Tư duy biện chứng nhìn sự vật trong mối liên hệ và luôn vận động, còn tư duy siêu hình xem sự vật tách rời, đứng yên. Bài viết giúp anh chị phân biệt hai cách nghĩ này qua điểm giao thoa, điểm tương phản, ví dụ đời thường và cách áp dụng khi nuôi dạy con.

Điểm giao thoa giữa tư duy biện chứng và tư duy siêu hình

Giao thoa giữa tư duy biện chứng và tư duy siêu hình nằm ở hai điểm: cả hai đều là công cụ tư duy nền tảng giúp con người tìm bản chất và quy luật của thế giới, và cả hai đều dùng chung các thao tác phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát. Nhiều anh chị nghe hai cụm từ này lần đầu thường nghĩ chúng là hai phe đối đầu, một bên đúng và một bên sai. Tôi cũng từng hiểu như vậy, cho đến khi ngồi lại với nhiều câu chuyện nuôi dạy con. Một lưu ý nhỏ: chữ “siêu hình” ở đây là thuật ngữ triết học, không liên quan đến những điều huyền bí.

Bản chất công cụ: cả hai đều là phương pháp luận nền tảng

Phương pháp luận hiểu đơn giản là bộ cách thức giúp ta tìm hiểu một vấn đề. Tư duy biện chứng và tư duy siêu hình đều là công cụ tư duy nền tảng như vậy. Chúng giúp ta đi tìm bản chất của sự việc và giải thích quy luật vận động của thế giới quanh mình, từ chuyện cái cây lớn lên đến chuyện đứa trẻ thay đổi qua từng độ tuổi. Giống như chiếc thước và chiếc kính lúp, mỗi dụng cụ có chỗ dùng riêng, và không dụng cụ nào là xấu nếu đặt đúng việc.

Nhà triết học Friedrich Engels, trong tác phẩm Chống Đuy-rinh xuất bản năm 1878, là người đặt hai cách nghĩ này cạnh nhau một cách rõ ràng. Ông gọi lối nhìn sự vật tách rời và cố định là siêu hình, còn lối nhìn sự vật trong liên hệ và biến đổi là biện chứng. Điều đáng chú ý là ông cũng ghi nhận lối nghĩ siêu hình có giá trị trong những phạm vi nhất định, chỉ khi bị áp dụng cho mọi chuyện thì nó mới lộ ra giới hạn. Tôi mượn ý này để nhắc anh chị rằng đây là chuyện chọn công cụ cho phù hợp, không phải chuyện chọn phe.

Tư duy biện chứng và tư duy siêu hình dù khác nhau nhưng có điểm giao nhau

Phương thức thao tác: phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát

Cả hai cách nghĩ đều vận hành bằng những thao tác logic quen thuộc. Phân tích là tách một vấn đề thành các phần nhỏ, tổng hợp là ghép các phần lại thành bức tranh chung. So sánh giúp tìm ra chỗ giống và khác, còn khái quát hóa là rút điều chung từ nhiều trường hợp riêng. Với dữ liệu thực tiễn, cả tư duy biện chứng lẫn tư duy siêu hình đều đi qua các bước này để đưa ra kết luận.

Một phụ huynh từng kể với tôi chuyện con gái lớp 6 bị tụt điểm môn Toán. Chị ngồi xem lại từng bài kiểm tra, gom lại thì thấy bé mất điểm ở các bài toán có lời văn. Chị so với những môn khác và thấy bé thường đọc đề quá nhanh, từ đó chị khái quát rằng vấn đề nằm ở thói quen đọc đề hơn là khả năng tính toán. Hai cách nghĩ chỉ bắt đầu rẽ lối ở câu hỏi tiếp theo: dừng lại ở lỗi này, hay nhìn rộng ra bối cảnh quanh nó.

