Xác định giá trị bản thân là quá trình anh chị tự nhận ra mình tin vào điều gì, mạnh ở đâu và muốn sống ra sao, thay vì chờ người khác chấm điểm. Bài viết đi qua nguyên lý nội tại, 5 bước thực hành, bộ câu hỏi tự vấn và những sai lầm thường gặp trên hành trình này.
Xác định giá trị bản thân cần hướng vào bên trong chính mình
Xác định giá trị bản thân cần hướng vào bên trong vì giá trị thật của một người nằm ở điều họ tin, điều họ chọn làm và cách họ đối xử với người xung quanh, chứ không nằm ở lời khen, bảng điểm hay con số trong tài khoản.
Nếu cứ hỏi “người khác nghĩ gì về mình”, anh chị sẽ đi tìm câu trả lời ở sai chỗ. Với anh chị đang làm cha mẹ, điều này càng đáng quan tâm, bởi con học cách trân trọng chính mình qua cách anh chị trân trọng bản thân mỗi ngày. Hai phần dưới đây sẽ làm rõ nền tảng bên trong cần có và cái bẫy bên ngoài cần tránh.
Nguyên lý nội tại: giá trị bản thân bắt nguồn từ đâu
Một cách xác định giá trị bản thân đúng đắn phải bắt nguồn từ bốn nền tảng nằm ngay trong con người anh chị, gồm phẩm chất đạo đức, tư duy sống, năng lực cốt lõi và niềm tin cá nhân. Bốn nền tảng này bền vững vì không ai có thể lấy đi của anh chị bằng một lời chê hay một lần mất việc.
- Phẩm chất đạo đức là những điều anh chị giữ được ngay cả khi không ai nhìn thấy, như trung thực, biết giữ lời, dám nhận lỗi. Đây là phần giúp mình thấy yên lòng khi đặt đầu xuống gối vào cuối ngày.
- Tư duy sống là cách anh chị nhìn một biến cố. Cùng một lần thất bại, có người cho rằng mình kém cỏi, có người xem đó là bài học để đi tiếp.
- Năng lực cốt lõi là những điều anh chị làm bền bỉ và mang theo được sang mọi công việc, như biết lắng nghe, biết sắp xếp, biết gỡ rối. Khác với chức danh, năng lực này vẫn còn nguyên khi anh chị đổi chỗ làm.
- Niềm tin cá nhân là điều anh chị tin về cuộc sống, về gia đình và về cách con người nên đối xử với nhau. Niềm tin này đóng vai trò như chiếc la bàn mỗi khi mình đứng trước một lựa chọn khó.
Tôi hay ví bốn nền tảng này như phần móng của một ngôi nhà. Mái nhà có thể đẹp đến mấy, nhưng móng không vững thì cả căn nhà sẽ chao đảo khi có gió. Chức danh và thu nhập giống phần mái, còn giá trị bên trong mới là phần móng giữ cho anh chị đứng vững.

Bẫy ngoại lực: khi giá trị bản thân phải dựa vào người khác
Khi giá trị bản thân phụ thuộc vào ý kiến của người khác, anh chị sẽ phải liên tục “xin” cảm giác mình đáng giá từ bên ngoài, và sự bất an vì thế không bao giờ dứt. Những nguồn ngoại lực quen thuộc thường là:
- Sự công nhận của xã hội: mình chỉ thấy yên tâm khi được khen, được ghi nhận, được người khác so sánh là “giỏi hơn”.
- Điểm số: thành tích học tập hay kết quả đánh giá được xem như bằng chứng cho giá trị của một người.
- Mức lương: thu nhập tăng thì thấy mình có giá, thu nhập chững lại thì thấy mình thua kém.
- Danh xưng chuyên môn: chức vụ, học vị trở thành lớp áo mà thiếu nó, mình không biết mình là ai.
Tôi quen một chị làm kế toán trưởng, xin gọi là chị Hà. Mỗi lần được sếp khen, chị vui cả tuần, nhưng chỉ một lời góp ý nhỏ cũng khiến chị nghi ngờ bản thân suốt nhiều ngày. Chị kể rằng về nhà, chị dễ gắt với con hơn, vì tâm trạng của mình đang bị treo vào đánh giá ở cơ quan.
Nhà tâm lý học Jennifer Crocker và Connie Wolfe, trong một bài đăng năm 2001 trên tạp chí khoa học Psychological Review, cho rằng điều quan trọng là giá trị bản thân của mình dựa vào đâu. Khi dựa vào những thứ bên ngoài như sự tán thành của người khác hay ngoại hình, cảm giác về giá trị bản thân dễ lên xuống thất thường. Còn những nền tảng bên trong, ví dụ như đức hạnh, thường ít gây tổn hại hơn. Câu chuyện của chị Hà là một minh họa quen thuộc cho nhận định này.
