Mâu thuẫn là tình trạng hai hay nhiều bên có quan điểm, lợi ích hoặc xu hướng trái ngược nhau trong cùng một sự việc. Bài viết giúp anh chị hiểu mâu thuẫn là gì, các loại phổ biến và cách giải quyết để cùng con đối diện bình tĩnh hơn.

Vậy mâu thuẫn là gì và vì sao ai cũng gặp phải?

Mâu thuẫn là sự đối lập, không ăn khớp giữa hai hay nhiều bên, hai ý kiến hoặc hai xu hướng cùng tồn tại trong một sự việc. Đây là hiện tượng tất yếu của đời sống, xuất hiện ở mọi mối quan hệ, kể cả những gia đình hòa thuận. Hai phần dưới đây giải thích mâu thuẫn là gì theo cách hiểu thông thường và lý do nó cần thiết cho sự phát triển của mỗi người.

Khái niệm tổng quan

Mâu thuẫn là tình trạng có hai điều trái ngược, không khớp nhau cùng tồn tại trong một sự việc hay một mối quan hệ.

Trong lời nói hằng ngày, người ta dùng từ này để chỉ sự xung đột, bất đồng hoặc va chạm. Đó có thể là chuyện hai vợ chồng cãi nhau về cách dạy con, cũng có thể là chuyện lời nói và việc làm của một người không ăn khớp với nhau.

Ba cách gọi xung đột, bất đồng và trái ngược hay bị dùng lẫn lộn, nên tôi muốn tách ra cho rõ. Xung đột thiên về hành động va chạm, bất đồng thiên về sự khác nhau trong quan điểm, còn trái ngược nói về bản chất đối lập giữa hai thứ. Mâu thuẫn bao trùm cả ba, vì nó là nguyên nhân nằm bên dưới, còn cãi vã chỉ là phần biểu hiện mà mọi người nhìn thấy được.

Mâu thuẫn là sự xung đột thiếu đồng nhất phổ biến trong đời sống

Tầm quan trọng của mâu thuẫn

Mâu thuẫn không phải dấu hiệu của sự hỏng hóc. Nó là một phần tất yếu của cuộc sống và nhiều khi chính là lực đẩy cho mọi sự phát triển. Hạt giống muốn nảy mầm phải vượt qua sức nén của đất, đứa trẻ muốn tự lập phải va chạm với sự che chở của cha mẹ. Thiếu những điểm căng ấy, sự vật đứng yên và không có lý do để thay đổi.

Vợ chồng nhà tâm lý học John và Julie Gottman, sau nhiều năm theo dõi các cặp đôi, ghi nhận khoảng 69% vấn đề mà các cặp đôi gặp phải thuộc dạng kéo dài, bắt nguồn từ khác biệt tính cách và giá trị nên khó dứt điểm. Điều đáng chú ý là các cặp hạnh phúc cũng có những mâu thuẫn như vậy, khác biệt nằm ở cách họ trò chuyện với nhau. Tôi hay nhắc điều này với phụ huynh, vì nhiều anh chị bước vào buổi trao đổi với cảm giác nhà mình có mâu thuẫn tức là nhà mình có vấn đề. Thực ra, có mâu thuẫn là chuyện bình thường, quan trọng là mình xử lý nó ra sao.

Mâu thuẫn theo từng góc độ

Mâu thuẫn được hiểu theo ba góc độ chính: là sự xung đột giữa người với người trong đời sống, là mối quan hệ giữa các mặt đối lập trong triết học, và là sự không tương thích giữa các mệnh đề trong logic học. Đời sống nhìn nó như một cuộc va chạm, triết học nhìn nó như động lực bên trong của sự vật, còn logic học nhìn nó như một lỗi trong lập luận. Hiểu được ba cách nhìn dưới đây, anh chị sẽ thấy vì sao có lúc mâu thuẫn là điều cần có, có lúc lại là điều cần tránh.

Trong đời sống xã hội và giao tiếp

Ở góc độ này, mâu thuẫn là sự xung đột về lợi ích, quan điểm, cách nghĩ hay tính cách giữa hai hoặc nhiều người. Nguồn gốc thường rất đời thường: người muốn tiết kiệm, người muốn hưởng thụ; người nóng vội, người cẩn trọng; người lớn lên trong thời kỳ thiếu thốn, người lớn lên trong thời kỳ đầy đủ. Mỗi người đều thấy mình có lý, nên cuộc tranh luận dễ biến thành chuyện ai thắng ai thua.

