Kỹ năng leo núi: chuẩn bị, di chuyển và xử lý tình huống

Kỹ năng leo núi gồm những hiểu biết giúp bạn lên xuống núi an toàn: rèn thể lực, đọc lộ trình, chọn trang bị, giữ nhịp đi, ăn uống đúng lúc và xử lý sự cố. Bài viết hướng dẫn từng nhóm kỹ năng để anh chị cùng con bước vào chuyến leo núi đầu tiên tự tin.

Kỹ năng leo núi bắt đầu từ khâu chuẩn bị trước chuyến đi

Chuẩn bị trước chuyến leo núi gồm bốn việc: rèn thể lực từ 2 đến 4 tuần, đọc kỹ lộ trình, xem dự báo thời tiết và đóng gói balo theo lớp. Đây là phần nền của kỹ năng leo núi, vì nhiều chuyến đi thuận lợi hay không đã được quyết định từ trước khi đặt chân đến chân núi. Với phụ huynh dẫn theo con, bốn việc này còn là lớp bảo vệ đầu tiên cho cả nhà. Tôi luôn nhắc anh chị làm xong trước ngày khởi hành.

Kỹ năng rèn luyện thể lực

Cơ thể khi leo núi cần hai thứ: hơi thở bền và đôi chân khỏe. Hơi thở bền đến từ các bài tập tim phổi như chạy bộ, đạp xe, bơi hoặc đi bộ nhanh. Những bài này nâng chỉ số VO2 Max, tức lượng oxy tối đa cơ thể lấy và sử dụng được trong một phút khi vận động. Chỉ số này cao hơn thì anh chị ít bị hụt hơi ở những đoạn dốc kéo dài.

Đôi chân khỏe thì cần tập sức bền riêng cho nhóm cơ chân. Cách đơn giản là leo cầu thang chung cư với một chiếc balo có tải, bắt đầu từ vài cân rồi tăng dần theo từng tuần. Cảm giác của bài này khá giống leo dốc thật, mà anh chị lại tập được ngay trong tòa nhà nơi mình ở. Anh chị nên lên kế hoạch tập từ 2 đến 4 tuần trước chuyến đi, người ít vận động thì nên bắt đầu sớm hơn. Một lịch tập gọn có thể như sau:

• Tuần đầu: đi bộ nhanh hoặc chạy nhẹ 3 buổi, mỗi buổi khoảng 30 phút.
• Tuần thứ hai: giữ nhịp tập tim phổi, thêm 1 đến 2 buổi leo cầu thang không mang tải.
• Tuần thứ ba: leo cầu thang với balo nhẹ, tăng dần thời gian mỗi buổi.
• Tuần cuối: giảm cường độ, ngủ đủ giấc để chân khỏe vào đúng ngày đi.

Tôi nhớ một người cha từng đi cùng đoàn. Anh làm văn phòng, trước chuyến đi chỉ chạy được vài buổi nên mới đi được một phần ba cung đường đã phải ngồi thở. Chuyến sau, anh dành ba tuần leo cầu thang chung cư mỗi tối. Lần này anh là người đi đều nhịp trong đoàn và còn đủ sức nắm tay con ở những đoạn khó.

Kỹ năng tìm hiểu thông tin và đọc lộ trình

Trước khi đi, anh chị cần biết mình sẽ đi đâu, đi bao xa và dốc đến mức nào. Bản đồ địa hình có những đường đồng mức, là các đường cong nối những điểm cùng độ cao. Đường nào nằm sát nhau thì đoạn đó dốc gắt, đường nào nằm thưa thì địa hình thoải. Chỉ cần nhìn lướt qua, anh chị đã đoán được chặng nào sẽ tốn sức.

Từ bản đồ, anh chị nên ghi lại ba thông tin: độ dài cung đường, tổng độ cao phải leo và độ dốc từng đoạn. Sau đó hãy đánh dấu các điểm dừng chân có bóng râm hoặc gần nguồn nước. Đừng quên chọn trước điểm quay đầu khẩn cấp và giờ quay đầu. Nếu đến giờ đã định mà chưa tới điểm cần đến, cả nhóm quay xuống dù đỉnh còn rất gần, và đó cũng là bài học an toàn đáng giá cho con.