5 bước xác định giá trị bản thân
5 bước xác định giá trị bản thân gồm: nhìn lại trải nghiệm quá khứ, sàng lọc giá trị cốt lõi, định vị mình bằng SWOT cá nhân, thử giá trị trong thực tế và tìm điểm giao thoa để đặt mục tiêu sống. Anh chị có thể làm trong một tuần hoặc dàn trải ra vài tuần, miễn là viết ra giấy. Viết ra giúp suy nghĩ rõ ràng hơn và để anh chị có thể quay lại đọc khi cần.
Bước 1: Liệt kê trải nghiệm quá khứ để tự nhìn lại mình
Bước đầu tiên của việc xác định giá trị bản thân là lấy dữ liệu từ chính cuộc đời mình, bằng cách ghi lại những thời điểm cảm xúc đậm nét. Anh chị lấy một cuốn sổ, chia thành hai cột và trả lời thật thành thật.
- Cột thứ nhất ghi những lúc anh chị thấy hạnh phúc, tự hào và tự tin. Với mỗi lúc, hãy hỏi vì sao mình có cảm giác đó và chính hành động nào của mình đã tạo ra nó.
- Cột thứ hai ghi những lúc anh chị thấy thất vọng, dằn vặt. Với mỗi lúc, hãy hỏi mình đã đi ngược nguyên tắc sống nào của chính mình.
Anh Tuấn, một người cha tôi từng trò chuyện, làm bài này và ngạc nhiên vì lúc anh tự hào không phải khi được thăng chức. Đó là khi anh ở lại muộn giúp một bạn đồng nghiệp trẻ làm kịp dự án. Còn lúc dằn vặt là lần anh nổi nóng với con, vì anh nhận ra mình đã đi ngược điều anh coi trọng là sự bình tĩnh và tôn trọng. Hai cột ghi chép ấy đã gợi cho anh hai giá trị rất rõ: sẻ chia và tôn trọng.
Bước 2: Sàng lọc bộ quy tắc và giá trị cốt lõi
Giá trị cốt lõi là những nguyên tắc anh chị sẵn sàng giữ ngay cả khi phải chịu thiệt, và chỉ nên chọn từ 3 đến 5 giá trị để dễ nhớ, dễ áp dụng. Anh chị đọc lại hai cột ở bước 1, rồi đối chiếu với danh sách gợi ý sau:
- Sự chính trực: nói đúng, làm đúng, kể cả khi không ai kiểm tra.
- Tính trách nhiệm: dám nhận phần việc và hậu quả của mình.
- Lòng trắc ẩn: biết đồng cảm và quan tâm đến nỗi khó của người khác.
- Sự tự do: được tự quyết định cách sống và cách làm việc của mình.
- Sự an toàn: cần sự ổn định về tài chính, sức khỏe và mái ấm.
- Sự trưởng thành: muốn học hỏi và hoàn thiện mình.
- Sự công bằng: coi trọng việc đối xử đúng mực với mọi người.
- Sự kết nối: đặt gia đình và những mối quan hệ gần gũi lên cao.
Để thu hẹp danh sách, anh chị có thể làm theo ba động tác. Đầu tiên, gạch bớt để chỉ giữ khoảng 10 giá trị gắn với những điều đã viết ở bước 1. Tiếp theo, gom những từ gần nghĩa lại với nhau, ví dụ trung thực và chính trực. Cuối cùng, đặt chúng vào thế phải đánh đổi bằng câu hỏi “nếu chỉ giữ được một trong hai, tôi giữ cái nào”, rồi loại dần cho đến khi còn 3 đến 5 giá trị mà anh chị không thể thỏa hiệp trong bất kỳ hoàn cảnh nào.
Bước 3: Định vị bản thân qua SWOT cá nhân
SWOT cá nhân là bảng bốn ô giúp anh chị nhìn rõ điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của chính mình, từ đó biết mình đang đứng ở đâu. Để bảng này có ích, anh chị trả lời trước ba câu hỏi sau:
- Mong muốn thực sự: anh chị muốn cuộc sống của mình ra sao sau năm hoặc mười năm nữa, không tính đến việc người khác kỳ vọng gì.
- Điểm mạnh: những việc mình làm tốt, làm đều và làm mà không thấy mệt.
- Điểm yếu: những thói quen hoặc khoảng trống khiến mình hay vấp lại ở cùng một chỗ.