Tôi nhớ một chị phụ huynh có con học lớp 5, kể rằng cứ đến cuối tuần là nhà chị lại căng thẳng. Chị muốn đăng ký thêm lớp để con theo kịp chương trình, còn chồng chị muốn con được chơi ngoài trời cho thoải mái. Cả hai đều thương con thật lòng, nhưng điều mỗi người cho là tốt cho con lại khác nhau. Khi hai vợ chồng ngồi lại gọi đúng tên điều mình lo, cuộc tranh luận về lớp học chuyển thành một cuộc trao đổi về việc con đang thật sự cần gì.

Trong triết học: mâu thuẫn biện chứng

Triết học nhìn mâu thuẫn sâu hơn đời sống thường ngày. Mâu thuẫn biện chứng là mối liên hệ và sự tác động qua lại giữa các mặt đối lập nằm bên trong cùng một sự vật, hiện tượng. Cách nhìn này giải thích vì sao sự vật không đứng yên mà luôn vận động, biến đổi. Để hiểu đúng khái niệm, anh chị cần nắm ba yếu tố cấu thành:

  • Mặt đối lập là những thuộc tính, những khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau trong cùng một sự vật. Ví dụ, trong một đứa trẻ đang lớn có hai khuynh hướng song song: muốn được cha mẹ bảo vệ và muốn tự quyết định.
  • Sự thống nhất của các mặt đối lập là việc chúng nương tựa, ràng buộc và làm tiền đề tồn tại cho nhau. Đứa trẻ chỉ dám thử sức khi biết phía sau vẫn có chỗ dựa, và chỗ dựa chỉ có ý nghĩa khi con còn cần đến nó.
  • Sự đấu tranh của các mặt đối lập là sự bài trừ và phủ định lẫn nhau giữa các mặt đó. Sự thống nhất chỉ mang tính tạm thời, có điều kiện, còn đấu tranh diễn ra liên tục, nên sự vật mới có thể chuyển sang một trạng thái mới.

Hiểu như vậy, ta thấy việc con vừa bám mẹ vừa cãi mẹ ở tuổi mới lớn không phải điều bất thường. Đó là hai mặt đối lập đang cùng tồn tại trong một con người. Nếu cha mẹ chỉ thấy một mặt rồi phản ứng, rất dễ làm con cảm thấy mình không được hiểu.

Trong logic học cổ điển

Logic học nhìn mâu thuẫn theo hướng khác. Đó là sự không tương thích giữa các mệnh đề khiến chúng không thể cùng đúng và cũng không thể cùng sai, khi xét cùng một đối tượng, cùng một mặt, tại cùng một thời điểm. Chẳng hạn, câu “Hôm nay có mưa” và câu “Hôm nay không mưa” không thể cùng đúng trong một thời điểm. Hai câu đó cũng không thể cùng sai.

Điểm khác với triết học nằm ở chỗ này: trong lập luận, mâu thuẫn là lỗi cần loại bỏ, vì một bài lập luận tự mâu thuẫn thì không còn đáng tin. Còn trong hiện thực, mâu thuẫn lại là động lực khiến sự vật phát triển. Phân biệt rõ hai cách hiểu này giúp anh chị tránh nhầm lẫn khi đọc các tài liệu khác nhau về cùng một khái niệm.

Phân biệt các loại mâu thuẫn khác nhau

Mâu thuẫn có ba tính chất chung là khách quan, phổ biến và đa dạng, đồng thời được chia thành bốn cặp loại: bên trong và bên ngoài, cơ bản và không cơ bản, chủ yếu và thứ yếu, đối kháng và không đối kháng. Việc phân biệt giúp anh chị xác định mâu thuẫn nào cần giải quyết trước và mâu thuẫn nào chỉ là chuyện nhỏ. Phần dưới đây trình bày lần lượt các tính chất chung và bảng phân loại.