Tính tương phản sâu của tư duy biện chứng so với tư duy siêu hình

Tư duy biện chứng khác tư duy siêu hình ở ba điểm: cách nhìn mối liên hệ giữa các sự vật, cách nhìn trạng thái tồn tại của chúng và cách giải thích động lực phát triển. Tư duy siêu hình xem sự vật rời rạc, đứng yên và chỉ đổi khi có tác động từ bên ngoài, còn tư duy biện chứng xem sự vật gắn kết, vận động và tự phát triển từ mâu thuẫn bên trong. Với mỗi tiêu chí dưới đây, tôi đặt cạnh một tình huống nuôi dạy con để anh chị dễ hình dung.

Về mối liên hệ: những viên bi rời hay một tấm lưới

  • Tư duy siêu hình xem mỗi sự vật tồn tại độc lập, giống như những viên bi đặt cạnh nhau trên mặt bàn. Viên này nằm sát viên kia nhưng không làm thay đổi bản chất của nhau. Cách nhìn ấy giúp ta tách từng yếu tố ra xem xét cho gọn, nhưng dễ bỏ sót những sợi dây kết nối giữa chúng.
  • Tư duy biện chứng lại xem các sự vật như một tấm lưới. Mỗi điểm trên lưới liên hệ, ràng buộc, quy định và tác động qua lại với những điểm khác, nên chạm vào một chỗ là nhiều chỗ rung theo. Hiểu một sự việc nghĩa là hiểu cả mạng lưới quanh nó.

Tôi nhớ một người mẹ lo lắng vì con trai lớp 8 chơi thân với một bạn hay bị thầy cô nhắc nhở. Theo lối nghĩ rời rạc, chị kết luận ngay rằng tại bạn đó nên con mới sa sút. Khi thử nhìn như một tấm lưới, chị mới thấy còn có chuyện con ít người trò chuyện ở nhà, chuyện lớp vừa đổi giáo viên và chuyện con muốn được bạn bè công nhận. Chị chọn mở những buổi trò chuyện với con thay vì cấm đoán, và quan hệ hai mẹ con ấm lên thấy rõ.

Về trạng thái tồn tại: đứng yên hay luôn vận động

  • Tư duy siêu hình coi sự vật là tĩnh tại và bất biến. Nếu có đổi thì đó chỉ là thay đổi cơ học, như thêm bớt số lượng hoặc dời vị trí bên ngoài, giống chiếc ghế được kê từ góc này sang góc khác mà bản chất ghế vẫn thế.
  • Tư duy biện chứng coi sự vật vận động không ngừng. Khi phần lượng được tích lũy đủ đầy, nó tất yếu dẫn đến một bước nhảy vọt làm biến đổi căn bản về chất. Nước được đun nóng từng chút một, đến 100 độ C ở áp suất bình thường thì chuyển sang thể hơi, đó là ví dụ quen thuộc cho quy luật này.

Có một bé lớp 5 bị mẹ gắn nhãn “lười” từ hồi lớp 2, và nhãn ấy đi theo bé suốt ba năm. Đến khi người mẹ đổi cách nhìn, chị bắt đầu cùng con dọn cặp mỗi tối năm phút, rồi tự đặt đồng hồ cho từng bài tập nhỏ. Những việc nhỏ cộng dồn qua vài tuần, và bé bắt đầu tự ngồi vào bàn học mà không cần nhắc. Lượng thay đổi đều đặn, đến một lúc chất của thói quen cũng đổi theo.

Về động lực phát triển: lực đẩy từ ngoài hay mâu thuẫn bên trong

  • Tư duy siêu hình phủ nhận mâu thuẫn nội tại của sự vật. Nếu có thay đổi, nó cho rằng phải có một lực đẩy hoặc tác nhân bên ngoài tác động vào, như cú huých làm quả bóng lăn đi.
  • Tư duy biện chứng thừa nhận nguồn gốc của sự tự vận động nằm ngay trong sự vật, ở cuộc đấu tranh giữa các mặt đối lập bên trong chính nó. Trong mỗi đứa trẻ luôn có cả điều muốn chơi lẫn điều muốn làm tốt, cả mong muốn tự lập lẫn nhu cầu được che chở. Chính sự giằng co ấy là nguồn lực giúp con lớn lên.

