Đánh con có thể khiến trẻ dừng ngay hành vi sai lúc đó, nhưng bản chất là trẻ đang sợ hãi chứ không hề nhận thức được lỗi của mình. Nhìn sâu hơn, hậu quả của việc đánh con kéo dài từ tâm lý, hành vi, khả năng học tập, thể chất cho tới tận khi trẻ trưởng thành, thậm chí chạm tới ranh giới pháp luật. Trong bài viết này, Lanh tôi sẽ cùng anh chị đi qua từng khía cạnh cụ thể để nhìn rõ bức tranh toàn diện ấy.
Hậu quả của việc đánh con tới tâm lý và cảm xúc
Về tâm lý và cảm xúc, đánh con thường xuyên có thể khiến trẻ rơi vào trạng thái lo âu kéo dài, tổn thương lòng tự trọng và dần xa cách với chính cha mẹ mình. Đây là mảng hậu quả của việc đánh con mà nhiều cha mẹ khó nhận ra nhất, vì nó không để lại vết bầm trên da thịt mà âm ỉ bên trong tâm hồn trẻ.
Tinh thần bất ổn ngay trong chính ngôi nhà của mình
Một đứa trẻ thường xuyên bị đánh sẽ dần hình thành cảm giác lo âu, sợ hãi thường trực, ngay cả khi không làm gì sai. Ngôi nhà, đáng lẽ là nơi an toàn nhất, lại trở thành nơi trẻ phải luôn cảnh giác. Cảm giác bất an này có thể kéo theo những biểu hiện như buồn bã kéo dài, mất hứng thú với những điều từng yêu thích, khó ngủ hoặc dễ giật mình.
Về mặt sinh học, một số nghiên cứu tâm lý học thần kinh đã tìm cách lý giải điều này. Nghiên cứu của Tomoda và cộng sự công bố năm 2009 trên tạp chí NeuroImage cho thấy những người trẻ tuổi từng bị trừng phạt thân thể nặng trong thời gian dài có thể tích chất xám ở một số vùng vỏ não trước trán thấp hơn đáng kể so với nhóm không trải qua điều này, đây là vùng não liên quan trực tiếp đến khả năng kiểm soát cảm xúc và ra quyết định.
Lanh tôi không kể điều này để hù dọa anh chị, mà để anh chị hiểu rằng những gì diễn ra trong những năm tháng đầu đời của con có thể để lại dấu vết sâu hơn những gì mắt thường nhìn thấy.
Tổn thương lòng tự trọng, mặc cảm và suy nghĩ tiêu cực về bản thân
Khi liên tục bị đánh, nhiều trẻ dần tin rằng mình là đứa trẻ hư, không đáng được yêu thương, hoặc mọi lỗi lầm đều là do bản thân quá tệ. Cảm giác tự ti này có thể bám theo trẻ rất lâu, ảnh hưởng đến cách trẻ nhìn nhận bản thân trong học tập, giao tiếp bạn bè, thậm chí trong công việc sau này.
Tại Việt Nam, khảo sát các mục tiêu phát triển bền vững về trẻ em và phụ nữ (SDGCW) do Tổng cục Thống kê thực hiện năm 2020-2021, với sự hỗ trợ của UNICEF, cho thấy cứ 10 trẻ từ 1 đến 14 tuổi thì có hơn 7 trẻ từng bị ít nhất một hình thức xử phạt bằng bạo lực, tâm lý hoặc thể xác, trong vòng một tháng trước khảo sát. Con số này phần nào cho thấy đòn roi và quát mắng vẫn còn rất phổ biến trong cách nuôi dạy con ở nhiều gia đình Việt, dù phần lớn cha mẹ đều xuất phát từ mong muốn con nên người.
