Tri thức là hiểu biết một người có được sau khi tiếp nhận thông tin, trải nghiệm và suy ngẫm, khác với kiến thức vốn chỉ là dữ liệu chưa qua kiểm chứng. Nhiều phụ huynh vẫn nhầm lẫn hai khái niệm này. Lanh tôi viết bài để giúp anh chị hiểu rõ khái niệm, phân loại và cách nuôi dưỡng tri thức cho con mỗi ngày.
Tri thức là gì?
Tri thức là toàn bộ hiểu biết mà một người có được sau khi tiếp nhận thông tin, xử lý bằng suy nghĩ của mình và kiểm chứng qua trải nghiệm thực tế, chứ không chỉ dừng lại ở việc ghi nhớ dữ kiện. Nói cách khác, tri thức là phần thông tin đã được “tiêu hóa” và có thể vận dụng linh hoạt vào cuộc sống. Hai phần dưới đây sẽ làm rõ khái niệm này và cách tri thức được hình thành trong mỗi người.
Khái niệm tri thức
Nếu kiến thức là những con số, dữ kiện nằm im trong sách vở, thì tri thức là phần đã ngấm vào cách một người nhìn nhận và xử lý mọi việc trong cuộc sống. Lanh tôi hay ví tri thức giống như một cái cây. Thông tin là hạt giống, còn tri thức là cả cái cây đã bén rễ, ra lá, có thể cho bóng mát hoặc trái ngọt.
Một đứa trẻ thuộc lòng bảng cửu chương chỉ mới có thông tin. Khi con biết dùng phép nhân để tính xem mười cái kẹo chia đều cho năm bạn thì mỗi bạn được bao nhiêu cái, đó mới là lúc thông tin trở thành tri thức thật sự.
Tri thức được hình thành như thế nào?
Tri thức không xuất hiện trong một sớm một chiều mà được hình thành qua một chu trình lặp lại giữa trải nghiệm, suy ngẫm và ứng dụng. Nhà tâm lý học David Kolb, trong công trình về học tập qua trải nghiệm công bố năm 1984, cũng chỉ ra một quy trình tương tự gồm bốn bước: trải nghiệm cụ thể, quan sát và suy ngẫm, hình thành hiểu biết và thử nghiệm lại trong thực tế. Với trẻ nhỏ, chu trình này thường diễn ra gần như tự nhiên trong đời sống hằng ngày, qua các bước sau:
- Tiếp nhận thông tin: qua quan sát, nghe, đọc, hoặc được người khác chỉ dạy.
- Xử lý và liên kết: bộ não sắp xếp thông tin mới với những gì đã biết trước đó, tìm ra mối liên hệ.
- Trải nghiệm thực tế: đem điều vừa học ra áp dụng, thử và sai, rồi rút kinh nghiệm.
- Phản tư và ghi nhớ: nhìn lại quá trình đã trải qua, hiểu vì sao nó đúng hoặc sai, từ đó khắc sâu thành hiểu biết lâu dài.
Tôi từng đồng hành cùng một bé trai học lớp 3, được mẹ dạy rất kỹ về an toàn giao thông qua sách vở nhưng con vẫn băng qua đường mà không nhìn xe. Chỉ sau một lần được mẹ dắt tay qua đường vào giờ cao điểm, vừa đi vừa giải thích từng bước quan sát, con mới thật sự “thấm”. Từ đó về sau, mỗi lần ra đường con đều tự giác nhìn trước ngó sau. Đó chính là khoảnh chuyển từ thông tin sang tri thức, nhờ trải nghiệm thực tế đi kèm.
Tri thức có những loại nào?
Xét theo nguồn gốc và cách hình thành, tri thức có thể chia thành ba nhóm chính: tri thức lý thuyết được hệ thống hóa từ sách vở, tri thức thực tiễn hình thành qua va chạm thực tế, và tri thức cá nhân, cộng đồng phân biệt theo phạm vi sở hữu của hiểu biết đó. Ba nhóm này không tách rời mà luôn bổ sung, đan xen lẫn nhau trong quá trình một người trưởng thành.
Tri thức lý thuyết
Đây là loại tri thức được hệ thống hóa thành khái niệm, nguyên lý, quy luật, thường tìm thấy trong sách giáo khoa, tài liệu học thuật. Tri thức lý thuyết giúp con người hiểu bản chất của sự vật, sự việc: vì sao nước sôi ở 100 độ C, vì sao cây cần ánh sáng để quang hợp. Loại tri thức này là nền tảng, nhưng nếu chỉ dừng ở đây thì rất dễ trở nên xa rời thực tế.
Tri thức thực tiễn
Khác với tri thức lý thuyết, tri thức thực tiễn được hình thành từ chính việc làm, việc trải nghiệm, va chạm với công việc và cuộc sống. Một người thợ mộc lành nghề có thể không giải thích được công thức vật lý về lực, nhưng lại biết chính xác cần đục gỗ theo góc nào để mối nối chắc chắn. Với trẻ nhỏ, tri thức thực tiễn hình thành qua việc tự xúc ăn, tự buộc dây giày, tự giải quyết mâu thuẫn với bạn bè.
Tri thức cá nhân và cộng đồng
Trong nghiên cứu về quản trị tri thức năm 1995, hai học giả Nonaka và Takeuchi từng phân biệt tri thức ẩn, tức những hiểu biết mang tính cá nhân, khó diễn đạt thành lời, với tri thức hiện, là phần đã được ghi chép và chia sẻ rộng rãi cho nhiều người cùng biết.
Cách phân biệt này khá gần với tri thức cá nhân và tri thức cộng đồng mà Lanh tôi muốn nói đến ở đây. Tri thức cá nhân là những hiểu biết, kinh nghiệm riêng mà mỗi người tích lũy được qua hành trình sống của chính mình, mang dấu ấn rất riêng, khó ai giống ai hoàn toàn.
Trong khi đó, tri thức cộng đồng là phần hiểu biết chung được nhiều người công nhận, lưu truyền qua nhiều thế hệ, ví dụ như kinh nghiệm dân gian về thời tiết, mùa vụ, hay những giá trị đạo đức được cả một cộng đồng gìn giữ. Hai loại tri thức này luôn bổ sung cho nhau.
Một gia đình dạy con biết lắng nghe kinh nghiệm của ông bà, đồng thời khuyến khích con tự rút ra bài học riêng, thường sẽ nuôi dưỡng được những đứa trẻ vừa khiêm tốn vừa chủ động.
Vai trò của tri thức trong cuộc sống
Tri thức giúp con người hiểu biết sâu hơn về thế giới xung quanh, hỗ trợ giải quyết vấn đề một cách sáng suốt, thúc đẩy sự phát triển của cả cá nhân lẫn xã hội, và góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống hằng ngày. Bốn khía cạnh này thể hiện rõ nhất qua chính những tình huống rất đời thường mà mỗi gia đình đều gặp phải.
Giúp con người hiểu biết hơn
Tri thức mở rộng góc nhìn, giúp một người không còn nhìn sự việc một cách phiến diện. Khi hiểu vì sao con mình hay cáu gắt vào buổi chiều sau giờ học, cha mẹ sẽ đỡ nóng giận hơn là khi chỉ thấy con “hư” mà không hiểu nguyên do.
Hỗ trợ giải quyết vấn đề
Có tri thức, con người biết cách phân tích tình huống, cân nhắc các phương án và chọn ra hướng xử lý phù hợp thay vì phản ứng theo cảm tính. Đây cũng là lý do vì sao nhiều bậc cha mẹ, dù rất yêu thương con, vẫn loay hoay không biết xử lý thế nào khi con không nghe lời, bởi thiếu đi phần tri thức về tâm lý lứa tuổi.
Thúc đẩy sự phát triển
Ở tầm rộng hơn, tri thức chính là động lực cho mọi bước tiến của xã hội, từ những phát minh nhỏ trong đời sống đến những thay đổi lớn về công nghệ, y tế, giáo dục. Ở tầm gia đình, tri thức của cha mẹ về nuôi dạy con cũng quyết định rất nhiều đến sự phát triển toàn diện của trẻ.
Nâng cao chất lượng cuộc sống
Một người có tri thức thường biết cách chăm sóc bản thân, xây dựng các mối quan hệ lành mạnh và đưa ra quyết định sáng suốt hơn cho cuộc sống của mình. Với trẻ nhỏ, tri thức được nuôi dưỡng đúng cách từ sớm sẽ là nền tảng để con tự tin bước vào đời, biết mình muốn gì và cần làm gì để đạt được điều đó.
Tri thức khác gì với kiến thức?
Tri thức và kiến thức không phải là một, dù có liên quan mật thiết với nhau. Kiến thức là thông tin, dữ liệu được tiếp nhận qua sách vở, bài giảng, còn tri thức là phần hiểu biết đã được chuyển hóa qua trải nghiệm và có thể vận dụng linh hoạt vào thực tế. Nhiều phụ huynh khi nghe tôi nói chuyện thường hỏi: “Vậy tri thức với kiến thức có phải là một không, Lanh ơi?”. Bảng so sánh và phần diễn giải dưới đây sẽ giúp anh chị hình dung rõ hơn.
Điểm giống nhau
Cả tri thức và kiến thức đều bắt nguồn từ việc tiếp nhận thông tin, đều cần quá trình học hỏi, và đều góp phần giúp con người hiểu biết hơn về thế giới xung quanh. Trong nhiều ngữ cảnh giao tiếp hằng ngày, hai từ này thậm chí được dùng thay thế cho nhau mà không gây hiểu lầm lớn.
Điểm khác nhau
Tuy vậy, nếu nhìn kỹ, giữa hai khái niệm vẫn có những khác biệt rõ ràng mà cha mẹ nên phân biệt được, vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến cách đồng hành cùng con trong học tập:
| Tiêu chí | Kiến thức | Tri thức |
|---|---|---|
| Bản chất | Thông tin, dữ liệu, khái niệm được tiếp nhận | Sự hiểu biết đã được chuyển hóa, có thể vận dụng linh hoạt |
| Nguồn gốc | Chủ yếu từ sách vở, bài giảng, tài liệu | Từ kiến thức kết hợp với trải nghiệm, suy ngẫm thực tế |
| Tính vận dụng | Có thể ghi nhớ nhưng chưa chắc áp dụng được ngay | Gắn liền với khả năng áp dụng vào tình huống cụ thể |
| Tính cá nhân hóa | Giống nhau ở nhiều người khi học cùng một nội dung | Mang dấu ấn riêng, khác nhau tùy theo trải nghiệm mỗi người |
| Ví dụ | Con thuộc quy tắc “lời chào cao hơn mâm cỗ” | Con tự giác cúi chào người lớn mà không cần nhắc |
Nhìn vào bảng trên có thể thấy, kiến thức giống như nguyên liệu đầu vào, còn tri thức là thành phẩm sau khi nguyên liệu ấy đã được “nấu chín” bằng trải nghiệm và tư duy của mỗi người.
Cách tích lũy và phát triển tri thức
Để tích lũy và phát triển tri thức, một người cần kết hợp nhiều con đường cùng lúc, gồm đọc sách và học tập, trải nghiệm thực tế, trao đổi chia sẻ với người khác, ghi chép lưu trữ thông tin, rèn luyện tư duy phản biện và thực hành ứng dụng vào cuộc sống. Với trẻ nhỏ, sáu con đường này càng cần được cha mẹ đồng hành thay vì để con tự mày mò một mình.
Đọc sách và học tập
Đọc sách vẫn luôn là con đường ngắn nhất để tiếp cận kho tàng hiểu biết của nhân loại. Không nhất thiết phải đọc sách “cao siêu”, với trẻ nhỏ, một cuốn truyện tranh phù hợp lứa tuổi, đọc cùng cha mẹ và trò chuyện sau khi đọc, cũng đủ để gieo những hạt giống tri thức đầu tiên.
Trải nghiệm thực tế
Như đã nói ở phần trên, tri thức chỉ thật sự hình thành khi thông tin được đem ra thử nghiệm trong đời sống thực. Cho con tự tay trồng một chậu cây, tự quan sát nó lớn lên mỗi ngày, sẽ đọng lại trong con nhiều hơn hẳn so với việc chỉ đọc một đoạn văn mô tả quá trình cây nảy mầm.
Trao đổi và chia sẻ kiến thức
Khi trò chuyện, tranh luận hoặc chia sẻ điều mình biết với người khác, một người buộc phải sắp xếp lại suy nghĩ của chính mình, nhờ đó hiểu biết càng thêm vững chắc. Cha mẹ có thể khuyến khích con kể lại cho mình nghe những gì con vừa học ở trường, đây là cách rất tự nhiên để con củng cố tri thức.
Ghi chép và lưu trữ thông tin
Việc ghi chép lại những điều đã học, đã trải nghiệm, giúp một người có thể nhìn lại và hệ thống hóa hiểu biết của mình theo thời gian. Với trẻ, một cuốn nhật ký nhỏ ghi lại điều thú vị học được mỗi ngày, dù chỉ vài dòng, cũng là cách rèn thói quen rất tốt cho việc học lâu dài.
Rèn luyện tư duy phản biện
Biết đặt câu hỏi “vì sao”, biết hoài nghi một cách đúng mực trước khi tin vào điều gì đó, chính là gốc rễ để tri thức không bị đóng khung, cứng nhắc. Cha mẹ có thể tập cho con thói quen này bằng cách thường xuyên hỏi ngược lại con: “Con nghĩ vì sao lại như vậy?” thay vì chỉ đưa ra câu trả lời có sẵn.
Thực hành và ứng dụng
Cuối cùng, tri thức chỉ thật sự có giá trị khi được đem ra ứng dụng vào cuộc sống. Một đứa trẻ hiểu về cảm xúc của bản thân qua sách vở là một chuyện, nhưng biết tự trấn tĩnh khi tức giận, biết xin lỗi khi làm sai, mới là lúc điều học được trở thành một phần trong con.
Đồng hành cùng Minh Trí Thành để nuôi dưỡng tri thức cho con
Lanh tôi tin rằng tri thức quý giá nhất mà cha mẹ có thể trao cho con không nằm ở số điểm trên bài kiểm tra, mà ở cách con biết quan sát, biết đặt câu hỏi và biết tự rút ra bài học cho riêng mình. Nhiều năm đồng hành cùng các gia đình, Lanh tôi nhận ra rằng để nuôi dưỡng được điều đó, chính cha mẹ cũng cần không ngừng học hỏi và mở rộng hiểu biết của mình trước.
Đó là lý do Minh Trí Thành xây dựng những chương trình dành riêng cho hành trình làm cha mẹ, như Cha Mẹ Tỉnh Thức, giúp anh chị hiểu sâu hơn về tâm lý lứa tuổi và cách đồng hành cùng con mỗi ngày; Phụ Nữ Tỉnh Thức, dành cho những người phụ nữ muốn quay về chăm sóc chính mình trước khi chăm sóc gia đình; Đường Đến Trái Tim Con, tập trung vào việc xây dựng sự kết nối cảm xúc thật sự giữa cha mẹ và con cái; và Trưởng Thành Cùng Con, đồng hành cùng cha mẹ trong suốt chặng đường nuôi dạy con qua từng giai đoạn.
Nếu anh chị đang tìm một nơi để vừa học hỏi thêm về cách nuôi dạy con, vừa được lắng nghe và chia sẻ cùng những phụ huynh có cùng trăn trở, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ luôn sẵn lòng đồng hành cùng anh chị trên hành trình này.
Kết luận
Tri thức không tự nhiên mà có, nó được vun đắp từ đọc sách, trải nghiệm, va vấp và cả những lần sai rồi sửa. Là cha mẹ, điều quý giá nhất Lanh tôi có thể trao cho con không phải là nhồi nhét kiến thức, mà là nuôi dưỡng thói quen tìm hiểu và tư duy độc lập để con tự xây dựng tri thức của riêng mình.
Câu hỏi thường gặp về tri thức
Tri thức có phải là bẩm sinh không?
Không. Tri thức không phải thứ có sẵn khi sinh ra mà được hình thành dần qua quá trình học tập, trải nghiệm và suy ngẫm. Trẻ nhỏ có thể có những tố chất khác nhau, nhưng tri thức luôn cần thời gian và môi trường phù hợp để phát triển.
Làm sao biết con đã có tri thức thật sự, chứ không chỉ thuộc bài?
Dấu hiệu rõ nhất là khi con có thể áp dụng điều đã học vào một tình huống mới, khác với ví dụ đã được dạy, hoặc có thể giải thích lại bằng lời của chính mình mà không cần học thuộc lòng.
Tri thức và trí tuệ có giống nhau không?
Hai khái niệm này có liên quan nhưng không đồng nhất. Tri thức thiên về phần hiểu biết đã tích lũy được, trong khi trí tuệ nghiêng về khả năng vận dụng tri thức đó một cách linh hoạt, sáng suốt trong từng hoàn cảnh cụ thể.
Cha mẹ bận rộn thì có cách nào đơn giản để giúp con tích lũy tri thức mỗi ngày?
Chỉ cần dành ra vài phút mỗi tối để hỏi con hôm nay học được điều gì thú vị, hoặc cùng con nhìn lại một tình huống đã xảy ra trong ngày, cũng là cách rất hiệu quả để tri thức của con được củng cố dần theo thời gian.
Tài liệu tham khảo
- Kolb, D. A. (1984). Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development. Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Kolb’s_experiential_learning
- Nonaka, I. & Takeuchi, H. (1995). The Knowledge-Creating Company: How Japanese Companies Create the Dynamics of Innovation. Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/SECI_model_of_knowledge_dimensions
