Làm gì khi lỡ đánh con? Việc cần làm ngay là dừng lại, hít thở sâu, đến gần ôm con và xin lỗi chân thành để con thấy được yêu thương trở lại. Bài viết này Lanh tôi chia sẻ quy trình 4 bước xử lý sau khi lỡ đánh con và cách kiềm chế cơn giận khi dạy con lâu dài.
Tâm lý của trẻ sau khi bị cha mẹ đánh
Sau khi bị cha mẹ đánh, tâm lý trẻ thường trải qua ba giai đoạn rõ rệt: cảm giác bị bỏ rơi, sự tích tụ oán giận, và dần xa cách với cha mẹ nếu không được hàn gắn kịp thời. Đây không phải là câu chuyện hiếm gặp, theo khảo sát MICS của UNICEF tại Việt Nam, gần 7 trong 10 trẻ từ 1 đến 14 tuổi từng bị đánh mắng dưới hình thức nào đó ngay tại nhà. Ba điều dưới đây là những gì thường diễn ra rõ nhất trong đầu con vào thời điểm đó.
Cảm giác bị bỏ rơi
Khi bị đánh, trẻ thường nghĩ rằng cha mẹ không còn yêu thương mình nữa, đặc biệt lúc con chưa đủ khả năng hiểu vì sao mình bị phạt nặng như vậy. Với trẻ nhỏ, tình yêu của cha mẹ vốn là chỗ dựa an toàn nhất trong thế giới của con, nên phản xạ đầu tiên trong đầu con thường không phải là “mình đã làm sai gì” mà là “mẹ hết thương mình rồi”.
Cảm giác này có thể chỉ thoáng qua ở lần đầu, nhưng nếu lặp lại nhiều lần, trẻ dần hình thành niềm tin rằng tình yêu của cha mẹ là có điều kiện, chỉ cần con ngoan thì mới được yêu. Đó là lý do vì sao sau mỗi lần lỡ tay, việc kết nối lại với con quan trọng không kém gì việc dạy con nhận ra lỗi sai.
Sự tích tụ oán giận
Đòn roi thường không giúp trẻ hiểu đúng bản chất của việc mình đã làm sai, mà chỉ kích thích sự tức giận, sợ hãi hoặc khiến con học theo chính hành vi bạo lực đó. Nhiều cha mẹ tin rằng đánh đòn sẽ giúp con “chừa” và nhớ lâu hơn, nhưng thực tế lại không diễn ra như vậy. Một phân tích tổng hợp năm 2016 của các nhà nghiên cứu tại Đại học Texas ở Austin, dựa trên dữ liệu của hơn 160.000 trẻ trong suốt 50 năm, cho thấy việc bị đánh đòn thường xuyên có liên hệ với việc trẻ gia tăng hành vi chống đối, hung hăng hơn chứ không phải ngoan hơn.
Thay vì ghi nhớ bài học, phần lớn những gì đọng lại trong con là cảm giác đau, sợ hãi hoặc cả cảm giác tức giận âm ỉ với chính cha mẹ. Có những đứa trẻ lớn lên trong môi trường thường xuyên bị đánh mắng lại vô thức học theo chính cách hành xử đó, dùng nắm đấm để giải quyết mâu thuẫn với bạn bè, đơn giản vì đó là cách duy nhất con từng chứng kiến ở nhà.
Khoảng cách thế hệ
Nếu không có bước kết nối lại sau mỗi lần xung đột, mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái sẽ dần rạn nứt theo thời gian, âm thầm nhưng khó đảo ngược. Con có thể vẫn ngoan ngoãn trước mặt cha mẹ, nhưng bên trong lại dần thu mình, ngại chia sẻ, hoặc chọn giấu đi những chuyện quan trọng vì sợ bị la mắng, bị đánh.
Lanh tôi từng đồng hành cùng một gia đình có con gái mười hai tuổi, cháu kể với tôi rằng từ năm lớp năm, mỗi khi có chuyện buồn ở trường cháu đều không dám kể với mẹ nữa, vì sợ mẹ nổi giận rồi lại đánh. Khoảng cách đó không hình thành trong một ngày, mà tích tụ từ chính những lần cha mẹ đánh con mà không có bước xin lỗi hay giải thích sau đó.
>>>> Xem thêm: 11 Hậu quả của việc đánh con tới Tâm lý, Hành vi & Tương lai
Nên làm gì khi lỡ đánh con?
Ngay tại thời điểm sự việc vừa xảy ra, cha mẹ cần thực hiện lần lượt 4 bước: tạm dừng và hạ nhiệt cho chính mình, kết nối lại bằng thể xác, xin lỗi chân thành, rồi cùng con lắng nghe và thảo luận. Bốn bước này chỉ mất khoảng vài phút đến vài chục phút để thực hiện, nhưng đủ để xoa dịu cả cha mẹ và con ngay sau sự việc.
Tạm dừng và hạ nhiệt cho chính mình
Việc đầu tiên và quan trọng nhất là dừng ngay hành động đánh hoặc mắng con, dù cơn giận trong người vẫn còn. Cha mẹ cần thừa nhận với chính mình rằng mình đang mất bình tĩnh, sau đó có thể áp dụng vài cách sau để lấy lại lý trí:
- Hít thở sâu vài lần, tập trung vào hơi thở thay vì vào lỗi của con.
- Tạm rời khỏi phòng vài phút nếu có thể, để cả hai mẹ con đều có khoảng lặng.
- Uống một ngụm nước hoặc rửa mặt để cơ thể có tín hiệu “hạ nhiệt”.
Khoảng thời gian tạm dừng này không phải để trốn tránh, mà để cha mẹ không tiếp tục hành động trong lúc thiếu kiểm soát. Chỉ một hai phút ngắn ngủi đó thường là đủ để cơn nóng giận hạ xuống một bậc, giúp bước tiếp theo diễn ra nhẹ nhàng hơn nhiều.
Kết nối lại bằng thể xác
Sau khi đã bình tĩnh hơn, hãy đến gần con, ngồi xuống ngang tầm mắt thay vì đứng nhìn xuống. Một cái ôm nhẹ, một cái nắm tay, hay đơn giản là ngồi cạnh con trong im lặng vài phút cũng đủ để con cảm nhận được rằng cơn bão đã qua và cha mẹ vẫn ở đó. Với trẻ nhỏ, ngôn ngữ cơ thể nhiều khi có sức xoa dịu hơn cả lời nói, đặc biệt ngay sau một cú sốc.
Bước 3: Xin lỗi chân thành
Cha mẹ cần nhận lỗi về hành vi đánh con, chứ không phải xin lỗi vì đã phạt con. Đây là bước nhiều người ngại làm nhất, vì sợ xin lỗi sẽ khiến con “được nước làm tới”, nhưng thực tế điều con cần nghe là cha mẹ nhận trách nhiệm về hành động của mình.
Cha mẹ không nên bao biện kiểu “vì con hư nên mẹ mới đánh”, vì điều đó vô tình đổ hết trách nhiệm sang cho con. Một câu nói đơn giản như “Mẹ xin lỗi vì lúc nãy mẹ đã mất bình tĩnh và làm con đau, điều đó là không đúng” đã đủ để con hiểu rằng người lớn cũng có thể sai và biết nhận lỗi.
Lắng nghe và cùng con thảo luận
Khi cả hai đã bình tĩnh, hãy hỏi han cảm xúc của con trước, ví dụ “Con có đau lắm không, con có buồn không”. Chỉ sau khi con đã được lắng nghe, cha mẹ mới nên nhẹ nhàng phân tích cho con hiểu phần lỗi sai ban đầu của con, và cùng con bàn xem lần sau nên xử lý tình huống đó như thế nào. Thứ tự này rất quan trọng, vì nếu vội phân tích đúng sai ngay khi con còn đang hoảng loạn, con thường chỉ nghe thấy sự trách móc mà không cảm nhận được sự an ủi.
