào.
Áp lực thi cử và tâm lý chạy theo thành tích
Kỳ vọng lớn từ gia đình, văn hóa coi trọng bằng cấp và cuộc cạnh tranh vào trường chuyên, lớp chọn khiến nhiều nhà lo lắng. Chỉ cần nghe một người bạn của con đã học bốn môn, phụ huynh dễ lo con thua thiệt rồi đăng ký theo. Tôi cũng là một người mẹ nên hiểu rất rõ cảm giác ấy. Tuy nhiên, học theo phong trào thường dẫn đến việc con học nhiều nhưng không đúng chỗ mình cần.
Sĩ số lớp chính khóa quá đông
Lớp đông thì giáo viên khó theo sát từng học sinh, đặc biệt là những em học chậm hơn hoặc những em cần được thử thách nhiều hơn. Khi thấy con chưa theo kịp, phụ huynh tìm đến nơi có thể kèm sát hơn. Đây là nhu cầu chính đáng. Vấn đề chỉ nảy sinh khi nhu cầu ấy bị mở rộng thành thói quen chung cho mọi em, ở mọi môn, dù con chưa thực sự cần.
Nhu cầu cải thiện thu nhập chính đáng của một bộ phận giáo viên
Nhiều thầy cô mong có thêm thu nhập chính đáng từ chính chuyên môn của mình, và mong muốn ấy rất dễ thông cảm. Tuy nhiên, khi hoạt động này chưa được quản lý chặt chẽ, ranh giới giữa dạy thêm vì tâm huyết và dạy thêm vì thu nhập dễ trở nên mờ nhạt. Đó là lý do việc quản lý minh bạch có vai trò quan trọng.
Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT yêu cầu việc dạy thêm, học thêm có thu tiền ngoài nhà trường phải được thực hiện công khai, minh bạch và đúng quy định của pháp luật. Thông tư 19/2026/TT-BGDĐT tiếp tục yêu cầu cơ sở dạy thêm công khai thông tin về môn học, thời lượng, danh sách người dạy và mức thu để gia đình cùng giám sát.
>>>> Xem thêm: Học nhiều có tốt không? 3 Cách học nhiều mà không mệt
Cách cân bằng lợi ích và tác hại của việc học thêm cho con
Để việc học thêm đạt giá trị thực tế, cả ba phía cần cùng điều chỉnh: học sinh chọn đúng môn và lấy tự học làm nền tảng, phụ huynh lắng nghe con thay vì chạy theo điểm số, nhà trường và xã hội đổi mới cách đánh giá cùng nâng chất lượng giờ chính khóa. Tin vui là phần lớn mặt trái của học thêm có thể tránh được nếu mỗi phía điều chỉnh một chút. Dưới đây là gợi ý cụ thể cho từng bên.
Về phía học sinh: học đúng môn và đặt tự học lên đầu
Con nên chỉ học thêm những môn thực sự còn yếu, hoặc những môn chuyên sâu phục vụ một mục tiêu rõ ràng như thi vào lớp chuyên. Trước khi thêm một lớp mới, con có thể tự hỏi: mình muốn giải quyết điều gì, và sau bao lâu thì đạt? Tự học cần được đặt làm nền tảng, còn học thêm chỉ là phần bổ sung sau khi con đã tự ôn, tự làm bài và ghi lại chỗ vướng để hỏi thầy cô.
Con có thể cân nhắc học thêm khi gặp một trong các tình huống sau:
- Điểm một môn thấp kéo dài dù con đã cố gắng tự ôn.
- Con hổng kiến thức nền nên các bài mới liên tục không theo kịp.
- Con có mục tiêu thi cụ thể và cần luyện dạng đề nâng cao.