Tuy vậy, tự đánh giá thường có “điểm mù”, tức là phần mình không nhìn thấy hoặc nhìn lệch về bản thân. Vì thế anh chị nên hỏi thêm từ ba đến bốn người tin cậy, như người cố vấn, đồng nghiệp hoặc bạn thân, rằng họ thấy mình mạnh ở đâu và hay vướng ở đâu. Chị Mai, một phụ huynh tôi quen, vẫn nghĩ mình là người nóng vội. Khi hỏi bạn bè, cả ba người đều nói chị là người biết lắng nghe, điều mà chị chưa bao giờ tự liệt kê vào danh sách điểm mạnh của mình.
Bước 4: Thử nghiệm giá trị dưới áp lực thực tế
Giá trị bản thân chỉ thật sự rõ nét khi được đặt vào thực tế, nhất là lúc gặp nghịch cảnh hoặc phải đưa ra quyết định khó. Sống đúng với giá trị bản thân không chỉ là biết mình coi trọng điều gì, mà còn là kiên định thể hiện những giá trị ấy qua lời nói, lựa chọn và hành động hằng ngày. Viết giá trị lên giấy thì dễ, còn hành động trong lúc áp lực mới cho thấy anh chị có thực sự sống theo điều mình tin tưởng hay không.
Anh chị có thể chủ động đặt giá trị vào những tình huống nhỏ như:
- Nhận lỗi trước mặt con khi mình làm sai.
- Từ chối một lời nhờ không phù hợp, dù mình cảm thấy ngại.
- Giữ đúng lời hứa với con, kể cả khi hôm đó mình rất bận.
Sau mỗi tình huống, anh chị ghi lại mình đã làm gì, cảm giác ra sao và hành động đó có khớp với giá trị đã chọn hay không. Chị Hương từng hứa cuối tuần đưa con đi công viên, thì đúng hôm đó cơ quan gọi đi làm thêm. Chị chọn từ chối vì “giữ lời” là một trong những giá trị chị đặt lên cao, và chị kể con bé nói với chị: “Mẹ nói là làm”. Những khoảnh khắc như vậy cho thấy giá trị của mình vững đến đâu.
Bước 5: Tìm điểm giao thoa để định vị mục tiêu sống
Bước cuối cùng là đặt hệ giá trị cốt lõi cạnh nhu cầu thực tế của xã hội, để tìm hướng đi lâu dài cho mình. Anh chị vẽ hai vòng tròn giao nhau, một vòng ghi “Thế giới cần gì” và một vòng ghi “Tôi có năng lực gì”. Phần giao nhau chính là nơi năng lực của mình gặp nhu cầu của người khác.
Sau đó, anh chị lọc các hướng đi bằng giá trị cốt lõi đã chọn ở bước 2. Hướng nào buộc mình phải bỏ một giá trị quan trọng thì gạch đi, hướng nào vừa dùng được năng lực vừa giữ được giá trị thì giữ lại. Ví dụ, người có lòng trắc ẩn và biết lắng nghe có thể thấy mình phù hợp với công việc chăm sóc, tư vấn hoặc nuôi dạy con cái. Cuối cùng, hãy đặt một mục tiêu một năm và một mục tiêu ba năm, kèm ghi chú mục tiêu đó đang thực hiện giá trị nào.
Công cụ hỗ trợ xác định giá trị bản thân
Hai nhóm công cụ giúp xác định giá trị bản thân rõ hơn là bộ câu hỏi tự vấn trực diện và các mô hình tâm lý như tháp nhu cầu Maslow. Câu hỏi tự vấn giúp anh chị nghe được tiếng nói bên trong, còn mô hình tâm lý cho anh chị một khung để soi chiếu. Anh chị có thể dùng song song với 5 bước ở trên.
Bộ câu hỏi tự vấn trực diện
Ba câu hỏi dưới đây chạm vào ba khía cạnh khác nhau của giá trị bản thân. Anh chị nên dành ít nhất mười phút, tìm chỗ yên tĩnh và viết câu trả lời ra giấy thay vì chỉ nghĩ trong đầu.
- “Nếu tiền bạc không còn là gánh nặng, tôi sẽ lựa chọn làm việc gì và đối xử với mọi người ra sao?” Câu hỏi này giúp tách điều mình thật sự muốn khỏi áp lực mưu sinh, đồng thời cho thấy cách mình muốn đối xử với người khác khi không còn bị chi phối bởi tiền.
- “Hành động nào trong quá khứ khiến tôi cảm thấy tự trân trọng bản thân mình?” Câu trả lời thường chỉ thẳng đến giá trị mà anh chị đang sống, vì sự tự trân trọng hiếm khi đến từ lời khen mà đến từ việc mình làm đúng với lương tâm.