Giải pháp dài hạn để kiềm chế cơn giận khi dạy con
Để kiềm chế cơn giận khi dạy con về lâu dài, cha mẹ có thể áp dụng bốn cách: nhận diện đúng ngòi nổ cảm xúc của bản thân, thay đổi bộ quy tắc phạt trong nhà, áp dụng nguyên tắc lùi một bước, và cho phép con được sai. Xử lý tốt ngay sau khi lỡ đánh con là cần thiết, nhưng mục tiêu xa hơn vẫn là giảm dần tần suất những lần mất kiểm soát như vậy, và đây là những cách Lanh tôi thường chia sẻ với các gia đình mình đồng hành.
Nhận diện “ngòi nổ” cảm xúc của chính mình
Cha mẹ nên tự hỏi mình một câu trước khi phản ứng, rằng mình đang giận vì hành vi của con, hay vì áp lực công việc, vì mệt mỏi, vì lo lắng chuyện tiền bạc đang dồn lên vai. Không phải lúc nào cơn giận bùng lên cũng thực sự vì hành vi của con, có những hôm chỉ vì con làm đổ ly nước mà cha mẹ đã quát ầm lên, trong khi bình thường chuyện đó chẳng đáng gì. Nhận ra đúng ngòi nổ đã là một nửa chặng đường để không trút giận sai chỗ.
Thay đổi bộ quy tắc phạt trong nhà
Thay vì dùng đòn roi, gia đình có thể xây dựng một bộ hình phạt tích cực, được thống nhất trước với con lúc cả nhà đang vui vẻ chứ không phải lúc đang xung đột. Hội Nhi khoa Hoa Kỳ, trong tuyên bố cập nhật năm 2018, cũng khuyến nghị cha mẹ thay đòn roi bằng các hình thức kỷ luật tích cực, vì lo ngại ảnh hưởng lâu dài của đòn roi đến hành vi và sự phát triển của trẻ. Vài cách phổ biến mà nhiều gia đình đã áp dụng:
- Cho con vào góc suy ngẫm trong vài phút để bình tĩnh lại.
- Cắt bớt giờ chơi hoặc giờ xem điện thoại, ti vi trong ngày hôm đó.
- Tạm thời cất đi món đồ chơi con đang yêu thích.
Những hình phạt này vẫn cho con thấy hậu quả của hành vi sai, nhưng không để lại tổn thương thể chất và tinh thần như đòn roi. Quan trọng hơn, cha mẹ nên thống nhất trước với con về những quy tắc này, thay vì áp đặt ngay lúc đang giận, để con hiểu đó là hậu quả đã được biết trước chứ không phải sự trừng phạt bất ngờ.
Nguyên tắc “lùi một bước”
Ngay trước khi chuẩn bị quát tháo hay giơ tay, hãy tập cho mình phản xạ lùi lại một bước, đúng nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Có thể đếm ngược từ mười về một trong đầu, hoặc bước ra khỏi phòng lấy một ngụm nước, chỉ để trì hoãn phản ứng bộc phát trong vài giây. Có một người mẹ từng chia sẻ với Lanh tôi rằng chị tự đặt cho mình quy tắc, mỗi lần định quát con, chị sẽ đi rót một ly nước trước đã. Chỉ một hành động nhỏ đó, sau vài tuần kiên trì, đã giúp chị giảm hẳn số lần lớn tiếng với con.
Cho phép con được sai
Trẻ con vốn cần được thử, được sai, rồi mới học được cách làm đúng, đó là quá trình tự nhiên của việc lớn lên chứ không phải dấu hiệu con hư. Nhiều cha mẹ đặt kỳ vọng con phải nghe lời tuyệt đối, và mỗi lần con làm trái ý là một lần châm ngòi cho cơn giận. Khi cha mẹ chấp nhận điều này, áp lực phải kiểm soát con tuyệt đối cũng nhẹ đi, và không gian để cả hai cùng bình tĩnh trò chuyện cũng rộng ra hơn rất nhiều.