Khoảng cách vô hình giữa cha mẹ và con cái
Một trong những hậu quả của việc đánh con khó chữa lành nhất chính là sự rạn nứt trong mối quan hệ gia đình. Trẻ bị đánh nhiều dần học cách giấu cảm xúc, giấu chuyện buồn, giấu cả những sai lầm nhỏ vì sợ bị trừng phạt. Con không còn muốn chia sẻ với cha mẹ, không còn tìm đến cha mẹ khi gặp khó khăn, mà thay vào đó tìm kiếm sự an ủi ở bạn bè, mạng xã hội hoặc chính là tự mình gánh chịu một mình.
Đến khi cha mẹ nhận ra con đã xa cách từ bao giờ, thường là lúc con đã bước vào tuổi vị thành niên, khoảng cách đó đã trở nên khó lấp đầy hơn rất nhiều so với lúc con còn nhỏ.
Hậu quả của việc đánh con đến hành vi và các mối quan hệ xã hội
Về hành vi và các mối quan hệ xã hội, đòn roi có xu hướng làm tăng tính hung hăng, khiến trẻ học cách nói dối để né tránh bị phạt, và kéo theo nguy cơ lệch lạc trong lối sống khi trưởng thành. Đòn roi không chỉ tác động đến bên trong, mà còn định hình cách trẻ cư xử với thế giới xung quanh.
Xu hướng hung hăng, dễ nổi nóng và bắt nạt người khác
Trẻ học cách ứng xử phần lớn qua việc quan sát và bắt chước cha mẹ. Khi cha mẹ giải quyết mâu thuẫn bằng đòn roi, trẻ vô tình học được một bài học ngầm rằng bạo lực là cách hợp lý để xử lý khi ai đó làm mình bất mãn hoặc tức giận. Điều này lý giải vì sao nhiều trẻ thường xuyên bị đánh ở nhà lại có xu hướng dễ nổi nóng, gây gổ hoặc bắt nạt bạn cùng lớp ở trường.
Phân tích tổng hợp của nhà nghiên cứu Elizabeth Gershoff, công bố năm 2002 trên tạp chí Psychological Bulletin dựa trên gần 90 nghiên cứu khác nhau, cũng ghi nhận mối liên hệ khá nhất quán giữa việc trẻ bị trừng phạt thân thể và mức độ hung hăng cao hơn ở trẻ, so với những trẻ được kỷ luật bằng các cách khác.
Học cách nói dối và chống đối ngầm thay vì ngoan hơn
Đòn roi không dạy trẻ trở nên ngoan hơn, mà thường chỉ dạy trẻ cách tránh bị phát hiện. Thay vì thành thật nhận lỗi, nhiều trẻ chọn cách nói dối, đổ lỗi cho người khác hoặc lén lút làm điều mình muốn khi không có mặt cha mẹ. Đây là hình thức chống đối ngầm, âm thầm nhưng bền bỉ, và về lâu dài còn nguy hiểm hơn cả việc con công khai không nghe lời, vì cha mẹ sẽ ngày càng khó nắm bắt được điều gì đang thực sự xảy ra trong đầu con.
Nguy cơ lệch lạc trong lối sống khi trưởng thành
Ở mức độ nghiêm trọng hơn, những trẻ lớn lên trong môi trường thường xuyên bị trừng phạt thân thể có nguy cơ tìm đến các hành vi tiêu cực như sử dụng chất kích thích, bỏ học, hoặc sa vào những nhóm bạn có lối sống thiếu lành mạnh khi bước vào tuổi thanh thiếu niên. Đây thường là cách trẻ tìm kiếm cảm giác được chấp nhận, được lắng nghe, những thứ mà đáng lẽ con nên tìm thấy đầu tiên trong chính gia đình mình.
Hậu quả của việc đánh con đến khả năng học tập và thể chất
Về lâu dài, đánh con có thể kéo giảm khả năng tập trung, ghi nhớ và cả chỉ số thông minh của trẻ, bên cạnh nguy cơ chấn thương thể xác trực tiếp nếu cha mẹ mất kiểm soát lực tay.
Một nghiên cứu theo dõi dài hạn của nhà xã hội học Murray Straus và cộng sự Mallie Paschall, công bố năm 2009 trên tạp chí Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma, theo dõi hơn 1.500 trẻ trong bốn năm và ghi nhận trẻ từ 2 đến 4 tuổi thường xuyên bị đòn roi có chỉ số IQ thấp hơn khoảng 5 điểm so với nhóm không bị đánh, còn ở nhóm 5 đến 9 tuổi mức chênh lệch này là gần 3 điểm.
Ảnh hưởng đến khả năng tập trung, ghi nhớ và xử lý thông tin
Khi não bộ trẻ liên tục phải hoạt động trong trạng thái cảnh giác, lo sợ, nguồn năng lượng đáng lẽ dành cho việc học tập, ghi nhớ và xử lý thông tin bị phân tán sang việc đối phó với cảm xúc tiêu cực. Nhiều trẻ bị đánh thường xuyên khó tập trung trong lớp, dễ mất bình tĩnh khi gặp bài khó, hoặc học trước quên sau dù bản thân không hề thiếu năng lực.
Có một bé học sinh lớp 4 mà Lanh tôi từng đồng hành cùng gia đình, mỗi lần về nhà trễ vì mải chơi đều bị bố đánh khá nặng tay. Cô bé học rất khá nhưng cứ đến giờ kiểm tra lại quên sạch những gì đã học, tay run, đầu óc trống rỗng. Sau khi gia đình chuyển sang cách nói chuyện và đặt ra quy tắc rõ ràng thay vì đánh, chỉ sau một học kỳ, kết quả học tập của con cải thiện rõ rệt, điều mà trước đó không đòn roi nào làm được.
Chấn thương thể xác âm thầm nhưng nguy hiểm
Bên cạnh những tổn thương vô hình, đòn roi còn tiềm ẩn nguy cơ chấn thương thể xác thực sự, đặc biệt khi cha mẹ đánh con trong lúc nóng giận, mất kiểm soát lực tay. Những cú tát vào mặt, đánh vào đầu, tai hay các vùng nhạy cảm trên cơ thể có thể gây tổn thương tai trong, ảnh hưởng thị lực, hoặc trong trường hợp nặng có thể để lại chấn động vùng đầu nguy hiểm đến sức khỏe của trẻ. Đây là điều mà rất ít cha mẹ nghĩ tới khi đang trong cơn giận, nhưng hậu quả để lại có thể theo con suốt đời.
Hậu quả của việc đánh con đến tuổi trưởng thành
Không dừng lại ở tuổi thơ, những tổn thương từ đòn roi có thể theo trẻ đến tận khi trưởng thành, thể hiện qua việc vô thức lặp lại cách dạy con của thế hệ trước, khó khăn trong các mối quan hệ thân mật và những ký ức khó nguôi ngoai dù nhiều năm đã trôi qua.
Vòng lặp thế hệ: từng bị đánh, lớn lên lại đánh con
Một trong những điều Lanh tôi trăn trở nhiều nhất khi đồng hành cùng các gia đình là vòng lặp thế hệ của đòn roi. Rất nhiều cha mẹ từng bị chính bố mẹ mình đánh khi còn nhỏ, và dù trong lòng từng thề sẽ không bao giờ làm điều đó với con mình, đến khi làm cha mẹ lại vô thức lặp lại đúng cách dạy con đó.
Nguyên nhân phần lớn nằm ở chỗ đòn roi đã ăn sâu vào tiềm thức như một cách ứng xử “mặc định” khi bất lực trước hành vi của con, và nếu không chủ động học cách dạy con khác đi, vòng lặp ấy sẽ tiếp tục truyền sang thế hệ tiếp theo.
Khó khăn trong hôn nhân và các mối quan hệ thân mật
Những đứa trẻ lớn lên với đòn roi thường mang theo một trong hai xu hướng khi bước vào các mối quan hệ trưởng thành. Một số người có xu hướng dễ dùng bạo lực hoặc lời lẽ gay gắt để giải quyết mâu thuẫn với bạn đời, vì đó là cách duy nhất họ từng được dạy. Số khác lại có xu hướng ngược lại, dễ cam chịu, khó lên tiếng bảo vệ bản thân, và vô tình trở thành người dễ chịu tổn thương trong chính mối quan hệ của mình. Cả hai xu hướng đều bắt nguồn từ cùng một gốc rễ là những gì con từng trải qua trong những năm tháng đầu đời.
