Rất nhiều người nghe đến “thôi miên” là lập tức nghĩ tới việc mất kiểm soát, bị điều khiển, tự đưa tiền, tài sản cho người lạ hoặc vô thức làm theo mệnh lệnh. Nhưng giữa nỗi sợ xã hội và sự thật khoa học, có một khoảng cách rất lớn. Nếu không hiểu đúng, ta dễ hoang mang. Nếu lan truyền sai, ta làm xã hội sợ nhầm thứ. Còn nếu hiểu đúng, ta mới biết phải cảnh giác với điều gì thật sự nguy hiểm.
- Có hay không chuyện “thôi miên cướp tài sản”?
- Vì sao chủ đề “thôi miên” luôn khiến xã hội hoang mang?
- Thôi miên là gì?
- Nguồn gốc thuật ngữ sơ khai về thôi miên.
- Những hiểu lầm về thôi miên.
- Cảnh giác thế nào cho đúng trong đời sống hằng ngày?
- Một số câu hỏi thường gặp về “thôi miên”
1. Có hay không chuyện “thôi miên cướp tài sản”?
Một số vụ việc ngoài đời bị gọi là “thôi miên cướp tài sản”, nhưng bản chất không phải lúc nào cũng là thôi miên theo nghĩa khoa học. Có vụ là tin đồn sai sự thật, có vụ nghi dùng thuốc hoặc chất tác động thần kinh, có vụ là lừa đảo khiến nạn nhân rơi vào trạng thái hoảng loạn hoặc tê liệt khả năng suy xét.
VTV gần đây đã dẫn thông tin từ cơ quan chức năng xác minh (từ thượng tá, TS Hà Thị Hồng Lan – Phó viện trưởng viện khoa học cảnh sát, Học viện cảnh sát nhân dân) cho thấy, thực chất không phải các đối tượng đã sử dụng thuật thôi miên, mà chúng sử dụng một loại chất “hướng thần”, tác động lên hệ thần kinh của nạn nhân. Với tác động của chất hướng thần, tùy theo mức độ liều lượng khác nhau, hệ thần kinh của nạn nhân tạm thời bị tê liệt trong khoảng thời gian từ 15 – 30 phút. Trong khoảng thời gian đó, nạn nhân đã đưa tiền, tài sản cho kẻ xấu mà không hay biết. Vậy, các vụ án được cho là “thôi miên” chiếm đoạt, cướp tài sản hoàn toàn không phải do bị “thôi miên”. Đồng thời công an tiếp tục xử lý các tài khoản đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật gây hoang mang. Kêu gọi người dân cần đề cao tinh thần cảnh giác với những thủ đoạn lừa đảo, cũng như cần hiểu đúng vấn đề, chọn lọc thông tin trên mạng xã hội, tránh gây hoang mang cho chính mình và những người xung quanh.
Trích dẫn video của VTV2 chất lượng cuộc sống:
2. Vì sao chủ đề “thôi miên” luôn khiến xã hội hoang mang?
Bởi vì một lý do rất đơn giản: thôi miên chạm vào đúng nỗi sợ sâu của con người, đó là sợ mất quyền kiểm soát. Chỉ cần nghe ai đó kể rằng “có người đang bình thường bỗng dưng đưa hết tiền cho người lạ”, “đang tỉnh táo mà như mê đi”, “không nhớ vì sao mình làm vậy”, là đám đông lập tức gắn những sự việc đó với hai chữ “thôi miên”.
Chính vì vậy, các video, tin đồn và câu chuyện truyền miệng về “thôi miên cướp tài sản” rất dễ lan rộng, trở thành chủ đề khiến nhiều người hoang mang, lo sợ.
Khi con người không hiểu đúng về “thôi miên”, họ thường không còn phân biệt được đâu là khoa học, đâu là thuốc tác động thần kinh, đâu là lừa đảo có kịch bản, và đâu chỉ là tin đồn thất thiệt. Khi đó, “thôi miên” trở thành một cái tên bị dùng để gán cho mọi hiện tượng bí ẩn.
3. Thôi miên là gì?
Theo định nghĩa sửa đổi của Phân hội số 30 thuộc Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA Division 30) năm 2015, thôi miên là một trạng thái ý thức có sự tập trung chú ý cao, giảm nhận biết ngoại vi và khiến cá nhân dễ tiếp nhận, phản hồi với các gợi ý hơn trong quá trình giao tiếp.
Nói dễ hiểu: thôi miên là một trạng thái. Trong đó, người tham gia tập trung chú ý mạnh hơn vào trải nghiệm cá nhân, ít chú ý hơn đến môi trường xung quanh, và được đặc trưng bởi việc cá nhân trở nên dễ tiếp nhận và đáp ứng hơn với các gợi ý tích cực trong quá trình giao tiếp.
Sở dĩ thôi miên thường bị hiểu sai là vì nó hay bị phủ lên màu sắc huyền bí, kiểu như “nhìn một cái là mất ý thức” hay “nghe vài câu là bị điều khiển hoàn toàn”. Trong khi đó, khoa học hiện đại nhìn thôi miên là một trạng thái tâm trí đặc biệt, có thể được nghiên cứu, được ứng dụng trong một số bối cảnh lâm sàng, và cần được hiểu cho đúng bản chất.
4. Nguồn gốc thuật ngữ sơ khai về thôi miên
Trước khi thuật ngữ “hypnotism – thôi miên” xuất hiện trong thế kỷ XIX, những hiện tượng mà ngày nay có thể liên hệ với thôi miên thường nằm trong các hệ thống niềm tin và quan niệm tôn giáo – dân gian. Ở Ai Cập cổ đại, theo Laura M. Zucconi, Tiến sĩ, Giáo sư Lịch sử tại Đại học Stockton. Trong bài nghiên cứu “Medicine and Religion in Ancient Egypt – Y học và tôn giáo ở Ai Cập cổ đại”. Zucconi nêu rằng người Ai Cập cổ đại hiểu bệnh tật là kết quả của sự mất cân bằng giữa con người với tâm trí.
Ở Hy Lạp cổ đại, hiện tượng này có thể được nhìn thấy qua các nghi lễ trong đền thờ thần Asklepios. Theo Helen Askitopoulou, Bác sĩ Y khoa, Tiến sĩ, Giáo sư Danh dự ngành Gây mê hồi sức, trong bài “Sleep and Dreams: From Myth to Medicine in Ancient Greece – Giấc ngủ và những giấc mơ: Từ thần thoại đến y học ở Hy Lạp cổ đại ”, từ khoảng thế kỷ 6 TCN, người bệnh đến các đền Asklepios để ngủ trong không gian yên tĩnh để chờ đợi một giấc mơ. Lúc bấy giờ, giấc mơ được xem như dấu hiệu chỉ dẫn, hoặc liệu pháp tự xoa dịu của cơ thể. Thay vì thần thánh hóa hiện tượng này, các thầy thuốc thời kỳ đầu đã nhìn nhận giấc mơ là hiện tượng sinh học. Họ sử dụng chúng đóng vai trò như công cụ chẩn đoán quan trọng, để đánh giá sức khỏe tinh thần của người bệnh.
5. Những hiểu lầm về thôi miên
Nhiều hiểu lầm về thôi miên bắt nguồn từ lịch sử phức tạp của hiện tượng này, đặc biệt từ thế kỷ XVIII và XIX. Một nguồn gốc quan trọng là học thuyết animal magnetism — “từ tính động vật” — của Franz Anton Mesmer. Mesmer là một bác sĩ người Đức (1734–1815). Mesmer từng cho rằng tồn tại một loại lực giống từ trường tác động lên cơ thể con người.
Trong bài nghiên cứu Demystifying Hypnosis: Unravelling Facts, Exploring the Historical Roots of Myths, and Discerning What Is Hypnosis đăng năm 2023, Dali Geagea và cộng sự cho rằng những huyền thoại quanh thôi miên đã cản trở việc chấp nhận và ứng dụng thôi miên trong lâm sàng cũng như nghiên cứu. Nhóm tác giả chỉ ra rằng nhiều hiểu lầm hiện nay bắt nguồn từ thế kỷ XVIII, khi Mesmer đưa ra học thuyết animal magnetism (từ tính động vật). Sau đó, các cuộc điều tra đã bác bỏ quan điểm cho rằng hiệu ứng mesmerism đến từ một lực vật lý hay “quyền lực đặc biệt” của người thôi miên, và cho thấy các hiệu ứng này liên quan nhiều hơn đến trí tưởng tượng và phản ứng của người tham gia. Tuy vậy, hình ảnh “người thôi miên có quyền lực bí ẩn” vẫn tiếp tục tồn tại trong văn hóa đại chúng, khiến thôi miên thường bị phủ màu thần bí và thao túng. Dưới đây là 5 hiểu lầm về thôi miên:
5.1. Thôi miên có giống như ngủ hoặc mộng du không?
Điều này liên quan đến lịch sử thuật ngữ, vì hypnosis có gốc từ tiếng Hy Lạp hypnos, nghĩa là giấc ngủ. Tuy nhiên, nghiên cứu hiện đại không xem thôi miên là ngủ. Trong bài “What is hypnosis and how might it work?” đăng trên Palliative Care năm 2019, Dr Ann Williamson, một bác sĩ từng là General Practitioner hơn 32 năm và là giảng viên/nhà đào tạo về thôi miên lâm sàng cho các chuyên gia y tế thuộc British Society of Clinical & Academic Hypnosis, mô tả thôi miên là “một trạng thái tỉnh thức của ý thức”. Theo Williamson, trong trạng thái này, sự chú ý của người tham gia được tách khỏi môi trường trực tiếp và hấp thụ vào các trải nghiệm bên trong như cảm xúc, nhận thức và hình ảnh tưởng tượng; đồng thời, người được thôi miên không nhất thiết mất toàn bộ nhận biết về thế giới bên ngoài.
5.2. Thôi miên có phải là bị điều khiển không?
Nỗi sợ này được nuôi dưỡng mạnh bởi sân khấu, phim ảnh và các hình ảnh đại chúng về người bị thôi miên như một “con rối”. Trong bài bình luận khoa học “Reconciling myths and misconceptions about hypnosis with scientific evidence” đăng trên BJPsych Advances năm 2023, Madeline V. Stein – nghiên cứu sinh tại Khoa Tâm lý học, Viện Tâm thần học, Tâm lý học & Khoa học thần kinh, Đại học King’s College London; Steven Jay Lynn – Giáo sư danh dự về Tâm lý học tại Đại học Binghamton; và Devin B. Terhune – Giảng viên cao cấp về Tâm lý học thực nghiệm tại Đại học King’s College London – bác bỏ cách hiểu này. Các tác giả viết rằng không có bằng chứng có hệ thống nào cho thấy người đang được thôi miên “mất kiểm soát đối với hành động của mình”. Nói cách khác, thôi miên có thể làm tăng khả năng đáp ứng với gợi ý, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc người tham gia bị tước quyền tự chủ hoặc buộc phải làm điều trái với ý muốn.
5.3. Thôi miên có phải là thư giãn không?
Thư giãn có thể xuất hiện trong nhiều giai đoạn thôi miên, nhưng không phải điều kiện bắt buộc và cũng không phải bản chất cốt lõi của thôi miên. Trong cùng bài, Stein và cộng sự viết rõ ràng “thư giãn không phải điều bắt buộc” để trải nghiệm hoặc sử dụng thôi miên. Geagea và cộng sự cũng nhấn mạnh trong “Demystifying hypnosis” rằng tuy thôi miên có thể có những điểm tương đồng với thư giãn, thiền, tưởng tượng có hướng dẫn hoặc hít thở, nhưng các thực hành này không đồng nhất với thôi miên. Vì vậy, bản chất của thôi miên không nằm ở việc làm cho cơ thể “thả lỏng”, mà nằm ở sự tập trung chú ý, tưởng tượng, kỳ vọng và khả năng đáp ứng với gợi ý.
5.4. Người bị thôi miên có mất kiểm soát hoặc quên hết mọi chuyện không?
Đây được coi là một sự phóng đại. Stein và công sự cho biết hiện tượng quên tự phát sau thôi miên là “quên tự phát là cực kỳ hiếm”. Họ cũng nhấn mạnh rằng, ngay cả những cá nhân có mức độ đáp ứng thôi miên cao vẫn có ý thức và nhận biết môi trường xung quanh, khi đáp ứng với gợi ý thôi miên.
5.5. Người dễ bị thôi miên có phải là người yếu đuối hoặc nhẹ dạ không?
Đây là một định kiến thiếu cơ sở khoa học. Trong bài Demystifying hypnosis – Giải mã thuật thôi miên, Geagea và cộng sự cho thấy các nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng, giữa khả năng đáp ứng với thôi miên và những đặc điểm như dễ vâng lời, cả tin, muốn làm hài lòng người khác hay chỉ đơn giản là bị áp lực xã hội chi phối. Điều đó có nghĩa là một người dễ đáp ứng với thôi miên không phải vì họ yếu kém tâm lý, mà chủ yếu liên quan đến khác biệt cá nhân về khả năng tập trung chú ý, tưởng tượng, hấp thụ vào trải nghiệm và tiếp nhận gợi ý.
Nhìn rộng hơn, phần lớn những điều khiến công chúng sợ thôi miên không đến từ bản thân thôi miên, mà đến từ những hiểu lầm kéo dài trong lịch sử, hình ảnh sân khấu và cách truyền thông thần bí hóa hiện tượng này. Trong bài Myths and misconceptions about hypnosis and suggestion: separating fact and fiction, Steven Jay Lynn, Irving Kirsch, Devin B. Terhune và Joseph P. Green đã hệ thống hóa nhiều huyền thoại phổ biến về thôi miên và gợi ý, qua đó giúp tách bạch rõ giữa sự thật và tưởng tượng.
Từ các nguồn trên, có thể hiểu ngắn gọn rằng: thôi miên không phải là ngủ, không phải là bị điều khiển, không chỉ đơn thuần là thư giãn, không đồng nghĩa với mất trí nhớ hay giả vờ, và càng không phải dấu hiệu của sự yếu đuối. Đúng hơn, thôi miên nên được nhìn như một trạng thái hoặc quá trình tâm lý liên quan đến sự tập trung chú ý, khả năng tưởng tượng, kỳ vọng và mức độ đáp ứng với gợi ý trong một bối cảnh giao tiếp hoặc trị liệu cụ thể.
6. Cảnh giác thế nào cho đúng, trong đời sống hằng ngày?
Muốn cảnh giác đúng, hãy hiểu đúng, tập trung vào tình huống cụ thể, thay vì sợ hãi trong mơ hồ. Hãy nâng cao mức cảnh giác khi có người lạ:
- Cố tiếp cận quá gần và bắt chuyện dồn dập.
- Tạo cảm giác khẩn cấp để bạn phải nghe theo, làm theo ngay.
- Dụ dùng đồ ăn, thức uống, vật lạ không rõ nguồn gốc, dẫn dắt bạn tách khỏi người thân hoặc đám đông.
- Liên tục gây nhiễu suy nghĩ khiến bạn mất khả năng dừng lại, hoặc làm bạn thấy đầu óc bất thường sau tiếp xúc.
7. Một số câu hỏi thường gặp về thôi miên.
7.1. Thôi miên có thật không?
Câu trả lời là có, theo khoa học tâm lý, thôi miên là một trạng thái ý thức liên quan đến tập trung chú ý và tăng đáp ứng với gợi ý. Và nó không phải ma thuật hay hiện tượng siêu nhiên.
7.2. Có thật sự có chuyện thôi miên cướp tài sản không?
Một số vụ việc cướp tài sản ngoài đời bị cho là do “thôi miên”, nhưng bản chất không phải lúc nào cũng là thôi miên theo nghĩa khoa học. Có thể là tin đồn hoặc liên quan đến chất tác động thần kinh.
7.3. Vì sao nhiều người vẫn tin vào “thôi miên cướp tài sản”?
Vì nỗi sợ mất kiểm soát rất mạnh, cùng với phim ảnh, tin đồn và truyền miệng khiến người ta dễ gắn các hiện tượng khó hiểu vào hai chữ “thôi miên”.
7.4. Cần cảnh giác điều gì hơn cả thôi miên?
Cần cảnh giác với lừa đảo dồn ép, người lạ cho dùng đồ ăn thức uống không rõ nguồn gốc và mọi tình huống khiến bạn mất khả năng suy xét bình thường.
Cảnh giác là cần. Nhưng cần hiểu rõ ràng hơn về thôi miên theo khoa học là gì? Đâu là nguy cơ từ chất tác động thần kinh, đâu là lừa đảo, và đâu chỉ là một tin đồn chưa được xác minh.
Khi hiểu đúng, ta bớt hoang mang, lo lắng, khi gọi đúng tên vấn đề, chúng ta sẽ không còn bị dẫn dắt bởi nỗi sợ. Và khi xã hội có sự hiểu biết, thông thái nhất định, kẻ xấu sẽ khó lợi dụng sự mơ hồ để thao túng hơn.