- “Khi đối mặt với sự bất công hoặc lừa dối, phản ứng mạnh mẽ của tôi là gì?” Phản ứng mạnh thường là dấu hiệu cho thấy một giá trị quan trọng đang bị chạm đến, chẳng hạn công bằng, trung thực hoặc tôn trọng.

Gợi ý áp dụng các mô hình tâm lý khoa học
Mô hình quen thuộc là tháp nhu cầu của nhà tâm lý học Abraham Maslow, được ông trình bày trong bài viết năm 1943 mang tên “A Theory of Human Motivation”. Ông mô tả nhu cầu con người đi từ nhu cầu cơ bản, nhu cầu an toàn, nhu cầu được yêu thương và thuộc về, nhu cầu được tôn trọng, cho đến nhu cầu tự khẳng định, tức là sống đúng với tiềm năng của mình. Anh chị có thể dùng mô hình này để tự hỏi: mình đang vững ở tầng nào, và giá trị mình theo đuổi có đang đến từ nhu cầu được tôn trọng hay từ mong muốn sống thật với mình. Cần lưu ý rằng các tầng này không xếp theo kiểu xong tầng này mới sang tầng khác, mà thường đan xen trong cuộc sống.
Ngoài ra, anh chị có thể tham khảo phong cách sống tối giản và sống chân thật. Sống tối giản là bớt đi những thứ không thuộc về giá trị của mình, từ đồ đạc, lịch hẹn đến những kỳ vọng vay mượn. Sống chân thật là để lời nói, quyết định và hành động của mình khớp với những gì mình tin. Khi hai cách sống này đi cùng 5 bước ở trên, việc xác định giá trị bản thân sẽ gắn chặt với đời sống hằng ngày thay vì dừng lại ở trang giấy.
Sai lầm thường gặp khi thực hành xác định giá trị bản thân
Ba sai lầm thường gặp khi xác định giá trị bản thân là đồng nhất giá trị với hiệu suất công việc hoặc tài chính, lấy giá trị vay mượn từ người khác và thiếu nhất quán giữa lời nói với hành động. Nhiều anh chị bắt đầu rất hăng hái nhưng nửa chừng thấy rối vì vướng một trong ba điều này. Nhận ra sớm sẽ giúp anh chị đi đúng hướng ngay từ những bước đầu.
Đồng nhất giá trị bản thân với hiệu suất công việc hoặc tài chính
Đây là sai lầm khi anh chị nghĩ rằng thất bại trong công việc đồng nghĩa với việc bản thân kém giá trị. Công việc và tiền bạc chỉ là kết quả của một giai đoạn, còn giá trị bản thân là điều anh chị mang theo qua mọi giai đoạn. Một người kinh doanh lỗ vốn vẫn có thể là người trung thực, có trách nhiệm và biết thương yêu gia đình. Khi tách được hai điều này, anh chị sẽ đứng dậy sau vấp ngã nhẹ nhàng hơn và cũng dạy con rằng thất bại không phải bản án cho con người mình.
Xác định giá trị “ảo” hoặc vay mượn
Sai lầm này xảy ra khi anh chị lấy hệ giá trị của người khác, như cha mẹ, thần tượng hay số đông xã hội, đặt lên mình thay vì thành thật với bản thân. Tôi từng gặp một anh học giỏi, theo nghề vì cha mẹ mong muốn có “công việc ổn định”, nhưng anh thường cảm thấy thiếu sức sống. Khi ngồi viết lại, anh nhận ra giá trị anh thật sự coi trọng là sáng tạo và tự do, còn sự ổn định chỉ là giá trị của người đi trước. Để kiểm tra, anh chị hãy hỏi: “Nếu không ai biết và không ai đánh giá, tôi có còn chọn điều này không?”
Thiếu tính nhất quán giữa giá trị đã chọn và hành động
Nhiều người xác định xong rồi để đó, còn hành động thực tế lại đi ngược với giá trị đã đặt ra. Chẳng hạn, anh chị chọn “gia đình” là giá trị cốt lõi nhưng tuần nào cũng bỏ bữa cơm chung vì công việc mà không điều chỉnh gì. Khoảng cách giữa điều mình nói và điều mình làm sẽ khiến giá trị trở nên hời hợt, và con cũng nhìn thấy khoảng cách đó. Cách khắc phục đơn giản là mỗi tuần dành năm phút xem lại: tuần này mình có hành động nào thể hiện giá trị ấy, và tuần sau mình sẽ làm thêm điều gì.
Cùng cô Lanh xác định và phát triển giá trị bản thân
Nếu anh chị muốn có người đồng hành khi xác định giá trị bản thân, có thể tham khảo chương trình Kiến tạo cuộc đời mới tại Minh Trí Thành, nơi tôi cùng đội ngũ hướng dẫn phụ huynh hiểu mình và hiểu con. Tôi là cô Lanh, tên đầy đủ là Nguyễn Thị Lanh, Thạc sĩ tâm lý. Trong quá trình đồng hành cùng nhiều gia đình, tôi nhận thấy phần lớn nỗi lo về con thực ra bắt đầu từ chuyện người lớn chưa rõ mình trân trọng điều gì. Khi cha mẹ hiểu mình, việc giúp con hiểu cảm xúc của chính con cũng nhẹ nhàng hơn rất nhiều.

Ở chương trình Kiến tạo cuộc đời mới, anh chị được thực hành những điều rất gần với 5 bước trong bài này: nhìn lại bản thân qua trải nghiệm của chính mình, hiểu cảm xúc đang chi phối mình, xem lại những niềm tin đang kìm chân mình và hàn gắn mối quan hệ với bản thân cũng như người thân. Bài viết giúp anh chị bắt đầu một mình trên trang giấy, còn chương trình là nơi anh chị cùng nhiều phụ huynh khác thực hành với sự hướng dẫn trực tiếp.
Kết luận
Xác định giá trị bản thân là hành trình đi vào bên trong để nhận ra mình tin điều gì và muốn sống ra sao. Khi hệ giá trị rõ ràng và được thử qua hành động, anh chị sẽ vững vàng hơn trước lời khen chê, bớt bất an và trở thành điểm tựa bình yên cho con.
Câu hỏi thường gặp về xác định giá trị bản thân
Xác định giá trị bản thân mất bao lâu?
Không có mốc cố định, vì mỗi người có nhịp riêng. Với 5 bước ở trên, anh chị có thể hoàn thành bản nháp đầu tiên trong vài tuần. Tuy nhiên, việc kiểm chứng qua hành động thì kéo dài suốt cuộc sống.
Giá trị bản thân có thay đổi theo thời gian không?
Có thể thay đổi, nhất là sau những biến cố lớn như kết hôn, có con hay đổi nghề. Thông thường, các giá trị cốt lõi như trung thực hay trách nhiệm khá bền, còn cách thể hiện chúng sẽ thay đổi theo giai đoạn. Anh chị nên xem lại danh sách của mình mỗi năm một lần.
Làm sao để không bị phụ thuộc vào lời khen chê của người khác?
Anh chị nên lắng nghe góp ý như thông tin tham khảo, rồi đối chiếu với giá trị cốt lõi của mình trước khi quyết định điều chỉnh. Khi biết rõ mình tin điều gì, lời khen sẽ không làm mình kiêu và lời chê cũng ít làm mình chao đảo. Việc này cần luyện từng chút qua những tình huống nhỏ hằng ngày.
Cha mẹ có nên giúp con xác định giá trị bản thân từ sớm không?
Có, và cách đơn giản là qua trò chuyện hằng ngày thay vì giảng giải. Anh chị có thể hỏi con: “Hôm nay con làm điều gì mà con thấy tự hào?” Quan trọng hơn, con sẽ học từ việc anh chị sống đúng với giá trị của mình.
Khi hai vợ chồng có giá trị khác nhau thì phải làm sao?
Mỗi người có hệ giá trị riêng là điều bình thường. Anh chị nên cùng ngồi lại, chia sẻ ba đến năm giá trị của mỗi người và tìm những giá trị chung để làm nền cho cách nuôi dạy con. Với những giá trị khác nhau, hai bên cần lắng nghe và tôn trọng lẫn nhau.
Nếu xác định xong nhưng vẫn thấy chưa rõ mình muốn gì thì sao?
Điều này khá phổ biến, và anh chị không cần vội. Hãy quay lại bước 1 để bổ sung thêm trải nghiệm, hoặc thử một hoạt động mới trong vài tuần rồi ghi lại cảm giác của mình. Nếu cần người đồng hành, anh chị có thể tham khảo chương trình Kiến tạo cuộc đời mới tại Minh Trí Thành.
Tài liệu tham khảo
- Crocker, J., & Wolfe, C. (2001). Contingencies of self-worth. Psychological Review, 108(3), 593-623. https://doi.org/10.1037/0033-295X.108.3.593
- Maslow, A. H. (1943). A theory of human motivation. Psychological Review, 50(4), 370-396. https://doi.org/10.1037/h0054346