Ba tính chất chung của mâu thuẫn

Dù thuộc loại nào, mâu thuẫn cũng mang ba tính chất chung. Nắm được ba tính chất này, anh chị sẽ bớt cảm giác nhà mình là trường hợp riêng, vì đây là điều mọi gia đình đều trải qua:

  • Tính khách quan: mâu thuẫn tự thân xảy ra, không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người. Anh chị không thể ra lệnh cho nhà mình không bao giờ có bất đồng, cũng như không thể bảo con đừng lớn lên.
  • Tính phổ biến: mâu thuẫn xuất hiện trong mọi lĩnh vực, từ tự nhiên, xã hội đến tư duy, và ở mọi giai đoạn của sự vật, từ lúc hình thành đến lúc thay đổi sang trạng thái khác.
  • Tính đa dạng, phong phú: mỗi sự vật, mỗi hoàn cảnh có những kiểu mâu thuẫn khác nhau. Mâu thuẫn của gia đình có con ba tuổi không giống mâu thuẫn của gia đình có con mười lăm tuổi, nên không thể áp một cách giải quyết cho mọi trường hợp.
Có nhiều loại mâu thuẫn khác nhau anh chị cần hiểu nếu muốn giải quyết

Phân loại mâu thuẫn

Tùy theo tiêu chí, người ta chia mâu thuẫn thành bốn cặp. Bảng dưới đây tóm tắt từng cặp, kèm ví dụ ngay trong đời sống gia đình để anh chị dễ hình dung. Một mâu thuẫn cụ thể có thể thuộc nhiều cặp cùng lúc, nên anh chị không cần xếp vào đúng một ô.

Cặp phân loạiCách hiểuVí dụ gần gũi
Mâu thuẫn bên trong và bên ngoàiMâu thuẫn bên trong là sự đối lập giữa các mặt trong cùng một sự vật. Mâu thuẫn bên ngoài là sự đối lập giữa sự vật này với sự vật khác.Bên trong: một bạn vừa muốn chơi game vừa muốn đạt điểm cao. Bên ngoài: bạn muốn chơi game còn bố mẹ muốn bạn học bài.
Mâu thuẫn cơ bản và không cơ bảnMâu thuẫn cơ bản quy định bản chất của sự vật và tồn tại suốt quá trình phát triển. Mâu thuẫn không cơ bản chỉ đặc trưng cho một mặt, một giai đoạn.Cơ bản: nhu cầu tự lập và nhu cầu được che chở của con tuổi mới lớn. Không cơ bản: chuyện xếp lịch ăn tối tuần này.
Mâu thuẫn chủ yếu và thứ yếuMâu thuẫn chủ yếu nổi bật ở một giai đoạn và chi phối các mâu thuẫn còn lại. Mâu thuẫn thứ yếu tồn tại phụ thuộc vào mâu thuẫn chủ yếu.Gần kỳ thi, việc sắp xếp thời gian ôn bài là chủ yếu. Chuyện dọn phòng lúc này chỉ là thứ yếu.
Mâu thuẫn đối kháng và không đối khángMâu thuẫn đối kháng xảy ra giữa các lực lượng có lợi ích căn bản đối lập, thường dùng khi phân tích giai cấp và xã hội. Mâu thuẫn không đối kháng xảy ra giữa các bên có lợi ích căn bản thống nhất.Cha mẹ và con cái thuộc loại không đối kháng, vì hai bên cùng hướng về sự trưởng thành của con.

Biết phân loại giúp mình đỡ sa vào chuyện nhỏ. Tôi từng gặp một gia đình căng thẳng suốt nhiều tháng chỉ vì con để đồ bừa bãi. Khi cùng nhau xem lại, bố mẹ nhận ra chuyện đồ đạc chỉ là mâu thuẫn không cơ bản. Điều nằm bên dưới là việc con muốn có không gian riêng và muốn được tôn trọng, đây mới là mâu thuẫn cơ bản cần được trò chuyện. Sau khi chuyển hướng như vậy, những lần cãi nhau về chiếc áo vứt trên ghế thưa dần.

Mâu thuẫn trong từng khía cạnh khác nhau

Mâu thuẫn xuất hiện ở cả tự nhiên, đời sống cá nhân và kinh tế. Trong tự nhiên đó là lực hút và lực đẩy, điện tích âm và dương; trong gia đình đó là khoảng cách giữa cha mẹ và con cái; trong kinh doanh đó là người mua muốn giá rẻ còn doanh nghiệp muốn lợi nhuận. Những ví dụ cụ thể giúp khái niệm trừu tượng trở nên dễ hiểu, và dễ kể lại cho con nghe.

Ví dụ trong tự nhiên

Tự nhiên cho ta những ví dụ rõ ràng về việc các mặt đối lập vừa chống nhau vừa nương nhau để tạo nên sự cân bằng. Đây cũng là cách dễ hiểu để giải thích với con vì sao hai điều trái ngược có thể cùng tồn tại. Ba ví dụ dưới đây đều có thể kể cho con nghe bằng lời đơn giản:

  • Lực hút và lực đẩy: hai nam châm cùng cực thì đẩy nhau, khác cực thì hút nhau. Chính sự tương tác ấy giữ cho nhiều hiện tượng vật lý ổn định.
  • Điện tích âm và điện tích dương: hai loại điện tích trái dấu hút nhau, cùng dấu đẩy nhau. Trong nguyên tử, chúng cân bằng khiến nguyên tử ở trạng thái trung hòa.
  • Quá trình đồng hóa và dị hóa của cơ thể: đồng hóa là quá trình tổng hợp các chất đơn giản thành chất phức tạp để xây dựng cơ thể và tích lũy năng lượng. Dị hóa là quá trình phân giải chất phức tạp để giải phóng năng lượng. Hai quá trình trái ngược nhau nhưng thiếu một trong hai thì sự sống không duy trì được.

Ví dụ trong đời sống cá nhân và giao tiếp

Trong gia đình, mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái thường bắt nguồn từ khoảng cách thế hệ. Cha mẹ lớn lên trong điều kiện khác nên có những chuẩn mực riêng về giờ giấc, học hành, cách dùng điện thoại. Con sinh ra trong môi trường khác nên nhìn những chuyện ấy theo cách khác. Hai bên đều có lý riêng, và đó là lý do cuộc tranh luận hay đi vào ngõ cụt.

Có một kết quả nghiên cứu khiến nhiều anh chị an tâm hơn. Theo một tổng quan nghiên cứu có dẫn công trình của Adams và Laursen năm 2001, ở tuổi vị thành niên, mức mâu thuẫn vừa phải với cha mẹ gắn với sự thích nghi tốt hơn so với việc không có mâu thuẫn nào hoặc có quá nhiều. Tôi hiểu điều này theo cách thực tế: con dám bày tỏ khác biệt với mình là con đang học cách có chính kiến. Điều kiện là cuộc nói chuyện còn giữ được sự tôn trọng giữa hai bên.

Mâu thuẫn cũng xuất hiện khi làm việc nhóm. Có lần tôi quan sát một nhóm học sinh làm dự án chung: một bạn muốn chỉnh sửa thật kỹ, một bạn muốn xong sớm để còn thời gian chơi, bạn thứ ba thì không nói gì. Nhóm gần như tan rã sau buổi đầu, cho đến khi cả ba cùng viết ra điều mỗi người lo ngại. Từ đó các bạn chia việc theo thế mạnh của từng người và dự án tiến triển trở lại.

Ví dụ trong kinh tế và kinh doanh

Trong kinh tế, một mâu thuẫn quen thuộc là giữa nhu cầu mua hàng giá rẻ của người tiêu dùng và mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận của doanh nghiệp. Người mua muốn trả ít, người bán muốn thu nhiều. Hai bên đối lập nhưng lại cần nhau: không có người mua thì doanh nghiệp không có doanh thu, không có doanh nghiệp thì người mua không có hàng để chọn.

Thị trường giải quyết mâu thuẫn này bằng cạnh tranh, khuyến mãi, chia sản phẩm theo nhiều mức giá và những cuộc thương lượng. Phụ huynh cũng gặp mâu thuẫn này khi chọn chương trình cho con. Anh chị muốn mức phí hợp lý, còn đơn vị tổ chức cần đủ nguồn lực để giữ đội ngũ ổn định. Một mức giá cả hai bên chấp nhận thường nằm ở chỗ mỗi bên hiểu rõ điều bên kia cần giữ.

Cách giải quyết mâu thuẫn

Cách giải quyết mâu thuẫn gồm hai tầng. Về nguyên tắc, cần tôn trọng mâu thuẫn và thúc đẩy nó đến độ chín muồi thay vì né tránh hay dàn xếp qua loa. Về kỹ năng, anh chị cần lắng nghe chủ động, đứng từ góc nhìn của đối phương và tìm giải pháp đôi bên cùng có lợi. Hai phần dưới đây đi vào từng tầng này.

Ý nghĩa phương pháp luận từ triết học

Triết học rút ra cho ta một bài học: phải tôn trọng mâu thuẫn và không được né tránh. Muốn giải quyết, cần phân tích đúng nó rồi thúc đẩy sự đấu tranh giữa các mặt đối lập đến độ chín muồi. Điều cần tránh là điều hòa mâu thuẫn một cách khiên cưỡng, tức là dàn xếp qua loa cho yên chuyện mà không đụng đến gốc của vấn đề.

Áp vào gia đình, tôi hiểu “đấu tranh” theo nghĩa đưa khác biệt ra nói thẳng, chứ không phải cãi nhau gay gắt. “Độ chín muồi” là lúc các bên đã nhìn rõ vấn đề và điều kiện để thay đổi đã đủ. Nhiều gia đình chọn im lặng cho qua mỗi lần bất đồng. Cách đó êm ở hiện tại, nhưng mâu thuẫn chỉ bị dồn nén, đến một ngày một chuyện nhỏ cũng đủ làm bùng phát tất cả.

Mâu thuẫn đều có thể được giải quyết nếu xử lý đúng cách

Ba kỹ năng giải quyết mâu thuẫn trong đời sống

Biết nguyên tắc là một chuyện, làm được trong bữa cơm hay lúc con đang giận lại là chuyện khác. Từ những gia đình tôi từng đồng hành, có ba kỹ năng anh chị nên rèn theo thứ tự sau, bắt đầu từ một việc nhỏ như nghe con nói hết câu:

  1. Lắng nghe chủ động và hạ thấp cái tôi. Lắng nghe chủ động là nghe để hiểu, không phải nghe để chờ phản bác. Anh chị có thể nhắc lại điều con vừa nói bằng lời của mình rồi hỏi “mẹ hiểu vậy có đúng không con?” trước khi trả lời. Một nghiên cứu của Laursen và cộng sự công bố năm 2016 trên các bạn tuổi mới lớn cho thấy, trong mối quan hệ với mẹ, sắc thái cảm xúc tiêu cực của con giải thích phần lớn hậu quả xấu của một cuộc cãi vã, nhiều hơn việc hai bên có thỏa hiệp hay không. Nói cách khác, giọng điệu lúc nói chuyện quan trọng không kém nội dung.
  2. Đứng từ góc nhìn khách quan của đối phương để tìm nguyên nhân cốt lõi. Hãy hỏi mình: nếu là con, điều gì khiến con phản ứng như vậy? Có một người cha từng kể với tôi rằng con trai ông cứ đóng cửa phòng mỗi khi ông hỏi về điểm số. Khi thử nhìn từ phía con, ông nhận ra con sợ làm bố thất vọng nên né tránh chứ không phải thờ ơ. Câu hỏi của ông đổi từ “điểm thế nào” sang “dạo này con có gì khó khăn không”, và cánh cửa phòng dần hé mở.
  3. Tìm giải pháp đôi bên cùng có lợi (Win – Win). Thay vì tranh xem ai đúng, hãy hỏi cả hai cùng muốn điều gì. Con muốn chơi game, bố mẹ muốn con học bài, vậy điểm chung là con cần cả sự thư giãn lẫn kết quả học tập. Thỏa thuận khung giờ chơi sau khi làm xong bài là một lối ra mà cả hai đều thấy mình được tôn trọng. Giải pháp do con cùng góp ý thường được con giữ lâu hơn một quy định áp đặt từ trên xuống.

Kết luận

Hiểu mâu thuẫn là gì giúp anh chị nhìn bất đồng như một phần tự nhiên của gia đình, không phải điều đáng sợ. Điều quan trọng là cách đối diện: nói thẳng, lắng nghe và cùng tìm lối ra. Mỗi lần giải quyết ổn thỏa là một bài học sống mà con mang theo lâu dài.

Câu hỏi thường gặp về mâu thuẫn

Mâu thuẫn là gì, nói ngắn gọn?

Mâu thuẫn là tình trạng hai hay nhiều bên có quan điểm, lợi ích hoặc xu hướng trái ngược nhau nên không thể cùng được thỏa mãn một lúc. Trong đời sống, nó thể hiện qua xung đột và bất đồng. Trong triết học, nó là mối quan hệ giữa các mặt đối lập bên trong cùng một sự vật.

Mâu thuẫn có phải lúc nào cũng xấu không?

Không. Mâu thuẫn là phần tất yếu của đời sống và có thể trở thành động lực phát triển nếu được xử lý đúng cách. Điều gây hại là mâu thuẫn bị dồn nén, hoặc bị giải quyết bằng thái độ quát mắng, hạ thấp nhau. Ở tuổi vị thành niên, mức mâu thuẫn vừa phải với cha mẹ còn gắn với sự thích nghi tốt hơn so với không có hoặc quá nhiều.

Mâu thuẫn biện chứng khác mâu thuẫn trong giao tiếp ở điểm nào?

Mâu thuẫn trong giao tiếp là sự bất đồng giữa hai hay nhiều người. Mâu thuẫn biện chứng là sự tác động qua lại giữa các mặt đối lập nằm trong cùng một sự vật, gồm sự thống nhất và sự đấu tranh giữa chúng. Khái niệm thứ hai rộng hơn, giải thích vì sao sự vật vận động và biến đổi.

Có những loại mâu thuẫn nào?

Mâu thuẫn thường được chia thành bốn cặp: bên trong và bên ngoài, cơ bản và không cơ bản, chủ yếu và thứ yếu, đối kháng và không đối kháng. Mỗi cặp dựa trên một tiêu chí khác nhau như vị trí, vai trò hoặc tính chất lợi ích giữa các bên. Một mâu thuẫn cụ thể có thể thuộc nhiều cặp cùng lúc.

Khi có mâu thuẫn với con, nên làm gì trước tiên?

Hãy dừng lại và lắng nghe con nói hết ý trước khi phản hồi. Sau đó nhắc lại điều con vừa nói để con biết mình đã được hiểu, rồi mới trình bày suy nghĩ của mình bằng giọng bình tĩnh. Thái độ lúc nói chuyện ảnh hưởng đến kết quả của cuộc trao đổi rất nhiều.

Vì sao không nên điều hòa mâu thuẫn một cách khiên cưỡng?

Vì cách đó chỉ làm mâu thuẫn tạm lắng chứ không giải quyết gốc rễ. Khi cả hai bên miễn cưỡng chấp nhận, những điều chưa nói ra sẽ tích tụ và dễ bùng phát lại lớn hơn. Cách bền vững hơn là đưa khác biệt ra nói rõ, cùng phân tích nguyên nhân rồi tìm hướng đi mà cả hai đều thấy hợp lý.

Tài liệu tham khảo

  1. Cazeau, M. S. “When the Fight Never Ends: Why Most Couple Conflict Isn’t Meant to Be Solved”. The Gottman Institute. https://www.gottman.com/blog/when-the-fight-never-ends/
  2. Adams, R. và Laursen, B. (2001), được dẫn trong chương “Adolescents’ social reasoning and relationships with parents: conflicts and coordinations within and across domains”, sách Adolescent Vulnerabilities and Opportunities, Cambridge University Press. https://resolve.cambridge.org/core/books/adolescent-vulnerabilities-and-opportunities/adolescents-social-reasoning-and-relationships-with-parents-conflicts-and-coordinations-within-and-across-domains/6C67F035B2DA47F846F2028A63320AB4
  3. Laursen, B., DeLay, D., Richmond, A. và Rubin, K. H. (2016). “Youth Negative Affect Attenuates Associations Between Compromise and Mother-Adolescent Conflict Outcomes”. Journal of Child and Family Studies, 25, 1110–1118. https://link.springer.com/doi/10.1007/s10826-015-0288-2

5/5 - (1 bình chọn)

1 bình luận về “Mâu thuẫn là gì? Khái niệm, các loại và cách giải quyết”

  1. Pingback: Bất đồng là gì? Biểu hiện, nguyên nhân và cách xử lý bất đồng

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *