Bắt nạt học đường: Dấu hiệu nhận biết, hậu quả và cách xử lý cha mẹ cần biết

Bắt nạt học đường là hành vi cố ý, lặp lại nhằm gây tổn thương thể chất hoặc tinh thần cho học sinh khó tự vệ, gồm bốn hình thức: thể chất, lời nói, cô lập xã hội và qua mạng. Lanh tôi tổng hợp dấu hiệu nhận biết, hậu quả và cách xử lý cho học sinh, phụ huynh, nhà trường trong bài viết này.

Bắt nạt học đường là gì?

Bắt nạt học đường là hành vi cố ý, lặp đi lặp lại của một hoặc một nhóm học sinh nhằm gây tổn thương về thể chất hoặc tinh thần cho những bạn học khó có khả năng tự bảo vệ mình. Đây không phải là một va chạm ngẫu nhiên hay một lần cãi vã bộc phát, mà là một chuỗi hành vi có chủ đích, thường nhắm vào cùng một đối tượng trong thời gian dài.

Theo báo cáo năm 2018 của UNICEF, tính trên phạm vi toàn cầu, cứ hơn ba học sinh trong độ tuổi 13 đến 15 thì có một em từng bị bắt nạt tại trường trong vòng một tháng gần nhất. Đây là một vấn nạn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe tinh thần, thể chất và kết quả học tập của trẻ, chứ không đơn thuần là chuyện đùa nghịch qua đường của tuổi học trò.

Tôi hay nói với các phụ huynh đến gặp mình rằng, ranh giới giữa “trẻ con đùa nghịch” và bắt nạt nằm ở hai chữ: chủ đích và lặp lại. Một đứa trẻ vô tình va vào bạn rồi xin lỗi là chuyện bình thường. Nhưng một đứa trẻ tuần nào cũng cố tình đẩy ngã, giật cặp, hay buông lời chê bai ngoại hình của cùng một bạn, đó là bắt nạt học đường, và nó cần được nhìn nhận nghiêm túc chứ không thể xuê xoa cho qua.

Con số từ UNICEF cũng đủ để bất kỳ phụ huynh nào cũng nên dành thời gian tìm hiểu kỹ hơn về vấn đề này, thay vì nghĩ rằng nó chỉ xảy ra ở đâu đó xa xôi.

Các hình thức bắt nạt học đường phổ biến

Bắt nạt học đường thường được chia thành bốn hình thức chính: bắt nạt thể chất, bắt nạt bằng lời nói, bắt nạt xã hội (cô lập) và bắt nạt qua mạng. Mỗi hình thức có cách biểu hiện khác nhau, có dạng dễ nhận ra ngay bằng mắt thường, nhưng cũng có dạng âm thầm đến mức người lớn rất khó phát hiện nếu không quan sát kỹ.

Nhiều phụ huynh khi nghe đến bắt nạt học đường thường chỉ hình dung ra cảnh đánh nhau, xô xát, trong khi trên thực tế phần lớn các ca mà Lanh tôi từng tiếp nhận lại thuộc nhóm bắt nạt bằng lời nói hoặc cô lập xã hội. Hiểu rõ từng hình thức sẽ giúp cha mẹ nhận diện đúng những gì con đang trải qua, thay vì chỉ chờ đến khi có vết bầm mới nhận ra vấn đề.

Bắt nạt thể chất

Đây là hình thức dễ nhận ra nhất, bao gồm các hành vi như đánh đập, xô đẩy, giật tóc, hoặc cố tình phá hoại đồ dùng cá nhân của bạn học. Bắt nạt thể chất thường để lại dấu vết rõ ràng trên cơ thể hoặc đồ đạc, nên nếu quan sát kỹ, cha mẹ có thể nhận ra khá sớm.

Bắt nạt bằng lời nói

Chửi bới, lăng mạ, chế giễu ngoại hình hoặc đặt biệt danh xấu cho bạn học là những biểu hiện phổ biến của dạng bắt nạt này. Điều đáng nói là bắt nạt bằng lời nói không để lại vết thương ngoài da, nhưng lại có thể bào mòn sự tự tin của trẻ một cách âm thầm và kéo dài.

Bắt nạt xã hội (cô lập)

Dạng này thể hiện qua việc tẩy chay, lan truyền tin đồn thất thiệt, hoặc cố tình xa lánh để cô lập nạn nhân khỏi tập thể lớp. Đây là kiểu bắt nạt khó phát hiện nhất vì nó không có hành động cụ thể, chỉ là sự im lặng và loại trừ có chủ đích, khiến trẻ dần cảm thấy mình không thuộc về đâu cả.

Bắt nạt qua mạng

Gửi tin nhắn đe dọa, đăng ảnh chế giễu, hoặc bêu rếu nạn nhân trên các nền tảng mạng xã hội là hình thức bắt nạt học đường ngày càng phổ biến trong thời đại trẻ dùng điện thoại từ sớm. Theo một khảo sát của UNICEF thực hiện năm 2019 trên hơn 170.000 người trẻ tại 30 quốc gia, khoảng 21% số người tham gia khảo sát tại Việt Nam cho biết từng là nạn nhân của bắt nạt qua mạng.

Khác với bắt nạt truyền thống chỉ diễn ra ở trường, bắt nạt qua mạng có thể theo trẻ về đến tận phòng ngủ, khiến trẻ không có nơi nào để tạm lánh và cảm giác an toàn.

>>> Xem thêm: Bắt nạt trên mạng là gì? Dấu hiệu và cách Xử Lý triệt để

Dấu hiệu nhận biết trẻ bị bắt nạt học đường

Dấu hiệu trẻ bị bắt nạt học đường thường thể hiện qua bốn nhóm chính: thay đổi tâm lý, xáo trộn hành vi sinh hoạt, biểu hiện trên cơ thể và tổn thất về đồ đạc, tài chính. Phần lớn trẻ bị bắt nạt không chủ động kể với cha mẹ, vì sợ bị trả thù, sợ bị cho là yếu đuối, hoặc đơn giản là chưa biết cách diễn đạt điều mình đang trải qua.

Vì vậy, việc quan sát những thay đổi nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày của con lại quan trọng hơn rất nhiều so với việc chờ con tự nói ra. Dưới đây là những dấu hiệu cụ thể mà cha mẹ nên để tâm.

Dấu hiệu tâm lý thay đổi

• Tâm trạng bất ổn: trẻ dễ khóc, cáu gắt vô cớ, bực bội hoặc đột ngột im lặng hơn hẳn ngày thường.
• Lo âu quá mức: biểu hiện sợ hãi rõ rệt mỗi khi đến giờ đi học hoặc khi nhắc đến trường lớp.
• Tự ti và khép kín: thường xuyên nói những câu tự hạ thấp bản thân, né tránh giao tiếp và thích ở một mình trong phòng.
• Mất hứng thú: buông bỏ những sở thích, trò chơi hay hoạt động ngoại khóa mà trước đây trẻ từng rất yêu thích.

Dấu hiệu hành vi xáo trộn

• Tìm cớ nghỉ học: giả vờ đau bụng, nhức đầu, mệt mỏi vào mỗi buổi sáng để không phải đến trường.
• Đi học muộn hoặc về trễ: cố tình đi con đường vòng xa hơn, hoặc đợi mọi người về hết mới về để tránh mặt người bắt nạt mình.
• Học lực giảm sút: mất tập trung trong giờ học, hay quên làm bài tập, dẫn đến điểm số tụt dốc nhanh so với trước đó.
• Thay đổi thói quen ăn uống: chán ăn, bỏ bữa, hoặc ngược lại ăn ngấu nghiến khi về nhà do bị lấy mất tiền ăn trưa hoặc không dám ăn ở trường.

Tôi từng gặp một trường hợp là một bé trai học lớp 6, mẹ bé kể rằng gần một tháng nay con cứ than đau bụng vào mỗi sáng thứ Hai, nhưng đi khám thì bác sĩ không tìm ra bệnh gì. Khi ngồi trò chuyện chậm rãi với bé, tôi mới biết đó là ngày lớp có tiết học nhóm, và bé luôn bị một nhóm bạn cố tình không cho tham gia, còn buông lời chê bai mỗi khi bé phát biểu. Cơn đau bụng ấy không phải giả vờ, đó là cách cơ thể trẻ phản ứng lại với nỗi lo âu mà bé chưa biết gọi tên.

Biểu hiện thể chất

• Vết thương trên cơ thể: xuất hiện vết bầm tím, trầy xước, rách da nhưng trẻ luôn giải thích quanh co là “do tự ngã” hoặc “vô tình va quệt”.
• Giấc ngủ không yên: khó ngủ, trằn trọc, hay giật mình tỉnh giấc hoặc gặp ác mộng, thậm chí khóc thét trong đêm.
• Các biểu hiện cơ thể liên quan đến căng thẳng: hay kêu đau đầu, đau bụng, buồn nôn hoặc mệt mỏi kéo dài dù không có bệnh lý cụ thể nào được ghi nhận.

Tổn thất đồ đạc và tài chính

• Tài sản bị hư hại: quần áo, giày dép, cặp sách hoặc sách vở thường xuyên bị rách, bẩn hoặc bôi bẩn một cách vô lý.
• Mất mát đồ dùng: thường xuyên làm mất hộp bút, điện thoại, mũ, áo khoác và xin mua mới liên tục.
• Hết tiền đột ngột: trẻ liên tục xin thêm tiền tiêu vặt, tiền học phí, hoặc tự ý lấy tiền của cha mẹ mà không giải thích được lý do rõ ràng. Đây thường là dấu hiệu trẻ đang bị bạn học lấy tiền một cách ép buộc.

Hậu quả của bắt nạt học đường

Hậu quả của bắt nạt học đường ảnh hưởng đến cả hai phía: người bị bắt nạt chịu tổn thương về tinh thần, thể chất, học tập và các mối quan hệ xã hội, còn người đi bắt nạt cũng dễ hình thành những thói quen tiêu cực kéo dài đến khi trưởng thành. UNICEF từng nhận định rằng bạo lực học đường ảnh hưởng đến việc học của trẻ trong ngắn hạn, và về lâu dài có thể dẫn đến những trạng thái lo âu, buồn bã kéo dài nếu không được can thiệp kịp thời.

Nhiều người lớn vẫn nghĩ đây là chuyện “trẻ con rồi sẽ quên”, nhưng thực tế cho thấy những ảnh hưởng này có thể đi theo trẻ đến tận nhiều năm sau.

Hậu quả đối với nạn nhân

• Về mặt tinh thần: trẻ bị bắt nạt kéo dài dễ rơi vào trạng thái lo âu thường trực, sống trong cảm giác cô độc, một số trường hợp nặng có thể tiến triển thành trầm cảm. Không ít em vẫn còn cảm giác ám ảnh, sợ hãi kéo dài đến tận khi đã lớn, dù sự việc đã xảy ra từ nhiều năm trước. Trong những tình huống bế tắc nhất, có em từng nghĩ đến việc tự làm đau bản thân, nên nếu cha mẹ nhận thấy dấu hiệu này, cần tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc các đường dây hỗ trợ khẩn cấp ngay, không nên chần chừ.
• Về mặt thể chất: trẻ có thể mang thương tích trực tiếp như bầm tím, gãy xương, tổn thương phần mềm do bị đánh đập, đồng thời cơ thể suy nhược dần vì sụt cân, biếng ăn, mất ngủ kéo dài.
• Về học tập: trẻ dễ nghỉ học thường xuyên, kết quả học tập sa sút, thậm chí có nguy cơ bỏ học giữa chừng.
• Về các mối quan hệ xã hội: sau này lớn lên, nhiều em trở nên sợ đám đông, khó tin tưởng người khác, gặp trở ngại khi kết bạn hoặc duy trì các mối quan hệ tình cảm.

Hậu quả đối với người đi bắt nạt

• Về hành vi ứng xử: các em dễ hình thành thói quen dùng bạo lực như công cụ để giải quyết mâu thuẫn hoặc thể hiện quyền lực, dần dần mất đi khả năng thấu cảm với nỗi đau của người khác.
• Về lối sống: nhóm trẻ này có xu hướng dễ vướng vào rượu bia, thuốc lá, chất kích thích hơn bạn bè cùng trang lứa.
• Về pháp luật: dễ dính líu đến các hành vi vi phạm pháp luật khi lớn lên như trộm cắp, phá hoại tài sản hoặc hành hung người khác.
• Về đường dài: các em thường bị bạn bè, đồng nghiệp xa lánh vì tính cách hung hăng, khó thích nghi với môi trường làm việc tập thể, và có nguy cơ mang thói quen dùng bạo lực vào chính đời sống hôn nhân sau này, dẫn đến những đổ vỡ gia đình đáng tiếc.

Giải pháp ứng phó và phòng chống bắt nạt học đường

Ngăn chặn bắt nạt học đường cần sự phối hợp từ ba phía: bản thân học sinh biết cách phản ứng và tự bảo vệ mình, phụ huynh đồng hành đúng cách khi con gặp chuyện, và nhà trường có quy trình xử lý cùng biện pháp phòng ngừa lâu dài. Không có một công thức chung cho mọi tình huống, vì mỗi ca bắt nạt lại có bối cảnh và mức độ khác nhau. Tuy nhiên, có những nguyên tắc xử lý cơ bản mà cả ba nhóm nên nắm để cùng nhau giải quyết vấn đề từ gốc, thay vì chỉ xử lý phần ngọn khi sự việc đã đi quá xa.

Dành cho học sinh: cách xử lý khi đối mặt trực tiếp

Khi bị bắt nạt ngay tại chỗ, phản ứng đầu tiên của trẻ rất quan trọng. Cha mẹ có thể hướng dẫn con những điều sau:

• Giữ ngôn ngữ cơ thể vững vàng: đứng thẳng, nhìn thẳng vào kẻ bắt nạt và nói to, rõ ràng, dứt khoát kiểu như “Dừng lại ngay, tôi không cho phép bạn làm thế”. Sự tự tin bất ngờ này thường khiến người bắt nạt chùn bước.
• Tuyệt đối không đáp trả bằng bạo lực, vì việc đánh lại chỉ khiến mâu thuẫn leo thang và có thể biến con từ nạn nhân thành người vi phạm nội quy trường.
• Rời khỏi hiện trường ngay sau khi đã ra tín hiệu cảnh cáo, di chuyển đến nơi đông người hoặc phòng giáo viên gần nhất.

Bên cạnh đó, một số thói quen phòng ngừa hằng ngày cũng giúp giảm nguy cơ bị nhắm đến:

• Luôn đi theo nhóm ít nhất hai đến ba bạn khi đi vệ sinh, xuống căng tin hay lúc tan học, vì kẻ bắt nạt thường chỉ nhắm vào những bạn đơn độc.
• Nếu bị bắt nạt qua mạng, nên chụp lại màn hình các tin nhắn đe dọa hay bài viết bêu rếu để làm bằng chứng, tuyệt đối không đôi co hay tranh cãi trên mạng xã hội mà nên chặn tài khoản đó ngay.
• Với những em còn ngại nói chuyện trực tiếp vì sợ bị trả thù, có thể viết thư tay bỏ vào hòm thư góp ý của trường hoặc nhắn tin riêng cho thầy cô chủ nhiệm.

>>>> Xem thêm: 16 Cách phòng chống bắt nạt trên mạng từ Gia Đình, Nhà Trường tới Xã Hội

Dành cho phụ huynh: đồng hành và can thiệp đúng cách

Khi biết con bị bắt nạt học đường, phản ứng đầu tiên của cha mẹ sẽ quyết định con có dám mở lòng chia sẻ tiếp hay không:

• Tạo cảm giác an toàn cho con: thay vì hỏi dồn dập hay trách con sao không biết tự vệ, hãy ôm con và nói những câu đơn giản như “Bố mẹ ở đây rồi, chuyện này không phải lỗi của con, con rất dũng cảm khi nói ra điều này”.
• Ghi lại chi tiết sự việc cùng con: ai đã bắt nạt, vào thời gian nào, ở đâu, đã xảy ra bao nhiêu lần, có ai chứng kiến không. Những ghi chép này sẽ rất hữu ích khi làm việc với nhà trường sau đó.

Sau khi đã ổn định tâm lý cho con, bước tiếp theo là làm việc chính thức với nhà trường:

• Chủ động đặt lịch hẹn với nhà trường, yêu cầu một buổi gặp gồm giáo viên chủ nhiệm, ban giám hiệu và chuyên viên tâm lý của trường, mang theo nhật ký sự việc cùng bằng chứng nếu có.
• Đề nghị nhà trường lập biên bản, đưa ra thời hạn cụ thể để giải quyết và cam kết bảo vệ an toàn cho con tại trường.
• Tuyệt đối không tự ý đến trường gặp riêng, mắng chửi hay đe dọa đứa trẻ đã bắt nạt con mình, vì điều này chỉ làm phức tạp thêm vấn đề và có thể kéo theo rắc rối pháp lý không đáng có.
• Nếu con có dấu hiệu hoảng loạn, bỏ ăn kéo dài, nên đưa con đến gặp chuyên gia tâm lý càng sớm càng tốt, đồng thời có thể gọi đến Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn can thiệp khẩn cấp.

Dành cho nhà trường và giáo viên: quản lý và xử lý kịp thời

Ngay khi phát hiện một vụ bắt nạt học đường, nhà trường cần có những bước xử lý khẩn cấp sau:

• Tách riêng học sinh bị bắt nạt và học sinh bắt nạt ra hai phòng khác nhau để lấy lời khai, tránh việc hai bên đe dọa nhau.
• Tuyệt đối không tổ chức đối chất trực tiếp khi nạn nhân đang trong trạng thái hoảng loạn.
• Mời phụ huynh của cả hai em đến trường vào hai khung giờ khác nhau để trao đổi riêng.

Về xử lý kỷ luật và hỗ trợ giáo dục, nhà trường có thể áp dụng các biện pháp sau:

• Áp dụng các hình thức kỷ luật phù hợp với mức độ vi phạm theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
• Kết hợp yếu tố giáo dục như yêu cầu học sinh vi phạm viết bản tường trình, cam kết không tái phạm và tham gia các hoạt động lao động công ích dưới sự giám sát của giám thị.
• Phân công một giáo viên tâm lý hoặc giáo viên chủ nhiệm theo sát tình hình học tập của học sinh bị bắt nạt, cùng một nhóm bạn tốt trong lớp đồng hành để em sớm hòa nhập trở lại.

Về lâu dài, nhà trường nên xây dựng hệ thống phòng ngừa bài bản hơn:

• Lắp đặt camera và tăng cường giám thị tuần tra tại những khu vực dễ xảy ra bạo lực như nhà vệ sinh, sau nhà xe, góc sân trường trong giờ ra chơi và giờ tan học, để xóa bỏ những “góc khuất” mà kẻ bắt nạt thường lợi dụng.
• Thiết lập một đường dây nóng của trường hoặc một kênh Zalo, hòm thư điện tử bảo mật để học sinh mạnh dạn báo cáo ẩn danh các hành vi bắt nạt mà mình chứng kiến hoặc trải qua.

Khi cha mẹ cần thêm một điểm tựa

Nhiều năm ngồi lắng nghe các câu chuyện của phụ huynh, Lanh tôi nhận ra một điều: phần lớn nỗi lo của cha mẹ không nằm ở việc không biết thương con, mà nằm ở việc không biết bắt đầu từ đâu để giúp con vượt qua giai đoạn khó khăn này. Có phụ huynh từng nhắn tin cho tôi lúc nửa đêm, hỏi rằng con chị ấy dạo này cứ đóng cửa phòng im lặng, không biết có phải bị bắt nạt ở trường hay không. Tôi đọc mà thấy quen, vì đó cũng là nỗi trăn trở tôi từng trải qua khi đồng hành cùng chính con mình.

Nếu anh chị đang tìm một nơi để con được lắng nghe, được hướng dẫn cách nhận diện cảm xúc của bản thân và xây dựng lại sự tự tin sau những tổn thương từ bạn học, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã đồng hành với rất nhiều gia đình có những nỗi lo tương tự, từng bước giúp con lấy lại sự vững vàng trong đời sống học đường.

Kết luận

Bắt nạt học đường không phải chuyện nhỏ để “rồi trẻ con sẽ quên”. Nhận biết sớm dấu hiệu, đồng hành đúng cách cùng con và phối hợp chặt chẽ với nhà trường chính là chìa khóa giúp con vượt qua giai đoạn khó khăn này, đồng thời phòng ngừa những tổn thương tâm lý có thể kéo dài về sau.

Câu hỏi thường gặp về bắt nạt học đường

Bắt nạt học đường khác gì với việc trẻ con cãi nhau bình thường?

Điểm khác biệt nằm ở tính chủ đích và lặp lại. Một lần cãi vã bộc phát rồi làm hòa là chuyện bình thường giữa trẻ nhỏ, còn bắt nạt học đường là hành vi có chủ đích, nhắm vào cùng một đối tượng và lặp đi lặp lại theo thời gian.

Làm sao biết con đang bị bắt nạt học đường nếu con không chịu nói?

Cha mẹ nên chú ý những thay đổi trong tâm trạng, thói quen ăn uống, giấc ngủ, kết quả học tập và các vết thương bất thường trên cơ thể hoặc đồ dùng của con, thay vì chỉ chờ con chủ động kể.

Có nên để con tự giải quyết khi bị bắt nạt không?

Con có thể được hướng dẫn một số cách phản ứng cơ bản tại chỗ, nhưng cha mẹ và nhà trường vẫn cần vào cuộc để xử lý tận gốc, tránh để tình trạng kéo dài gây tổn thương sâu hơn cho con.

Bắt nạt qua mạng có nguy hiểm hơn bắt nạt trực tiếp không?

Bắt nạt qua mạng có thể đi theo trẻ về đến tận nhà, khiến trẻ khó có nơi để tạm lánh, nên tác động tâm lý đôi khi kéo dài và âm ỉ hơn so với những hình thức bắt nạt chỉ diễn ra ở trường.

Nếu con là người đi bắt nạt bạn khác thì cha mẹ nên làm gì?

Cha mẹ nên bình tĩnh tìm hiểu nguyên nhân sâu xa đằng sau hành vi của con, phối hợp với nhà trường để con nhận thức được hậu quả và được hướng dẫn cách kiểm soát cảm xúc, thay vì chỉ trách phạt một chiều.

Khi nào cần đưa con đến chuyên gia tâm lý vì chuyện bị bắt nạt?

Nếu con có dấu hiệu hoảng loạn kéo dài, bỏ ăn, mất ngủ triền miên, tìm đủ mọi cách né tránh việc đến trường hoặc có những lời nói tiêu cực về bản thân, cha mẹ nên tìm đến chuyên gia tâm lý càng sớm càng tốt để được hỗ trợ kịp thời.

Tài liệu tham khảo

1. UNICEF (2018), An Everyday Lesson: #ENDviolence in Schools, thông cáo báo chí “Half of world’s teens experience peer violence in and around school”. https://www.unicef.org/vietnam/press-releases/half-worlds-teens-experience-peer-violence-and-around-school-unicef
2. UNICEF & Đại diện đặc biệt của Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc về bạo lực đối với trẻ em (2019), khảo sát U-Report tại 30 quốc gia, thông cáo báo chí “UNICEF poll: More than a third of young people in 30 countries report being a victim of online bullying”. https://www.unicef.org/vietnam/press-releases/unicef-poll-more-third-young-people-30-countries-report-being-victim-online-bullying