XEM THÊM: Leo núi Fansipan

Kỹ năng xem dự báo thời tiết

Xem dự báo là bước đầu tiên của kỹ năng leo núi an toàn, vì thời tiết trên núi đổi nhanh hơn dưới đồng bằng khá nhiều. Cứ lên cao thêm 100 mét, nhiệt độ giảm trung bình khoảng 0,6 độ C, nên đêm trên núi có thể lạnh hơn chân núi rõ rệt. Vì vậy, trước chuyến đi một đến hai ngày, anh chị nên xem dự báo từ nguồn chính thống như Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia. Hãy chú ý ba thứ: áp thấp hoặc bão đang hình thành, khả năng mưa giông và nhiệt độ ban đêm ở khu vực núi.

Về thời điểm, nhiều vùng núi nước ta thuận lợi khi đi vào mùa khô, thường từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau. Dù vậy, mỗi vùng có đặc điểm riêng: núi phía Bắc vào mùa này có thể rất lạnh về đêm, còn núi phía Nam và Tây Nguyên nắng khô nên cần mang nhiều nước hơn. Nếu dự báo có mưa giông lớn, anh chị nên dời lịch sang hôm khác. Đường mòn trơn trượt và nước suối dâng nhanh là những rủi ro mà kinh nghiệm cũng khó bù lại được.

Kỹ năng chuẩn bị và đóng gói hành lý

Cách xếp balo ảnh hưởng trực tiếp đến lưng và thăng bằng của anh chị trong suốt chuyến đi. Nguyên tắc xếp đồ theo lớp rất dễ nhớ: đồ nặng đặt ở giữa và sát lưng để trọng tâm không bị kéo ra sau, đồ nhẹ cho xuống đáy, còn đồ cần lấy gấp để ở ngăn trên cùng hoặc ngăn ngoài. Cách xếp này giúp anh chị đi vững hơn và không phải dỡ cả balo mỗi khi cần áo mưa.

• Đáy balo: quần áo dự phòng, túi ngủ hoặc đồ ngủ nhẹ.
• Giữa balo, sát lưng: nước, thức ăn, bếp và các vật nặng khác.
• Trên cùng và ngăn ngoài: áo mưa, đồ ăn nhẹ, bộ sơ cứu, đèn pin, giấy tờ.

Thêm một mẹo nhỏ là bọc quần áo khô trong túi nilon kín, phòng khi mưa thấm vào balo. Với trẻ nhỏ, anh chị chỉ nên để con mang đồ cá nhân cơ bản và phần nặng do người lớn mang. Balo quá nặng sẽ làm con mất thăng bằng ngay ở đoạn dốc đầu tiên.

Danh sách trang thiết bị cần thiết khi leo núi

Khi leo núi, anh chị cần ba nhóm trang bị: trang phục mặc theo ba lớp, giày cùng phụ kiện như gậy và găng tay, và bộ thiết bị sinh tồn gồm đèn, còi, đồ sơ cứu, bật lửa, sạc dự phòng, la bàn. Anh chị không cần mua những món đắt tiền để bắt đầu, điều cần là hiểu công dụng của từng món. Trang bị phù hợp giúp kỹ năng leo núi của cả nhà phát huy trọn vẹn, còn một món sai chỗ có thể làm chuyến đi trở nên mệt mỏi.

Trang phục theo lớp

Mặc theo lớp nghĩa là chia quần áo thành ba tầng, thêm hoặc bớt từng tầng theo nhiệt độ và mức vận động. Lớp trong cùng là lớp thấm hút, làm từ sợi polyester hoặc nylon, giúp mồ hôi thoát nhanh và da luôn khô. Lớp giữa là lớp giữ ấm như áo nỉ hoặc áo phao mỏng. Lớp ngoài cùng là áo chống nước và chắn gió, loại vải kiểu Gore-Tex là một ví dụ.