Một cặp phụ huynh từng dùng thưởng phạt để thúc con trai lớp 4 làm bài, nhưng bé chỉ làm khi có người đứng cạnh. Khi họ đổi sang giúp con gọi tên hai mong muốn trong lòng, rằng con muốn xem phim và con cũng muốn không bị cô nhắc, cậu bé tự đề xuất giờ giấc cho mình. Lực đẩy từ ngoài chỉ tạo ra sự tuân thủ, còn mâu thuẫn được con hiểu rõ mới tạo ra sự chủ động.

Để anh chị dễ đối chiếu, tôi gom ba tiêu chí trên vào bảng sau.

Tiêu chíTư duy siêu hìnhTư duy biện chứng
Mối liên hệSự vật tồn tại độc lập, không ảnh hưởng đến bản chất của nhauSự vật liên hệ, ràng buộc, tác động qua lại như một mạng lưới
Trạng thái tồn tạiTĩnh tại, bất biến, nếu đổi thì chỉ đổi số lượng hoặc vị trí bên ngoàiVận động không ngừng, lượng tích lũy đủ sẽ tạo bước nhảy về chất
Động lực phát triểnDo lực đẩy từ bên ngoàiDo mâu thuẫn nội tại giữa các mặt đối lập

Tư duy biện chứng và tư duy siêu hình qua thực tiễn và văn hóa đại chúng

Trong thực tiễn, tư duy siêu hình thường phát huy ở những việc cần đơn giản hóa như tính toán và kỹ thuật, còn tư duy biện chứng cần thiết khi đánh giá con người và xử lý các mối quan hệ. Văn hóa đại chúng cũng để lại nhiều câu nói thể hiện rõ hai cách nghĩ này. Khi nhận ra chúng, anh chị sẽ chủ động chọn cách nghĩ phù hợp với từng hoàn cảnh, nhất là khi trò chuyện với con.

Khi tính toán và kỹ thuật cần đến tư duy siêu hình

Hãy nghĩ đến bài toán bò ăn cỏ mà nhiều anh chị từng gặp. Ở dạng đơn giản, đề bài cho cỏ không mọc thêm, nên chỉ cần lấy lượng cỏ chia cho mức ăn mỗi ngày là ra đáp số. Tương tự, khi giải bài vật lý trong môi trường chân không lý tưởng, ta bỏ qua mọi ma sát và lực cản để thấy rõ quy luật cốt lõi.

Đây là tư duy siêu hình được dùng đúng chỗ: cố định các yếu tố, tách riêng từng thứ để tính cho gọn. Điều thú vị là bài toán gốc trong cuốn Arithmetica Universalis của Isaac Newton, in năm 1707, lại tính cả tốc độ cỏ mọc đều. Nghĩa là khi bài toán sát thực tế hơn, ta phải bổ sung yếu tố vận động, tức đã bước sang tinh thần biện chứng. Dạy con điều này rất có ích, vì con hiểu rằng mô hình đơn giản là bước đầu để hiểu, chứ chưa phải bức tranh cuối cùng.

Khi đánh giá con người, tư duy biện chứng phát huy giá trị

Đánh giá một người qua một lỗi lầm nhất thời là cách nhìn mang màu tư duy siêu hình, vì nó cắt một lát ra khỏi dòng chảy rồi coi lát cắt ấy là toàn bộ con người. Tư duy biện chứng nhìn rộng hơn, gồm cả quá trình rèn luyện, bối cảnh tâm lý lúc sự việc xảy ra và tiềm năng thay đổi trong tương lai. Người quản lý giỏi đánh giá nhân viên theo cách này, và cha mẹ cũng có thể đánh giá con như vậy.