Về phía phụ huynh: lắng nghe con thay vì chạy theo điểm số ảo
Điều quan trọng là lắng nghe năng lực và mong muốn của con, không ép con học theo phong trào hay chạy theo những con số đẹp mà không phản ánh đúng năng lực thật. Một người mẹ từng kể với Tôi rằng con lớp 7 xin nghỉ lớp Văn. Chị lo lắm nhưng vẫn ngồi xuống nghe con nói, và mới biết bé không hề kém Văn mà chỉ ngại lớp quá đông. Hai mẹ con cùng đồng ý thay bằng đọc sách và viết nhật ký mỗi tuần. Cuối kỳ điểm Văn của bé không giảm, còn bé thì vui hơn hẳn.
Trước khi đăng ký một lớp mới, anh chị có thể cùng con trả lời vài câu hỏi sau:
- Con đang yếu ở phần nào, và vì sao?
- Con có muốn học lớp này không, hay chỉ vì bạn bè cùng đi?
- Sau khi thêm lớp, con còn đủ giờ ngủ, giờ ăn, giờ chơi và giờ tự học không?
- Sau khoảng một đến hai tháng, chúng ta sẽ nhìn vào điều gì để biết lớp học có giúp ích?
Về phía nhà trường và xã hội: đổi mới cách đánh giá, nâng chất lượng giờ chính khóa
Khi thi cử đánh giá khả năng vận dụng kiến thức thay vì học thuộc lòng hay mẹo làm bài, giá trị của việc học vẹt sẽ giảm. Cùng với đó, giờ học chính khóa càng có chất lượng thì nhu cầu học thêm càng bớt nặng nề. Các thông tư về dạy thêm, học thêm là một bước đi theo hướng này: dạy thêm trong nhà trường không được thu tiền của học sinh, và việc thanh tra, kiểm tra được yêu cầu xử lý nghiêm hành vi ép buộc, trục lợi. Để những quy định này phát huy tác dụng, sự phối hợp giữa nhà trường, phụ huynh và xã hội là điều cần thiết.
Đồng hành cùng con tự học tại Minh Trí Thành
Minh Trí Thành là nơi Tôi cùng đội ngũ đồng hành với phụ huynh để con xây nền tự học, hiểu cảm xúc của chính mình và giữ được sự tập trung khi ngồi vào bàn học. Trong những năm chia sẻ với phụ huynh, tôi nhận ra câu hỏi lớn không phải là “có nên học thêm hay không”, mà là con đã có thói quen học đều đặn và tâm thế vững vàng chưa. Nếu chưa, có thêm bao nhiêu lớp cũng khó giúp con nhẹ nhõm hơn.
Nếu anh chị muốn cân bằng lợi ích và tác hại của việc học thêm cho con, có thể tham khảo các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Tôi chia sẻ những cách đồng hành để con học chủ động hơn mà không phải chạy theo lịch kín. Anh chị có thể nhắn tin cho Minh Trí Thành để được tư vấn chương trình phù hợp với độ tuổi và nhu cầu riêng của con.
Kết luận
Lợi ích và tác hại của việc học thêm phụ thuộc vào việc con học có đúng nhu cầu và vừa sức hay không. Khi anh chị lắng nghe con, ưu tiên tự học và giữ đủ giờ nghỉ, học thêm sẽ trở thành bệ đỡ giúp con vững vàng hơn thay vì một gánh nặng. Điều đáng quý là con vẫn giữ được niềm vui khi học.
Câu hỏi thường gặp về lợi ích và tác hại của việc học thêm
1. Học thêm có cần thiết với mọi học sinh không?
Không, học thêm chỉ cần thiết khi con hổng kiến thức nền hoặc có mục tiêu thi cụ thể cần luyện thêm. Nếu con theo kịp chương trình và tự học ổn định, việc học thêm có thể chưa cần. Theo Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT, học thêm chỉ nên diễn ra khi học sinh có nhu cầu, tự nguyện và được cha mẹ đồng ý. Vì vậy, sự đồng thuận của con là điểm xuất phát quan trọng.
2. Nên cho con học thêm bao nhiêu buổi mỗi tuần thì hợp lý?
Không có một con số chung cho mọi em. Anh chị có thể dựa vào các dấu mốc sau: con vẫn ngủ đủ giờ theo khuyến nghị theo độ tuổi, vẫn có thời gian tự học, vận động và vui chơi. Nếu lịch học thêm khiến con thường xuyên ngủ ít hơn mức đó, nên cân nhắc giảm bớt. Riêng với dạy thêm trong nhà trường, mỗi môn không quá 2 tiết mỗi tuần; từ 15/5/2026, nếu học sinh có nhu cầu học nhiều hơn, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo có thể xem xét cho phép điều chỉnh theo đề nghị của hiệu trưởng.
3. Học sinh tiểu học có nên học thêm không?
Theo Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT, không tổ chức dạy thêm đối với học sinh tiểu học. Các hoạt động ngoài chương trình môn học như nghệ thuật, thể thao, kỹ năng sống không thuộc phạm vi dạy thêm, học thêm theo Thông tư 19/2026/TT-BGDĐT. Với con ở lứa tuổi này, thời gian đọc sách, vui chơi và ôn bài cùng cha mẹ thường phù hợp hơn việc thêm lớp. Anh chị nên hỏi nhà trường để nắm quy định áp dụng tại địa phương.
4. Giáo viên có được dạy thêm cho chính học sinh của mình không?
Không, theo Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT, giáo viên đang dạy tại nhà trường không được dạy thêm ngoài nhà trường có thu tiền đối với học sinh mà mình đang được phân công dạy chính khóa. Quy định này nhằm hạn chế tình trạng ép học sinh đi học thêm. Nếu gặp tình huống chưa phù hợp, anh chị có thể trao đổi với nhà trường hoặc phản ánh qua đường dây nóng do Sở Giáo dục và Đào tạo, Ủy ban nhân dân cấp xã công khai. Vì quy định có thể thay đổi theo thời gian, anh chị nên theo dõi thông báo mới từ nhà trường.
5. Làm sao nhận biết con đang bị quá tải vì học thêm?
Anh chị có thể để ý những biểu hiện thường gặp sau:
- Con đi ngủ muộn, sáng dậy uể oải và hay than mệt.
- Con ngại đến lớp, dễ gắt gỏng hoặc thu mình hơn trước.
- Con học nhiều giờ nhưng hứng thú và điểm số không tăng.
- Con hầu như không còn thời gian chơi hay làm điều mình thích.
Khi thấy một vài dấu hiệu này kéo dài, anh chị nên ngồi trò chuyện cùng con và điều chỉnh lịch học cho nhẹ nhàng hơn.
6. Con không muốn đi học thêm thì có nên ép không?
Anh chị không nên ép. Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT nêu rõ nhà trường, tổ chức và cá nhân không được dùng bất kỳ hình thức nào để ép buộc học sinh học thêm. Tốt hơn, anh chị hãy hỏi con lý do và cùng con thử một kế hoạch tự học trong khoảng bốn đến sáu tuần. Sau đó hai bên cùng nhìn lại kết quả để quyết định có cần bổ sung lớp nào hay không.
Tài liệu tham khảo
- Bộ Giáo dục và Đào tạo, Thông tư số 29/2024/TT-BGDĐT quy định về dạy thêm, học thêm (toàn văn): https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-thong-tu-so-29-2024-tt-bgddt-quy-dinh-ve-day-them-hoc-them-119250104110707832.htm
- Paruthi S. và cộng sự, Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations: A Consensus Statement of the American Academy of Sleep Medicine, Journal of Clinical Sleep Medicine, 2016, 12(6): 785 đến 786: https://jcsm.aasm.org/doi/10.5664/jcsm.5866
- American Academy of Sleep Medicine, Recharge with sleep: Pediatric sleep recommendations promoting optimal health: https://aasm.org/recharge-with-sleep-pediatric-sleep-recommendations-promoting-optimal-health/