Anh chị nên tránh áo cotton làm lớp trong vì loại vải này giữ nước rất lâu. Tôi từng gặp một bé lớp 5 mặc áo thun cotton đi leo núi. Trời đổ mưa nhẹ lúc nghỉ chân, áo ướt dính vào người, chỉ mười phút sau bé đã run và môi tím lại. Mọi người thay áo khô, ủ ấm và cho bé uống nước ấm thì bé ổn định lại, và từ đó tôi luôn dặn phụ huynh chuẩn bị áo thấm hút cho con.

Giày và phụ kiện

Giày leo núi cần có đế cao su khía sâu để bám đất đá và thân giày đủ chắc để giữ cổ chân khỏi bị lật. Khi thử giày, anh chị nên đi vào buổi chiều lúc chân hơi nở và mang đúng loại tất sẽ dùng khi leo. Hãy để ngón chân còn một khoảng trống nhỏ phía trước để không bị đau khi xuống dốc. Giày mới cần đi thử vài buổi trước để tránh phồng rộp ngày đi thật.

Gậy leo núi là phụ kiện nhiều người xem nhẹ. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Journal of Sports Sciences năm 1999 theo dõi 8 nam giới đi xuống một con dốc nghiêng 25 độ, có và không dùng gậy. Kết quả cho thấy khi dùng gậy, các lực tác động lên khớp gối giảm trong khoảng 12 đến 25%. Điều này giải thích vì sao nhiều người thấy đầu gối nhẹ nhàng hơn khi xuống núi.

Ngoài ra, anh chị nên mang găng tay bảo hộ để bảo vệ lòng bàn tay khi bám đá, bám cây hoặc cầm gậy lâu. Găng mỏng, ôm tay và có độ bám tốt sẽ giúp anh chị vẫn thao tác linh hoạt. Với trẻ nhỏ, găng vải mỏng cũng đủ tránh trầy xước khi con bám vào đá.

Thiết bị sinh tồn thiết yếu

Nhóm đồ này hiếm khi được dùng đến, nhưng khi cần thì rất khó thay thế. Anh chị nên kiểm tra từng món trước chuyến đi và để chúng ở nơi dễ lấy trong balo.

• Đèn pin sáng hoặc đèn đội đầu, kèm pin dự phòng, vì trời trên núi tối nhanh hơn dự tính.
• Bộ sơ cứu cá nhân gồm băng gạc, băng dán, dung dịch sát khuẩn, băng thun và thuốc cá nhân đang dùng.
• Còi cứu hộ để phát tín hiệu khi cần gọi người, đỡ tốn hơi hơn nhiều so với hét.
• Bật lửa đặt trong túi chống nước, dùng để sưởi hoặc phát tín hiệu.
• Sạc dự phòng đã sạc đầy để giữ điện thoại hoạt động.
• La bàn hoặc thiết bị định vị, kèm bản đồ đã tải sẵn về máy vì nhiều đoạn núi không có sóng.

Kỹ năng leo núi trên các loại địa hình

Di chuyển trên núi dựa vào bốn nhóm kỹ thuật: giữ sức đều và thở theo nhịp chân, leo dốc với thân người hơi chồm về trước, xuống dốc với đầu gối hơi khuỵu và gậy đặt phía trước, cùng cách vượt đá, bùn, suối an toàn. Đi bộ trên đường bằng và leo núi là hai chuyện khác nhau, vì mỗi loại địa hình cần một cách đặt chân và giữ thăng bằng riêng. Tôi trình bày từng nhóm kỹ thuật của kỹ năng leo núi theo thứ tự dễ tập cùng con.

Kỹ thuật phân bổ sức bền

Cách phân bổ sức bền là giữ một tốc độ đều từ đầu đến cuối và thở theo nhịp chân. Sai lầm thường gặp ở người mới là đi quá nhanh ở đoạn đầu vì còn hứng khởi. Đến giữa chặng, chân đã nặng, tim đập nhanh và cả nhóm phải dừng nghỉ liên tục. Cách làm hiệu quả hơn là chọn một tốc độ đều, đủ chậm để vẫn nói chuyện được với người bên cạnh. Nếu anh chị thở dốc đến mức không nói trọn câu, đó là dấu hiệu cần chậm lại.

Nhịp thở cũng cần đi cùng bước chân. Anh chị hít vào bằng mũi, thở ra bằng miệng và đếm theo nhịp chân, ví dụ hít vào trong hai đến ba bước rồi thở ra trong hai đến ba bước. Thở theo nhịp giúp cơ thể cung cấp oxy đều, hạn chế hụt hơi khi gặp dốc. Với trẻ nhỏ, anh chị có thể biến việc này thành trò chơi đếm bước, các con thường nhớ rất nhanh.

Kỹ thuật leo dốc

Khi lên dốc, anh chị hơi nghiêng người về phía trước để trọng tâm dồn vào chân leo thay vì kéo ngược ra sau. Bước chân nên ngắn và đều, đặt cả bàn chân xuống đất để tăng diện tích tiếp xúc. Đừng chỉ chống bằng mũi chân vì mũi chân dễ mỏi và dễ trượt. Ở đoạn dốc gắt, anh chị có thể đi theo đường ngoằn ngoèo thay vì lao thẳng lên để đỡ tốn sức.

Nếu dùng gậy, anh chị chỉnh gậy ngắn lại một chút và chống ở bên hông hoặc hơi lùi ra sau thân. Mỗi bước, anh chị đẩy gậy xuống để cánh tay phụ giúp đôi chân. Gậy và chân luân phiên nhau sẽ tạo thành nhịp đi đều, dễ duy trì. Gậy chống quá xa phía trước sẽ làm anh chị mất thăng bằng, nên cần điều chỉnh khi lên dốc.

Kỹ thuật xuống dốc

Xuống dốc là lúc đầu gối chịu nhiều lực và cũng là lúc dễ té ngã vì mệt. Nguyên tắc đầu tiên là không chạy, dù dốc có vẻ êm. Hãy hơi khuỵu đầu gối để giảm phản lực dội lên khớp, giữ lưng thẳng tự nhiên và đặt gậy phía trước để chống đỡ. Gậy lúc này nên chỉnh dài hơn khi lên dốc một chút.

Khi chạm đất, anh chị đặt gót chân xuống trước rồi chuyển trọng lượng sang cả bàn chân, bước ngắn và chậm. Ở đoạn dốc đứng hoặc trơn, hãy đặt cả bàn chân cùng lúc để bám chắc hơn. Cách đi này nghe có vẻ chậm, nhưng giúp anh chị giữ sức cho những chặng cuối.

Tôi nhớ một bé lớp 4 từng đi leo núi cùng gia đình người quen, rất khỏe lúc leo lên. Xuống dốc, bé hào hứng chạy trước, trượt chân trên lớp lá ướt và trầy hai đầu gối. May mà vết thương nhẹ, nhưng từ đó cả nhà có thêm một quy tắc: xuống núi thì đi sát nhau và không ai chạy. Những trải nghiệm nhỏ như vậy giúp các con hiểu vì sao kỹ thuật lại quan trọng.

Kỹ năng vượt địa hình khó

Để vượt địa hình khó an toàn, anh chị cần ba thứ: nguyên tắc ba điểm chạm trên đá, chỗ bám chắc khi đi qua cây và bùn, và cách lội suối đúng. Gặp bãi đá trập trùng, anh chị nên nhớ nguyên tắc ba điểm chạm: luôn có ba trong bốn điểm (hai tay, hai chân) tiếp xúc chắc với đá khi di chuyển điểm còn lại. Trước khi đặt chân hoặc tay lên, hãy gõ thử hoặc ấn nhẹ để kiểm tra đá có lỏng không. Nếu phải bò, hãy hạ thấp trọng tâm và đi chậm. Người đi sau nên giữ một khoảng cách vừa đủ, phòng khi có đá lăn xuống.

Khi cần bám cây, anh chị chọn thân cây to, gốc chắc và tránh cành khô, dây leo mảnh hoặc cây có gai. Đoạn đường bùn lầy thì nên đặt chân lên rễ cây, đá hoặc chỗ đất cứng, dùng gậy dò trước khi bước. Anh chị hãy đi thẳng qua giữa đường mòn thay vì tránh sang hai bên. Đi tránh sẽ làm đường mòn mở rộng và ảnh hưởng đến thảm thực vật.

Còn với lội suối, anh chị có thể làm theo các bước sau:

1. Quan sát dòng nước, chọn đoạn rộng và nông thay vì đoạn hẹp và chảy xiết.
2. Mở khóa dây thắt hông của balo để có thể nhanh chóng bỏ balo ra nếu bị ngã.
3. Dùng gậy dò đáy suối, đi nghiêng người ngang dòng và luôn giữ ba điểm chạm.
4. Đi chậm và để cả nhóm qua từng người một, người lớn đứng ở hai đầu để hỗ trợ trẻ nhỏ.

Nếu nước đục, nước dâng nhanh hoặc anh chị không chắc về độ sâu, hãy đợi nước rút hoặc đổi hướng đi. Lội suối khi nước lớn là tình huống rủi ro cao, nên dừng lại luôn là lựa chọn khôn ngoan. Cả nhóm có thể ngồi nghỉ, ăn nhẹ rồi quyết định lại.

Kỹ năng dinh dưỡng và quản lý năng lượng khi leo núi

Khi leo núi, anh chị uống từng ngụm nhỏ sau mỗi 15 đến 20 phút và ăn nhẹ thực phẩm giàu năng lượng, gọn nhẹ, dễ tiêu ở các chặng nghỉ dưới 15 phút. Cơ thể đi bộ nhiều giờ liền đốt năng lượng và mất nước liên tục, nên ăn uống đúng cách cũng là một phần của kỹ năng leo núi. Một đứa trẻ hết sức giữa chặng thường không phải vì yếu mà vì chưa được bổ sung đúng lúc.

Nguyên tắc uống nước

Anh chị nên uống từng ngụm nhỏ sau mỗi 15 đến 20 phút, đừng đợi đến khi khát mới uống. Khi cơ thể đã thấy khát nghĩa là nó đã bắt đầu thiếu nước. Uống ít một nhưng đều đặn dễ hấp thu hơn uống dồn một lần lúc nghỉ. Lượng nước cần mang tùy thời tiết và độ dài cung đường, và anh chị nên mang dư hơn là thiếu.

Một cách kiểm tra nhanh là nhìn màu nước tiểu của con: nếu vàng sẫm, hãy nhắc con uống thêm. Khi ra nhiều mồ hôi, cơ thể mất cả nước lẫn muối khoáng, nên anh chị có thể hòa viên điện giải vào nước để bù lại. Chuột rút còn liên quan đến việc cơ bị mỏi, nên viên điện giải chỉ là một phần trong cách phòng tránh. Đừng quên nghỉ đủ giữa các chặng để cơ có thời gian hồi sức.

Nạp năng lượng

Thức ăn mang theo cần đáp ứng ba điều kiện: giàu năng lượng, nhẹ và dễ tiêu hóa. Sôcôla, thanh năng lượng, các loại hạt, trái cây khô và lương khô là những lựa chọn phù hợp vì ăn được ngay ở các chặng nghỉ ngắn dưới 15 phút. Anh chị nên ăn một ít trước khi thấy đói và chia thành nhiều lần nhỏ trong ngày. Cách này giúp giữ sức ổn định hơn so với đợi đến giờ trưa mới ăn một bữa lớn.

Anh chị nên tránh đồ chiên rán nhiều dầu mỡ vì khó tiêu và dễ đầy bụng khi vận động. Thức ăn dễ hỏng trong nhiệt độ cao cũng không phù hợp để mang theo. Với trẻ, hãy cho con tự chọn vài món yêu thích để mang theo, các con sẽ ăn đều hơn khi có món mình thích.

XEM THÊM: Ăn gì khi leo núi để đủ sức đi hết cung đường?

Kỹ năng sinh tồn và xử lý tình huống khẩn cấp khi leo núi

Khi gặp sự cố trên núi, anh chị cần nhớ ba việc: dừng lại và giữ bình tĩnh theo nguyên tắc S.T.O.P nếu bị lạc, sơ cứu ban đầu đúng cách, và phòng ngừa vắt, muỗi, rắn, ong từ trước. Đây là phần của kỹ năng leo núi mà tôi mong anh chị đọc kỹ và cùng con ôn lại trước chuyến đi, dù hy vọng sẽ không phải dùng đến. Người bình tĩnh và nhớ vài nguyên tắc cơ bản thường xử lý ổn thỏa hơn người chỉ trông vào may mắn.

Xử lý khi bị lạc

Điều đầu tiên khi nhận ra mình lạc đường là giữ bình tĩnh và dừng lại tại chỗ. Nhiều người hoảng rồi cứ đi tiếp để tìm lối, và càng đi càng xa. Nguyên tắc S.T.O.P giúp anh chị nhớ việc cần làm: Stop là dừng lại, Think là nghĩ lại đoạn đường vừa đi, Observe là quan sát xung quanh và Plan là lập kế hoạch rồi mới hành động. Đây là cách giữ đầu óc tỉnh táo khi gặp tình huống bất ngờ.

Sau khi dừng lại, anh chị kiểm tra điện thoại xem còn sóng hoặc định vị không và báo vị trí cho người thân hoặc đơn vị tổ chức. Nếu không có sóng, hãy dùng còi phát tín hiệu thành từng hồi ngắn liên tiếp, nghỉ một lúc rồi lặp lại. Lửa hoặc vật có màu sáng cũng giúp người cứu hộ dễ thấy anh chị hơn. Hãy tìm nguồn nước chảy gần đó nhưng đừng đi xa khỏi chỗ đã dừng, đun sôi nước trước khi uống nếu có thể và giữ cả nhóm ở gần nhau.

Tôi nhớ một bạn học sinh từng tách khỏi nhóm bạn trong một chuyến dã ngoại vì dừng lại buộc dây giày. Thay vì chạy đi tìm, bạn nhớ lời dặn, đứng yên tại chỗ rồi thổi còi. Chưa đầy mười lăm phút sau, cả nhóm đã tìm thấy bạn. Với tôi, đó là minh chứng cho việc một nguyên tắc đơn giản có thể thay đổi cả tình huống.

Sơ cứu y tế cơ bản

Sơ cứu chỉ là bước xử lý ban đầu để giữ an toàn cho người bị nạn. Nếu tình trạng nặng, anh chị cần liên hệ cứu hộ và đưa người đó đến cơ sở y tế gần đó.

• Chuột rút: dừng lại, kéo giãn nhẹ nhàng nhóm cơ bị co cứng, xoa bóp và cho uống nước có bổ sung muối khoáng.
• Căng cơ hoặc bong gân: cho nghỉ ngơi, chườm lạnh, băng ép nhẹ và kê cao chân nếu có thể. Không cố đi tiếp khi còn đau.
• Trầy xước: rửa sạch vết thương bằng nước sạch, sát khuẩn rồi băng lại để tránh nhiễm trùng.
• Sốc nhiệt: đây là lúc cơ thể quá nóng, da đỏ và nóng, đau đầu, lú lẫn, đôi khi ngừng ra mồ hôi. Cần đưa người đó vào bóng râm, nới lỏng quần áo, làm mát cơ thể bằng nước và gọi cứu hộ ngay.
• Hạ thân nhiệt do mưa lạnh: người run bần bật, nói líu, tay chân lạnh. Cần thay đồ khô, ủ ấm bằng áo khoác hoặc túi ngủ, cho uống nước ấm và liên hệ hỗ trợ nếu không cải thiện.

Anh chị nên tham gia một buổi tập sơ cứu cơ bản trước chuyến đi, vì thực hành một lần sẽ nhớ lâu hơn đọc nhiều lần. Những thao tác như băng ép hay xử lý vết trầy chỉ cần luyện một lần là nhớ. Việc này mất không nhiều thời gian nhưng giúp anh chị tự tin hơn khi có con ở cạnh.

Phòng chống côn trùng và động vật nguy hiểm

Với vắt và muỗi, cách phòng ngừa chủ động là chuẩn bị từ trước. Anh chị nên xịt hoặc bôi thuốc chống côn trùng lên giày, tất và vùng da hở, mặc quần áo dài tay và bỏ ống quần vào trong tất. Ở mỗi chặng nghỉ, hãy kiểm tra chân và cổ của con xem có vắt bám không. Nếu có, hãy dùng móng tay gạt ngang để gỡ vắt ra, đừng giật mạnh, rồi rửa sạch vết cắn.

Khi gặp rắn, hãy đứng yên, từ từ lùi lại và nhường đường, không đuổi và không trêu chọc. Mang giày kín và dùng gậy gõ nhẹ xuống đường phía trước khi đi qua bụi rậm sẽ giúp rắn kịp lánh đi. Nếu không may bị cắn, anh chị cho người bị nạn nằm yên, hạn chế cử động chi bị cắn, băng nhẹ và đưa nhanh đến cơ sở y tế gần đó. Không rạch vết cắn, không hút máu và không buộc garô quá chặt.

Gặp ong, anh chị rời khỏi khu vực một cách nhẹ nhàng, tránh vung tay đập vì ong sẽ tấn công mạnh hơn. Nếu bị đốt, hãy gạt ngòi ra khỏi da rồi chườm lạnh. Nếu bị đốt nhiều nơi hoặc có biểu hiện khó thở, sưng môi và mặt, cần đưa đi cấp cứu ngay.

Ý thức bảo vệ môi trường và đạo đức leo núi

Đạo đức leo núi gói gọn trong ba điều: mang hết rác xuống núi, giữ sạch nguồn nước và tôn trọng người dân cùng hệ sinh thái nơi mình đi qua. Một người có kỹ năng leo núi vững không chỉ đi giỏi mà còn biết cư xử như một vị khách trong nhà của thiên nhiên. Nguyên tắc cốt lõi là không để lại dấu vết: mang rác xuống núi, kể cả vỏ trái cây và giấy ăn, vì chúng phân hủy chậm và thu hút động vật. Anh chị cũng nên đi đúng đường mòn, không bẻ cành, không hái hoa và không khắc tên lên cây hay đá.

Về nguồn nước, hãy đi vệ sinh cách xa suối và không dùng xà phòng hay dầu gội trực tiếp trong nước. Về con người, anh chị nên chào hỏi người dân bản địa, xin phép trước khi chụp ảnh và ăn mặc lịch sự khi đi ngang bản làng. Tôi từng thấy một nhóm trẻ tự nhiên nhặt rác trên đường xuống núi mà không ai nhắc. Đó là lúc tôi hiểu giá trị của việc cùng con leo núi không chỉ là rèn sức khỏe mà còn là rèn cách ứng xử với thế giới xung quanh.

Kỹ năng leo núi qua hành trình tại Minh Trí Thành

Minh Trí Thành tổ chức hành trình Chinh phục Fansipan kéo dài 2 ngày 1 đêm, nơi những kỹ năng leo núi trong bài được đưa vào thực hành trên cung đường thật. Đoàn xuất phát từ Trạm Tôn ở Lào Cai, nghỉ chân ở độ cao 2.200 m và 2.800 m, rồi leo đêm để lên đỉnh cao 3.143 m. Đường đi có những đoạn dốc đá trơn và một đoạn leo bằng thang sắt, nên nhịp thở, cách đặt chân hay cách dùng gậy đều được dùng đến liên tục.

Một đợt đi vào tháng 8 năm 2024 có gần 600 người chia thành 10 đội, trong đó có thành viên 85 tuổi. Các đội đi cùng nhau, hỗ trợ nhau từng chặng, và Minh Trí Thành phối hợp với Trung tâm Giáo dục môi trường và Dịch vụ môi trường Hoàng Liên về lán trại cũng như phương án an toàn ở đoạn khó. Nếu anh chị muốn trải nghiệm những hành trình leo núi tương tự, tôi khuyên anh chị tập luyện từ 3 đến 4 tuần trước ngày đi để bước lên đỉnh núi nhẹ nhàng hơn

Kết luận

Rèn kỹ năng leo núi không bắt đầu từ đỉnh dốc mà từ những buổi chuẩn bị nhỏ ở nhà. Khi thể lực, trang bị, cách đi và ý thức giữ gìn thiên nhiên được rèn đều, chuyến đi của cả gia đình sẽ an toàn và nhiều niềm vui hơn. Anh chị cứ bắt đầu từ một cung đường ngắn cùng con.

Câu hỏi thường gặp về kỹ năng leo núi

Người mới nên bắt đầu học kỹ năng leo núi từ đâu?

Người mới nên bắt đầu học kỹ năng leo núi bằng ba việc: tập thể lực nhẹ đều đặn, chọn cung đường ngắn có độ dốc vừa phải và học cách mặc, xếp đồ đúng. Sau đó, anh chị rèn thêm cách thở và cách bước chân khi lên, xuống dốc. Đi cùng người có kinh nghiệm ở những chuyến đầu sẽ giúp anh chị tránh được nhiều lỗi cơ bản.

Cần tập thể lực bao lâu trước chuyến leo núi?

Anh chị nên tập khoảng 2 đến 4 tuần trước chuyến đi, kết hợp bài tim phổi như đi bộ nhanh, chạy bộ hoặc đạp xe với bài leo cầu thang có balo nhẹ. Người ít vận động nên bắt đầu sớm hơn và tăng cường độ từ từ.

Mùa nào phù hợp để leo núi?

Nhiều vùng núi nước ta thuận lợi khi đi vào mùa khô, thường từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau. Tuy nhiên, anh chị vẫn cần xem dự báo thời tiết của đúng khu vực vài ngày trước chuyến đi, vì núi phía Bắc có thể rất lạnh về đêm còn núi phía Nam nắng nóng hơn.

Có nên dùng gậy khi leo núi không?

Nên dùng, đặc biệt khi xuống dốc. Một nghiên cứu năm 1999 trên Journal of Sports Sciences ghi nhận các lực tác động lên khớp gối giảm trong khoảng 12 đến 25% khi người đi dùng gậy trên dốc nghiêng 25 độ. Anh chị cần tập dùng gậy trước để quen nhịp phối hợp giữa tay và chân.

Khi bị lạc trên núi cần làm gì đầu tiên?

Việc đầu tiên là giữ bình tĩnh và dừng lại tại chỗ theo nguyên tắc S.T.O.P: dừng, nghĩ, quan sát và lập kế hoạch. Sau đó anh chị liên lạc với người thân hoặc cứu hộ nếu còn sóng, hoặc dùng còi phát tín hiệu thành từng hồi ngắn liên tiếp. Hãy giữ ấm và ở gần nguồn nước nếu thấy an toàn.

Trẻ nhỏ có thể làm quen với leo núi như thế nào?

Anh chị nên bắt đầu với cung đường ngắn, dốc nhẹ và có nhiều điểm nghỉ. Hãy để con mang balo nhẹ chỉ có đồ cá nhân, cho con tập thở theo bước chân như một trò chơi và dạy con quy tắc không chạy khi xuống dốc. Quan trọng là để con thấy vui, rồi tăng độ khó từ từ ở các chuyến sau.

Tài liệu tham khảo

• Knee joint forces during downhill walking with hiking poles. Journal of Sports Sciences, 1999: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10622357/
• Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, trang dự báo thời tiết: https://nchmf.gov.vn
• Minh Trí Thành, Hành trình chinh phục đỉnh Fansipan của gần 600 người: https://minhtrithanh.com/tin-tuc/hanh-trinh-chinh-phuc-dinh-fansipan-cua-gan-600-nguoi/