Những ký ức không nguôi bám theo đến khi đã làm cha mẹ
Không ít người trưởng thành, dù cuộc sống bên ngoài có vẻ ổn định, vẫn mang trong lòng những ký ức về lần bị đánh khiến họ tổn thương sâu sắc thuở nhỏ. Những ký ức ấy có thể bất chợt trồi lên khi họ đối diện với chính con mình trong những tình huống tương tự, gây ra cảm giác lo lắng, bất an hoặc phản ứng cảm xúc mạnh hơn bình thường. Đây là một trong những hậu quả của việc đánh con ít được nói đến nhất, vì nó âm thầm, kéo dài hàng chục năm và thường chỉ được nhận ra khi chính người đó đã làm cha, làm mẹ.
Ranh giới giữa dạy con và vi phạm pháp luật
Đánh con có thể vượt khỏi phạm vi “dạy dỗ” và trở thành hành vi vi phạm pháp luật nếu gây thương tích hoặc tổn hại tinh thần cho trẻ, theo quy định hiện hành của Việt Nam. Nhiều cha mẹ vẫn nghĩ đánh con là chuyện nội bộ gia đình, nhưng pháp luật Việt Nam hiện hành đã có những quy định khá rõ ràng về vấn đề này.
Luật Trẻ em năm 2016 khẳng định trẻ em có quyền được bảo vệ khỏi mọi hình thức bạo lực, xâm hại, kể cả bạo lực xảy ra ngay trong chính gia đình mình. Bên cạnh đó, Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2023, quy định rõ hành hạ, ngược đãi, đánh đập hoặc các hành vi cố ý khác xâm hại đến sức khỏe, tính mạng của thành viên gia đình, trong đó có con cái, đều được xác định là hành vi bạo lực gia đình.
Nói cách khác, ranh giới giữa “dạy con” và vi phạm pháp luật không nằm ở việc cha mẹ có ý tốt hay không, mà nằm ở hậu quả thực tế gây ra cho con. Nếu việc đánh con để lại thương tích, gây tổn hại sức khỏe hoặc tinh thần nghiêm trọng, cha mẹ hoàn toàn có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị xem xét trách nhiệm theo quy định của pháp luật hiện hành. Đây là điều Lanh tôi nghĩ mọi phụ huynh đều nên nắm rõ, không phải để lo sợ, mà để ý thức hơn trong từng hành động với con.
Khi Lanh tôi đồng hành cùng cha mẹ tìm cách dạy con không cần đòn roi
Sau nhiều năm lắng nghe hàng trăm câu chuyện của các gia đình, Lanh tôi hiểu rằng không cha mẹ nào đánh con vì không thương con. Phần lớn là vì trong khoảnh khắc bất lực, chúng ta không biết còn cách nào khác để con nghe lời. Đó cũng chính là lý do Lanh tôi cùng đội ngũ tại Minh Trí Thành xây dựng những chương trình đồng hành cùng cha mẹ, giúp anh chị hiểu tâm lý con ở từng độ tuổi, học cách đặt giới hạn rõ ràng mà không cần dùng đến roi vọt, và quan trọng hơn cả là học cách giữ bình tĩnh cho chính mình trong những lúc nóng giận nhất.
Nếu anh chị đang cảm thấy bế tắc trong việc dạy con, hoặc đơn giản là muốn tìm một hướng đi khác bền vững hơn, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã đồng hành với rất nhiều gia đình từng có những trăn trở tương tự như anh chị bây giờ.
Kết luận
Hậu quả của việc đánh con không dừng ở vết roi trên da, mà len lỏi vào tâm lý, hành vi, việc học và cả tương lai của con. Hiểu điều này, cha mẹ có thêm động lực tìm cách dạy con khác đi, kiên nhẫn hơn nhưng bền vững hơn nhiều so với roi vọt.
Câu hỏi thường gặp về hậu quả của việc đánh con
Đánh con nhẹ để dạy dỗ có thực sự gây hại không?
Có. Mức độ nặng nhẹ ảnh hưởng đến nguy cơ chấn thương thể xác, nhưng ngay cả những trận đòn nhẹ, nếu lặp lại thường xuyên, vẫn để lại tác động về tâm lý và cảm xúc cho trẻ, vì bản chất trẻ ghi nhớ cảm giác sợ hãi chứ không phải bài học đằng sau đó.
Làm sao biết con đang bị ảnh hưởng tâm lý vì từng bị đánh?
Một số dấu hiệu cha mẹ có thể quan sát là con trở nên ít nói hơn, hay giật mình, ngại chia sẻ chuyện ở trường, dễ cáu gắt hoặc ngược lại trở nên quá ngoan ngoãn một cách bất thường. Nếu nhận thấy những dấu hiệu này kéo dài, cha mẹ nên dành thời gian trò chuyện cùng con nhiều hơn hoặc tìm đến sự hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý.
Không đánh con thì làm sao con biết sợ mà nghe lời?
Trẻ có thể học cách nghe lời thông qua việc hiểu rõ hậu quả tự nhiên của hành vi, các quy tắc nhất quán trong gia đình và sự tôn trọng hai chiều, thay vì chỉ dựa vào nỗi sợ đòn roi. Cách dạy này mất thời gian hơn nhưng giúp trẻ thực sự hiểu và tự giác hơn về lâu dài.
Đánh con đến mức nào thì bị coi là vi phạm pháp luật?
Theo Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022, hành vi hành hạ, ngược đãi, đánh đập hoặc cố ý xâm hại đến sức khỏe, tính mạng của con đều được xem là hành vi bạo lực gia đình. Mức độ xử lý cụ thể sẽ tùy vào tính chất, hậu quả để lại cho trẻ theo quy định của cơ quan chức năng.
Nếu cha mẹ từng đánh con thì có thể sửa lại mối quan hệ với con không?
Hoàn toàn có thể. Nhiều gia đình đã thay đổi tích cực khi cha mẹ chủ động xin lỗi con, thẳng thắn nhìn nhận lại cách dạy con trước đây và kiên trì xây dựng lại sự tin tưởng bằng những hành động nhất quán, ấm áp mỗi ngày.
Ngoài đòn roi, cha mẹ có thể dùng cách nào để con thay đổi hành vi?
Cha mẹ có thể áp dụng các cách như đặt ra quy tắc rõ ràng và nhất quán, để con trải nghiệm hậu quả tự nhiên của hành vi sai, dành thời gian trò chuyện để con hiểu vì sao hành vi đó không phù hợp, hoặc cùng con tìm cách khắc phục thay vì chỉ trừng phạt.
Tài liệu tham khảo
- American Academy of Pediatrics (2018). AAP Says Spanking Harms Children, Suggests Alternatives. Truy cập tại: https://www.aap.org/en/news-room/news-releases/aap/2018/aap-says-spanking-harms-children
- Tomoda, A., Suzuki, H., Rabi, K., Sheu, Y.S., Polcari, A., & Teicher, M.H. (2009). Reduced Prefrontal Cortical Gray Matter Volume in Young Adults Exposed to Harsh Corporal Punishment. NeuroImage, 47(Suppl 2), T66-T71. Truy cập tại: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2896871
- Straus, M.A., & Paschall, M.J. (2009). Corporal Punishment by Mothers and Development of Children’s Cognitive Ability: A Longitudinal Study of Two Nationally Representative Age Cohorts. Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma, 18(5), 459-483. Truy cập tại: https://www.sciencedaily.com/releases/2009/09/090924231749.htm
Pingback: Làm gì khi lỡ đánh con? Cách xin lỗi và hàn gắn đúng cách