Tôi từng gặp một bé lớp 3 lỡ nói dối cô giáo chuyện chưa làm bài tập. Nếu kết luận ngay “con hay nói dối”, nhãn ấy rất dễ ở lại và con sẽ tin vào nó. Người cha trong câu chuyện chọn hỏi thêm: hôm đó con có chuyện gì, con sợ điều gì, trước giờ con có thành thật với bố mẹ không. Hóa ra bé sợ bị mắng vì bài khó, và cả nhà cùng xây lại thói quen kể chuyện học mỗi tối, nhờ vậy bé dần cởi mở hơn.

Cả 2 loại hình tư duy được thể hiện qua nhiều hình thức khác nhau

So sánh qua câu nói, thành ngữ quen thuộc

Có những câu nói nghe qua đã biết chúng thuộc cách nghĩ nào. Câu “Đã là nguyên tắc thì bất di bất dịch” mang tinh thần tư duy siêu hình: nguyên tắc đứng yên, mọi hoàn cảnh đều phải theo. Ngược lại, câu “Không ai tắm hai lần trên một dòng sông”, thường được dẫn lại là lời của triết gia Hy Lạp cổ đại Heraclitus, mang tinh thần tư duy biện chứng, vì nước luôn chảy và người bước xuống sông cũng đã khác đi.

Áp vào chuyện gia đình, một nguyên tắc như “chín giờ tối tắt đèn đi ngủ” hợp với bé bảy tuổi, nhưng sẽ gượng gạo với bạn học sinh lớp 9 có bài vở nhiều hơn. Giữ tinh thần của nguyên tắc là con đủ giấc và có nếp sinh hoạt, đồng thời điều chỉnh cách làm theo độ tuổi, đó là cách nghĩ biện chứng trong đời sống hằng ngày. Con nhìn thấy cha mẹ vừa có lập trường vừa biết lắng nghe, và con học được cách làm như vậy.

Nuôi dưỡng tư duy cho con cùng Minh Trí Thành

Để nuôi dưỡng tư duy biện chứng cho con, cha mẹ có thể bắt đầu từ chính cách mình nhìn con: nhìn trong liên hệ, trong quá trình và trong sự thay đổi, thay vì gắn con vào một khung cố định. Qua nhiều năm đồng hành với các gia đình, tôi nhận thấy không ít va chạm giữa cha mẹ và con bắt đầu từ cách nhìn. Khi chuyển sang nhìn trong liên hệ và vận động, câu hỏi “con bị làm sao” sẽ trở thành “điều gì đang diễn ra quanh con và con đang cần gì”.

Anh chị có thể bắt đầu ngay từ vài việc nhỏ ở nhà:

  • Khi con mắc lỗi, hỏi con điều gì đã xảy ra trước khi nhận xét về con.
  • Ghi nhận những tiến bộ nhỏ mỗi tuần, vì lượng nhỏ tích lũy đều sẽ tạo ra thay đổi về chất.
  • Cứ vài tháng, cả nhà ngồi xem lại các nguyên tắc chung và điều chỉnh cho hợp với độ tuổi của con.

Những điều này cũng là tinh thần tôi hay chia sẻ cùng các gia đình. Nếu anh chị muốn đi sâu hơn, có thể tham khảo các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi tôi cùng đội ngũ đồng hành với nhiều gia đình trong hành trình hiểu con và giúp con hiểu cảm xúc của mình. Khi thấy phù hợp, anh chị cứ ghé xem, biết đâu sẽ tìm được vài gợi ý hợp với gia đình mình.

Minh Trí Thành đồng hành cùng anh chị phát triển tư duy

Kết luận

Tư duy biện chứng giúp anh chị nhìn sự việc đủ mạch, đủ chiều, còn tư duy siêu hình cho ta sự rõ ràng khi cần đơn giản hóa. Biết dùng cả hai đúng chỗ, anh chị sẽ đồng hành cùng con bình tĩnh hơn mỗi ngày và giúp con tự tin lớn lên theo cách riêng của mình.