Khi cha mẹ cần thêm một người đồng hành
Biết làm gì khi lỡ đánh con là bước đầu, nhưng để thực sự thay đổi thói quen phản ứng đã ăn sâu nhiều năm, nhiều cha mẹ cần thêm một môi trường để cùng luyện tập, chứ không chỉ đọc rồi để đó. Lanh tôi đã đồng hành cùng khá nhiều gia đình có chung nỗi trăn trở này, những người ban đầu đến chỉ vì mệt mỏi với chính cơn giận của mình chứ không hẳn vì con. Qua từng buổi trò chuyện, phần lớn nhận ra gốc rễ không nằm ở đứa trẻ, mà ở cách người lớn chưa từng được ai chỉ cho cách xử lý cảm xúc của chính mình.
Nếu anh chị đang tìm một nơi để cùng nhìn lại cách mình đang phản ứng với con mỗi ngày, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã cùng nhiều gia đình từng bước xây lại sự kết nối với con sau những giai đoạn mệt mỏi và mất kiên nhẫn.
Kết luận
Không cha mẹ nào muốn đánh con, nhưng khi lỡ mất bình tĩnh, điều quan trọng nhất vẫn là dám nhận lỗi và chủ động kết nối lại với con thay vì né tránh hay im lặng cho qua chuyện. Biết làm gì khi lỡ đánh con chính là bước đầu để cha mẹ và con cùng lớn lên qua từng va vấp trong hành trình nuôi dạy.
Câu hỏi thường gặp khi lỡ đánh con
Lỡ đánh con một lần có ảnh hưởng lâu dài không?
Một lần lỡ tay rồi biết xin lỗi và kết nối lại thường không để lại tổn thương lâu dài. Điều đáng lo hơn là khi việc đánh con lặp lại nhiều lần mà không có bước hàn gắn sau đó.
Sau khi đánh con có nên xin lỗi ngay không?
Nên đợi cả hai bình tĩnh hơn một chút, thường chỉ vài phút, rồi mới xin lỗi. Xin lỗi khi cả cha mẹ và con còn đang căng thẳng đôi khi khiến lời xin lỗi thiếu chân thành.
Có nên giải thích lý do phạt con trước hay xin lỗi trước?
Nên xin lỗi và ổn định cảm xúc của con trước, sau đó mới nhẹ nhàng phân tích lỗi sai. Nếu làm ngược lại, con dễ chỉ nghe thấy sự trách móc mà không cảm nhận được sự an ủi.
Phạt góc suy ngẫm có thay thế được đòn roi không?
Phạt góc suy ngẫm hay cắt giờ chơi là những cách giúp con hiểu hậu quả hành vi mà không gây tổn thương thể chất. Hiệu quả còn phụ thuộc vào việc cha mẹ có kiên trì áp dụng nhất quán hay không.
Làm sao để không lặp lại việc lỡ đánh con nhiều lần?
Cần nhận diện đúng nguyên nhân khiến mình dễ nổi giận, có thể là áp lực bên ngoài chứ không chỉ vì hành vi của con. Kết hợp thêm các nguyên tắc như lùi một bước, thay đổi cách phạt sẽ giúp giảm dần tần suất mất kiểm soát.
Trẻ có tha thứ cho cha mẹ sau khi bị đánh không?
Trẻ thường tha thứ khá nhanh nếu cha mẹ chủ động xin lỗi và thể hiện tình yêu thương ngay sau đó. Điều trẻ cần không phải là cha mẹ hoàn hảo, mà là cảm giác được yêu thương dù cha mẹ cũng có lúc sai.
Tài liệu tham khảo
- Gershoff, E. T., & Grogan-Kaylor, A. (2016). Nghiên cứu tổng hợp trên hơn 160.000 trẻ trong 50 năm về ảnh hưởng của đòn roi. University of Texas at Austin. https://news.utexas.edu/2016/04/25/risks-of-harm-from-spanking-confirmed-by-researchers
- UNICEF Việt Nam. Khảo sát MICS về tình trạng bạo lực và kỷ luật bạo lực đối với trẻ em tại Việt Nam. https://www.unicef.org/vietnam/protecting-children-violence
- American Academy of Pediatrics (2018). Tuyên bố chính sách “Effective Discipline to Raise Healthy Children”, khuyến nghị chấm dứt đòn roi. https://healthychildren.org/English/news/Pages/AAP-Updates-Corporal-Punishment-Policy.aspx
