Học nhiều mà điểm vẫn thấp thường do con học sai cách chứ không phải thiếu năng lực: ngồi lâu nhưng mất tập trung, học thuộc thay vì hiểu, ôn lệch trọng tâm. Bài viết chỉ rõ 4 nguyên nhân và cách học ít mà điểm cao để anh chị đồng hành cùng con.
Con học nhiều mà điểm vẫn thấp là do đâu?
Học nhiều mà điểm vẫn thấp nghĩa là thời gian con bỏ ra cho việc học lớn hơn nhiều so với lượng kiến thức con thật sự hiểu và dùng được khi làm bài. Điểm số chỉ phản ánh phần kiến thức con lấy ra được đúng lúc, chứ không đo số giờ ngồi bàn hay số trang đã đọc. Khoảng chênh này thường đến từ hai hiện tượng: sự bận rộn bề ngoài và trí nhớ bề mặt. Phần dưới đây sẽ đi vào từng hiện tượng để anh chị dễ nhận ra ở con.
Ngồi 4 tiếng nhưng đầu óc chỉ làm việc 2 tiếng
Ảo tưởng về sự bận rộn là khi con ngồi đủ giờ bên bàn học nhưng một phần đáng kể thời gian trôi đi vào lướt điện thoại hoặc những suy nghĩ lan man. Nhìn từ ngoài, con vẫn rất chăm: đèn sáng, sách mở, bút cầm trên tay. Vì vậy bố mẹ dễ yên tâm, còn con cũng không nhận ra mình đang học ít hơn số giờ đã ngồi.
Tôi từng trò chuyện với mẹ của một bạn học sinh lớp 8. Chị kể con ngồi vào bàn từ 7 giờ tối đến 11 giờ, ai nhìn vào cũng thấy con rất chăm. Khi tôi ngồi lại hỏi kỹ cùng bạn, hóa ra gần hai tiếng trong số đó trôi đi với vài lần “xem thông báo một chút” và những suy nghĩ về chuyện bạn bè. Bốn tiếng ngồi bàn nhưng thời gian đầu óc thật sự làm việc chỉ còn khoảng hai tiếng.
Chuyện này có cơ sở khoa học. Nhóm của Adrian Ward tại Đại học Texas ở Austin (đăng trên Journal of the Association for Consumer Research năm 2017) cho gần 800 người dùng điện thoại làm các bài kiểm tra cần tập trung cao. Người để điện thoại ở phòng khác làm bài tốt hơn rõ rệt so với người để điện thoại trên bàn, dù máy đã chuyển sang im lặng. Nói cách khác, chỉ riêng việc chiếc điện thoại nằm trong tầm mắt cũng đã chiếm bớt sức chú ý của não.
Anh chị có thể cùng con ghi lại trong một tuần xem mỗi buổi con làm việc liền mạch được bao nhiêu phút, rồi so với số giờ ngồi bàn. Sau đó thử để điện thoại ở phòng khác trong giờ học và xem con tập trung được lâu hơn bao nhiêu. Con số chênh lệch ấy thường thuyết phục con hơn mọi lời nhắc nhở.
Thuộc bài nhưng không làm được bài mới
Ghi nhớ cơ học là cách nhớ bằng lặp đi lặp lại nguyên văn mà chưa cần hiểu ý nghĩa, nên chỉ tạo ra trí nhớ bề mặt. Chép lại bài hay đọc đi đọc lại sách giáo khoa khiến nội dung trở nên quen mắt, và cái quen mắt ấy dễ bị nhầm thành “mình đã thuộc rồi”. Thực tế, kiểu nhớ này chủ yếu nằm ở trí nhớ ngắn hạn, nên gặp dạng bài mới là con bối rối.
Một bạn lớp 5 mà tôi từng đồng hành đã chép bài môn Khoa học ba lần trước buổi kiểm tra và tự tin rằng mình “thuộc lòng”. Đến khi đề hỏi theo cách khác một chút, bạn ngồi nhìn tờ giấy rất lâu mà không viết được gì. Bạn không lười, bạn chỉ dùng một cách học tạo cảm giác thuộc bài nhiều hơn là khả năng dùng kiến thức.
Đánh giá của nhóm nghiên cứu do John Dunlosky (Đại học Kent State, Hoa Kỳ) dẫn đầu, đăng trên Psychological Science in the Public Interest năm 2013, cũng đi theo hướng này. Nhóm xem xét 10 kỹ thuật học phổ biến và xếp việc đọc lại, tô sáng hoặc gạch chân, tóm tắt vào nhóm hữu ích thấp. Hai kỹ thuật được xếp mức cao nhất là tự kiểm tra và chia nhỏ việc ôn ra nhiều ngày thay vì học dồn. Điều này lý giải vì sao cách học “đọc cho quen” mà nhiều bạn đang dựa vào lại cho kết quả mờ nhạt.
>>>> Xem thêm: Học nhiều có tốt không? 3 Cách học nhiều mà không mệt
Các nguyên nhân khiến học nhiều mà điểm vẫn thấp
Nguyên nhân khiến học nhiều mà điểm vẫn thấp thường rơi vào bốn nhóm: học thụ động, ôn lan man lệch ma trận đề, yếu kỹ năng phòng thi, và tâm lý hoặc sức khỏe chưa ổn định. Một bạn có thể gặp cùng lúc hai đến ba nhóm này. Vì vậy anh chị nên xem xét từng nhóm thay vì vội kết luận con lười hay chưa cố gắng.
Học sai phương pháp: học thụ động, học thuộc lòng thay vì tư duy
Học thụ động là kiểu học chỉ tiếp nhận: đọc, nghe, chép, học thuộc lòng mà không đặt câu hỏi hay tự nghĩ lại. Kiến thức vì thế chưa được “tiêu hóa”, tức là chưa được con diễn đạt bằng lời của mình và nối với những điều đã biết. Kiến thức nào chưa thành của con thì rất khó dùng khi đề bài đổi cách hỏi.
Ví dụ, một bạn học thuộc công thức tính diện tích nhưng chưa từng tự hỏi công thức ấy từ đâu ra. Khi đề cho một hình ghép từ hai hình quen thuộc, bạn không biết cắt tách thế nào. Chỉ cần thay việc “thuộc công thức” bằng việc con tự giải thích được vì sao công thức đúng, cách nhìn bài toán đã khác đi rất nhiều.
Ôn nhiều tài liệu nhưng không đúng trọng tâm
Học lan man là ôn dàn trải nhiều nguồn tài liệu mà không biết đâu là phần cốt lõi của bài kiểm tra. Ma trận đề là bảng cho biết đề gồm những phần kiến thức nào, mỗi phần chiếm bao nhiêu điểm, ở mức dễ hay khó. Không nắm bảng này, con dễ dành nhiều thời gian cho những phần ít xuất hiện, và càng ôm nhiều tài liệu thì đầu óc càng quá tải.
Theo các kế hoạch kiểm tra hiện hành của nhà trường, căn cứ Công văn 7991/BGDĐT-GDTrH ngày 17/12/2024 của Bộ GD&ĐT, tổ chuyên môn thống nhất ma trận và bản đặc tả của đề rồi phổ biến hướng dẫn ôn tập cho học sinh. Nghĩa là thông tin về trọng tâm ôn thường có sẵn, chỉ cần con và bố mẹ chủ động hỏi giáo viên.
Tôi nhớ một bạn lớp 9 ôn thi vào lớp 10 với bảy cuốn tài liệu từ bảy nơi khác nhau. Bạn làm rất nhiều, nhưng cấu trúc đề của trường thì chưa bao giờ hỏi thầy cô. Khi cùng bạn đối chiếu với đề những năm trước, chúng tôi cắt còn hai cuốn chính và dành thời gian cho các dạng bài hay gặp. Bạn nhẹ đầu hơn hẳn và bắt đầu thấy việc ôn có điểm tựa.
Thuộc bài nhưng mất điểm đáng tiếc trong phòng thi
Kỹ năng phòng thi là khả năng phân bổ thời gian, đọc đề và trình bày bài làm sao cho kiến thức con có được chuyển thành điểm. Đây là phần cần luyện riêng, chứ không tự có khi con đã thuộc bài. Ba lỗi tôi gặp nhiều nhất là:
- Phân bổ thời gian chưa hợp lý, dành quá lâu cho một câu khó rồi thiếu thời gian cho các câu dễ phía sau.
- Đọc đề vội, bỏ sót các chữ như “không”, “ngoại trừ”, “sai” trong câu hỏi trắc nghiệm.
- Trình bày tự luận thiếu bước, quên đơn vị hoặc không viết câu kết luận nên bị trừ điểm.
Một bạn lớp 6 từng làm sai liền hai câu trắc nghiệm chỉ vì đề hỏi “chọn phát biểu KHÔNG đúng”, còn bạn lại chọn phát biểu đúng. Sau đó chúng tôi tập một thói quen nhỏ: gạch chân từ khóa của đề trước khi đọc đáp án. Chỉ một động tác đơn giản đã giúp bạn giữ lại những điểm vốn thuộc về mình.
Áp lực điểm số, thức khuya làm giảm trí nhớ
Áp lực điểm số và thiếu ngủ làm giảm khả năng nhớ, khả năng tập trung của con đúng vào lúc cần nhất là ngày thi. Khi lo lắng quá mức, não bước vào cơ chế “sinh tồn”: tim đập nhanh, đầu óc căng cứng, và điều con đã học ở nhà bỗng khó lấy ra. Đó là lý do nhiều bạn kể “ở nhà nhớ rõ mà vào phòng thi thì trống rỗng”.
Nghiên cứu của Gerardo Ramirez và Sian Beilock (Đại học Chicago), đăng trên tạp chí Science năm 2011, cho thấy điều này ở học sinh lớp 9. Trước kỳ thi cuối kỳ môn Sinh học, một nhóm được viết ra suy nghĩ và nỗi lo về bài thi trong khoảng 10 phút, nhóm còn lại thì nghĩ sang chuyện khác.
Những bạn hay lo thi nhất trong nhóm được viết đã đạt điểm ngang với các bạn ít lo, còn ở nhóm kia, các bạn lo nhiều có điểm thấp hơn. Theo nhóm tác giả, nỗi lo chiếm chỗ của trí nhớ làm việc, tức phần não giữ và xử lý thông tin trong lúc làm bài, và viết ra giúp giải phóng phần chỗ ấy.
Giấc ngủ cũng ảnh hưởng nhiều hơn anh chị nghĩ. Năm 2016, một hội đồng gồm 13 chuyên gia của Học viện Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM), sau khi xem xét 864 nghiên cứu, đưa ra khuyến nghị: trẻ 6 đến 12 tuổi ngủ 9 đến 12 giờ mỗi ngày, thiếu niên 13 đến 18 tuổi ngủ 8 đến 10 giờ (đăng trên Journal of Clinical Sleep Medicine và được Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ ủng hộ).
Ngủ đủ số giờ này gắn với chú ý, hành vi, khả năng học và trí nhớ tốt hơn, còn ngủ ít hơn thường đi kèm các vấn đề về chú ý và học tập. Vì vậy, thức khuya nhồi bài rất dễ khiến con vào phòng thi trong trạng thái mệt.
>>>> Xem thêm: 12 Hậu quả của áp lực thi cử đến Học Tập và Đời Sống của học sinh
Cách khắc phục tình trạng học nhiều mà điểm vẫn thấp
Muốn học ít mà điểm cao, con cần ba thay đổi: chuyển từ học thụ động sang chủ động, ưu tiên chất lượng thay vì số lượng bài làm, và giữ tập trung cùng tâm lý, giấc ngủ ổn định. “Học ít” ở đây không có nghĩa là giảm nỗ lực, mà là dồn sức vào những việc thật sự giúp kiến thức ở lại trong đầu con. Anh chị nên chọn một hướng để bắt đầu, làm đều đặn, rồi mới thêm hướng tiếp theo.
Chuyển từ học thụ động sang chủ động
Học chủ động là để con làm việc với kiến thức thay vì chỉ nhìn kiến thức. Có hai cách rất dễ áp dụng tại nhà, và cả hai đều có bằng chứng nghiên cứu đi kèm.
Cách thứ nhất là chủ động hồi tưởng (Active Recall). Sau khi học xong một phần, con gấp sách lại và viết hoặc nói ra những gì mình nhớ trong 3 đến 5 phút, hoặc vẽ sơ đồ tư duy từ trí nhớ. Sau đó con mở sách đối chiếu và dùng bút khác màu bổ sung chỗ còn thiếu.
Năm 2006, Henry Roediger và Jeffrey Karpicke (Đại học Washington ở St. Louis) đăng trên Psychological Science một nghiên cứu so sánh hai nhóm sinh viên: một nhóm đọc đoạn văn bốn lần, nhóm kia đọc một lần rồi tự viết lại từ trí nhớ ba lần. Năm phút sau, nhóm đọc nhiều nhớ nhỉnh hơn, nhưng sau một tuần nhóm tự viết lại nhớ khoảng 61% nội dung so với khoảng 40% của nhóm đọc lại.
Cách thứ hai là dạy lại để học (phương pháp Feynman, đặt theo tên nhà vật lý Richard Feynman, người nổi tiếng với việc giải thích điều khó bằng lời giản dị). Con đóng vai giáo viên, giảng lại bài cho em, cho bố mẹ hoặc cho một con gấu bông bằng lời đơn giản nhất có thể. Chỗ nào con vấp hoặc phải dùng từ khó để “che” thì đó là chỗ chưa hiểu, con quay lại học rồi giảng lần nữa.
Nghiên cứu của John Nestojko và cộng sự (Đại học Washington ở St. Louis, Memory & Cognition, 2014) cho thấy chỉ cần người học nghĩ rằng mình sắp phải dạy lại, họ đã nhớ được nhiều hơn, sắp xếp thông tin có tổ chức hơn và nhớ tốt hơn các ý chính so với những người chỉ chuẩn bị để làm bài kiểm tra.
Học tập trung vào chất lượng hơn số lượng
Giải một đề thi thật kỹ, phân tích từng lỗi sai và ghi vào “Sổ tay sửa sai” thường có giá trị hơn làm năm đề một cách hời hợt. Lý do là mỗi lỗi sai được hiểu rõ sẽ không lặp lại ở lần sau, còn làm nhiều đề mà không nhìn lại thì con dễ mắc đúng lỗi cũ. Mỗi trang sổ tay sửa sai nên có bốn phần:
- Đề bài được rút gọn.
- Nguyên nhân sai: do chưa hiểu, do đọc vội hay do trình bày.
- Cách làm đúng.
- Ngày con làm lại để kiểm tra.
Một bạn lớp 7 sau vài tuần ghi sổ đã nhận ra phần lớn điểm mất của mình đến từ một lỗi lặp lại: quên đổi đơn vị. Chỉ cần chú ý đúng một điểm ấy, bài làm của bạn ổn định hơn mà không phải học thêm giờ nào. Song song đó, con nên học bám sát ma trận đề của Bộ hoặc của trường, và chia nhỏ việc ôn ra nhiều ngày thay vì học dồn, đúng với kỹ thuật học dãn cách mà nhóm Dunlosky xếp vào mức hữu ích cao.
Tối ưu hóa thời gian và tâm lý
Để giữ tập trung mà không kiệt sức, con có thể dùng phương pháp Pomodoro, tức học theo từng chặng ngắn có hẹn giờ:
- Đặt hẹn giờ 25 phút và chỉ làm đúng một việc, để điện thoại ở phòng khác.
- Khi hết giờ, nghỉ 5 phút: đứng dậy, uống nước, đi lại nhẹ nhàng, không cầm điện thoại.
- Sau vài chặng như vậy, nghỉ dài hơn một chút rồi mới học tiếp.
Với tâm lý, anh chị có thể gợi ý con dành khoảng 10 phút viết ra những điều đang lo về bài thi trước khi vào phòng thi hoặc trước buổi ôn cuối, theo hướng của nghiên cứu Ramirez và Beilock. Trước ngày thi, hãy ưu tiên cho con ngủ đủ giấc thay vì học thêm đến khuya. Buổi tối trước thi, con chỉ cần xem lại sổ sửa sai, chuẩn bị đồ dùng và đi ngủ đúng giờ để sáng hôm sau đầu óc tỉnh táo.
>>>> Xem thêm: 12 Nguyên nhân lười học từ Tâm lý, Thói quen đến Môi trường
Cùng Minh Trí Thành tìm hướng đi khi con học nhiều mà điểm vẫn thấp
Nếu con vẫn học nhiều mà điểm vẫn thấp dù gia đình đã thử nhiều cách, anh chị có thể tham khảo các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Tôi cùng đội ngũ hướng dẫn con cách học chủ động và giữ tâm thế vững vàng trước áp lực điểm số. Trong những năm làm việc với các gia đình, Tôi nhận ra phần lớn các bạn không thiếu chăm chỉ. Điều các bạn cần là được chỉ cho cách giữ tập trung, hiểu cảm xúc của mình và xây một thói quen học vừa sức.
Khi con thấy việc học nhẹ nhàng hơn, bố mẹ cũng bớt căng thẳng trong những buổi tối cùng con làm bài. Anh chị chỉ cần nhắn tin để được tư vấn chương trình phù hợp với độ tuổi và tình hình học tập của con.
Kết luận
Học nhiều mà điểm vẫn thấp là tín hiệu cho thấy con cần đổi cách học, không phải cần học thêm giờ. Khi con biết tự hồi tưởng, ôn đúng trọng tâm, giữ tâm lý bình tĩnh và ngủ đủ giấc, kết quả sẽ khởi sắc dần. Anh chị hãy bắt đầu từ một thay đổi nhỏ ngay tuần này.
Câu hỏi thường gặp về học nhiều mà điểm vẫn thấp
Học nhiều mà điểm vẫn thấp có phải do con kém không?
Không nhất thiết. Phần lớn trường hợp học nhiều mà điểm vẫn thấp đến từ cách học thụ động, ôn lan man, thiếu kỹ năng làm bài hoặc áp lực tâm lý. Khi đổi cách học, nhiều bạn cho thấy kết quả khác đi dù năng lực vẫn như cũ.
Con học đến khuya có giúp điểm cao hơn không?
Thường là không, vì thiếu ngủ làm con khó tập trung và khó nhớ vào ngày hôm sau. Theo khuyến nghị của Học viện Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (2016), trẻ 6 đến 12 tuổi cần 9 đến 12 giờ ngủ, thiếu niên 13 đến 18 tuổi cần 8 đến 10 giờ mỗi ngày. Anh chị nên ưu tiên giờ ngủ ổn định, nhất là trong tuần thi.
Con đọc đi đọc lại mà vẫn quên thì nên làm gì?
Anh chị hãy hướng con sang cách tự kiểm tra: đọc xong một phần thì gấp sách lại, viết hoặc nói ra những gì nhớ được, rồi mở sách đối chiếu. Các nghiên cứu tổng hợp của nhóm Dunlosky (2013) xếp tự kiểm tra ở mức hữu ích cao, còn đọc lại ở mức thấp. Con cũng có thể vẽ sơ đồ tư duy từ trí nhớ để thấy rõ chỗ nào còn hổng.
“Sổ tay sửa sai” nên ghi như thế nào?
Mỗi lỗi sai nên có bốn phần: đề bài rút gọn, nguyên nhân sai (chưa hiểu, đọc vội hay trình bày thiếu), cách làm đúng và ngày con làm lại. Con không cần ghi tất cả các câu, chỉ chọn những lỗi có nguy cơ lặp lại. Mỗi tuần, con xem lại sổ một lần để các lỗi cũ không quay lại.
Bao lâu thì thấy con thay đổi khi đổi cách học?
Mỗi bạn có nhịp riêng nên không có mốc cố định. Anh chị có thể theo dõi qua các bài kiểm tra nhỏ, số lỗi lặp lại trong sổ sửa sai và mức độ tự tin của con khi giảng lại bài. Điều quan trọng là duy trì đều đặn và ghi nhận từng tiến bộ nhỏ.
Bố mẹ nên làm gì khi con áp lực vì điểm số?
Anh chị hãy lắng nghe con trước khi nhắc đến điểm số, và hỏi con thấy khó ở đâu trong việc học. Trước kỳ thi, có thể gợi ý con viết ra nỗi lo trong khoảng 10 phút, cách mà nghiên cứu của Ramirez và Beilock (2011) ghi nhận giúp học sinh lo thi nhiều làm bài tốt hơn. Khi con được thấu hiểu, con dễ bình tĩnh hơn và sẵn sàng thử cách học mới.
Tài liệu tham khảo
- Ward, A. F., Duke, K., Gneezy, A., & Bos, M. W. (2017). Brain Drain: The Mere Presence of One’s Own Smartphone Reduces Available Cognitive Capacity. Journal of the Association for Consumer Research, 2(2), 140-154. https://journals.uchicago.edu/doi/10.1086/691462
- Ramirez, G., & Beilock, S. L. (2011). Writing About Testing Worries Boosts Exam Performance in the Classroom. Science, 331(6014), 211-213. Bản tin của Đại học Chicago: https://news.uchicago.edu/story/writing-about-worries-eases-anxiety-and-improves-test-performance
- Nestojko, J. F., Bui, D. C., Kornell, N., & Bjork, E. L. (2014). Expecting to teach enhances learning and organization of knowledge in free recall of text passages. Memory & Cognition, 42(7), 1038-1048. Bản tóm tắt: https://profiles.wustl.edu/en/publications/expecting-to-teach-enhances-learning-and-organization-of-knowledg/
Pingback: Con không học thêm có sao không? Tự học có giỏi được không