Câu hỏi thường gặp về tư duy biện chứng và tư duy siêu hình

Tư duy biện chứng là gì?

Tư duy biện chứng là cách nghĩ xem sự vật trong mối liên hệ với nhau và luôn vận động, thay đổi. Cách nghĩ này cho rằng lượng tích lũy đủ sẽ tạo ra thay đổi về chất, và động lực phát triển nằm ở mâu thuẫn bên trong sự vật. Khi nuôi dạy con, nó giúp cha mẹ nhìn con như một người đang lớn lên, không dừng lại ở một lỗi hay một lần điểm thấp.

Tư duy siêu hình là gì và có phải điều xấu không?

Tư duy siêu hình là cách nghĩ xem sự vật tồn tại riêng lẻ, đứng yên và ít ảnh hưởng đến nhau. Đây là thuật ngữ triết học, không liên quan đến những điều huyền bí. Cách nghĩ này không xấu, vì nó giúp ta đơn giản hóa vấn đề để tính toán hoặc phân loại, chỉ trở nên hạn chế khi dùng cho những việc cần nhìn cả quá trình, như hiểu một đứa trẻ.

Tư duy biện chứng và tư duy siêu hình khác nhau ở điểm nào?

Hai cách nghĩ khác nhau ở ba điểm chính. Về mối liên hệ, siêu hình xem sự vật độc lập còn biện chứng xem chúng gắn kết như một mạng lưới. Về trạng thái, siêu hình coi sự vật bất biến còn biện chứng coi sự vật vận động không ngừng, và về động lực, siêu hình tìm lực đẩy từ ngoài còn biện chứng tìm mâu thuẫn bên trong.

Có thể dùng tư duy biện chứng và tư duy siêu hình cùng lúc không?

Có thể, và nên dùng cùng nhau. Hai cách nghĩ đều dựa trên phân tích, tổng hợp, so sánh và khái quát, nên bổ sung cho nhau. Anh chị có thể dùng tư duy siêu hình để tách vấn đề cho gọn, rồi dùng tư duy biện chứng để đặt vấn đề ấy trở lại trong bối cảnh và dòng thời gian.

Làm sao nhận ra mình đang nghĩ siêu hình khi dạy con?

Có vài dấu hiệu quen thuộc anh chị có thể để ý:

  • Anh chị hay dùng những câu như “con lúc nào cũng thế” hoặc “con vốn là vậy”.
  • Anh chị chỉ tìm một nguyên nhân ở bên ngoài, như “tại bạn bè” hoặc “tại điện thoại”.
  • Anh chị áp một nguyên tắc cho con ở mọi độ tuổi và mọi hoàn cảnh.

Khi nhận ra những dấu hiệu này, anh chị chỉ cần dừng lại và hỏi thêm một câu: điều gì đang thay đổi quanh con và bên trong con.

Trẻ nhỏ có học được tư duy biện chứng không?

Có, và việc này bắt đầu từ chính cách cha mẹ trò chuyện với con. Khi con biết đặt câu hỏi “vì sao”, cha mẹ đã có thể cùng con nhìn một sự việc từ nhiều phía, nhận ra điều gì đang thay đổi và vì sao nó thay đổi. Việc thực hành đều đặn trong các câu chuyện hằng ngày giúp con dần quen nhìn thế giới một cách linh hoạt hơn.

Tài liệu tham khảo

  1. Friedrich Engels, Chống Đuy-rinh (Anti-Dühring), phần Dẫn luận, Marxists Internet Archive: https://www.marxists.org/archive/marx/works/1877/anti-duhring/introduction.htm
  2. Isaac Newton, Arithmetica Universalis (xuất bản lần đầu năm 1707), bài toán bò ăn cỏ với cỏ mọc đều, Mathematical Association of America: https://www.maa.org/book/export/html/116957
  3. Daniel W. Graham, “Heraclitus”, Stanford Encyclopedia of Philosophy: https://plato.stanford.edu/entries/heraclitus/

5/5 - (1 bình chọn)

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *