Điểm số có quan trọng nhưng không phải là tấm gương phản chiếu toàn bộ năng lực của con. Lanh tôi viết bài này sau nhiều năm đồng hành cùng các gia đình, để trả lời rõ câu hỏi điểm số có quan trọng không, giúp anh chị nhìn nhận đúng mức, không đặt cả tương lai con lên một con số.
Điểm số là gì
Điểm số là con số phản ánh mức độ tiếp thu kiến thức của học sinh tại một thời điểm nhất định, được đo qua bài kiểm tra, bài thi hoặc quá trình học tập trong một môn học cụ thể. Nó giống như một tấm ảnh chụp nhanh, ghi lại khả năng làm bài của con trong một khung thời gian giới hạn, chứ không phải cả một cuốn phim dài về năng lực và con người thật của con.
Tôi hay ví điểm số giống như chiếc nhiệt kế đo nhiệt độ cơ thể lúc đó. Nó cho biết một phần tình trạng hiện tại, nhưng không thể nói hết được con đang khỏe mạnh, năng động hay có khả năng thích nghi với cuộc sống ra sao. Hiểu đúng bản chất này là bước đầu tiên để phụ huynh không đặt kỳ vọng sai chỗ vào con số trên trang giấy.
Điểm số có quan trọng không?
Điểm số có quan trọng, nhưng chỉ quan trọng trong một số giai đoạn cụ thể của quá trình học tập, chứ không phải là yếu tố duy nhất quyết định cả tương lai của con. Điểm số có quan trọng ở những thời điểm cần một thước đo chung để so sánh, sàng lọc, nhưng càng về sau, khi con bước vào đời sống thực tế, những gì điểm số không thể hiện được lại thường là thứ quyết định con đi xa đến đâu.
Điểm số quan trọng trong những trường hợp nào
Điểm số đóng vai trò then chốt trong bốn trường hợp cụ thể sau đây, anh chị nên lưu ý để đầu tư đúng mức cho con trong những giai đoạn này.
- Xét tuyển chuyển cấp và đại học: điểm số các bài thi, học bạ hoặc điểm chuẩn là tấm vé quyết định con có được nhận vào ngôi trường hoặc ngành học mong muốn hay không. Đây là giai đoạn mà con số gần như không thể thay thế bằng bất kỳ yếu tố nào khác.
- Xin việc khi mới ra trường: khi chưa có kinh nghiệm thực tế, bảng điểm hoặc tấm bằng khá, giỏi giúp nhà tuyển dụng nhìn thấy phần nào sự nỗ lực, tính kỷ luật và khả năng tiếp thu kiến thức mới của con.
- Săn học bổng và du học: điểm số cao là điều kiện cần thiết để vượt qua các vòng sàng lọc hồ sơ khắt khe từ các quỹ học bổng hoặc trường quốc tế, trước khi con có cơ hội thể hiện những năng lực khác qua phỏng vấn hay bài luận.
- Tránh rớt môn khi đi học: ở bậc đại học, điểm số tuy không phản ánh toàn bộ tương lai nhưng đạt điểm qua môn là yêu cầu bắt buộc để con không bị kéo dài thời gian học, tốn thêm chi phí và công sức.
Những khía cạnh điểm số không thể hiện hết
Điểm số không thể hiện được sáu khía cạnh quan trọng sau đây ở một con người, dù con có đạt điểm cao đến đâu:
- Kỹ năng mềm: điểm số không đo được khả năng giao tiếp, làm việc nhóm, thuyết trình hay thuyết phục người khác, những thứ con sẽ dùng mỗi ngày khi trưởng thành.
- Tư duy sáng tạo: khả năng tưởng tượng, tư duy đột phá và tìm ra giải pháp mới lạ không nằm trong các con số của một bài kiểm tra theo khuôn mẫu.
- Năng lực thực tiễn: cách con giải quyết vấn đề trong đời sống thực tế, sự linh hoạt và khả năng thích ứng khi gặp khó khăn thường chỉ bộc lộ ngoài lớp học.
- Thái độ và đạo đức: lòng tốt, sự trung thực, tinh thần trách nhiệm, lòng trắc ẩn và sự tôn trọng dành cho mọi người xung quanh là những giá trị không thể chấm điểm.
- Bản lĩnh vượt khó: nghị lực đứng lên sau thất bại, sự kiên trì và sức khỏe tinh thần trước áp lực mới là điều giúp con đi đường dài, chứ không phải một điểm mười nhất thời.
- Cảm xúc và sự thấu cảm: khả năng lắng nghe, đồng hành, thấu hiểu cảm xúc của bản thân và người khác là nền tảng cho mọi mối quan hệ sau này của con.
Điểm số có quan trọng khi xin việc?
Khi xin việc, điểm số vẫn có vai trò nhất định nhưng không còn là điều kiện quyết định như trước, đặc biệt là với những ứng viên đã có kinh nghiệm thực tế. Đây là câu hỏi Lanh tôi nhận được rất nhiều từ các phụ huynh có con sắp ra trường.
Theo khảo sát Job Outlook do Hiệp hội các trường đại học và nhà tuyển dụng quốc gia Hoa Kỳ (NACE) thực hiện, có đến 85,5% nhà tuyển dụng tìm kiếm ứng viên có kỹ năng giải quyết vấn đề và 76,3% đánh giá cao khả năng làm việc nhóm, những tiêu chí không nằm trong bảng điểm. Với sinh viên chưa có kinh nghiệm, bảng điểm hay tấm bằng khá giỏi vẫn là căn cứ ban đầu để nhà tuyển dụng sàng lọc hồ sơ, nhưng nó chỉ là bước mở đầu chứ không phải yếu tố giữ chân con ở lại công việc.
Tôi từng nghe một câu chuyện của người bạn làm nhân sự, kể về một bạn sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, hồ sơ rất đẹp nhưng lại không được chọn sau vòng phỏng vấn. Nhà tuyển dụng nhận xét bạn ấy thông minh, có kiến thức chắc, nhưng chưa sẵn sàng cho công việc đòi hỏi giao tiếp thường xuyên với khách hàng và đồng nghiệp.
Vấn đề không nằm ở kiến thức, mà ở cách bạn ấy thể hiện bản thân trước người khác. Câu chuyện này khiến tôi càng tin rằng điểm số mở ra cánh cửa đầu tiên, nhưng kỹ năng và thái độ mới là thứ giữ con lại trong cánh cửa đó.
Hậu quả khi lấy điểm số làm kim chỉ nam
Khi gia đình và nhà trường chỉ nhìn vào điểm số để đánh giá con, bốn hậu quả thường xuất hiện rõ rệt nhất là áp lực tâm lý kéo dài, thói quen học vẹt, mất động lực học tập thực sự và thiếu hụt kỹ năng sống quan trọng. Những hệ quả này thường sâu và kéo dài hơn nhiều so với những gì phụ huynh hình dung ban đầu.
Áp lực tâm lý và căng thẳng kéo dài
Áp lực điểm số là nguyên nhân hàng đầu khiến trẻ trong độ tuổi đi học rơi vào trạng thái lo âu, căng thẳng kéo dài. Theo số liệu do PGS.TS Trần Thành Nam, Trường Đại học Giáo dục thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, chia sẻ trên báo Dân trí, một khảo sát với học sinh lớp 12 tại Trường Trung học phổ thông Phan Bội Châu, tỉnh Bình Thuận, ghi nhận có đến khoảng 38% học sinh cảm thấy lo âu, áp lực vì điểm số học tập. Con số này phần nào cho thấy đây không phải là câu chuyện của riêng gia đình nào, mà là thực trạng chung ở nhiều nơi.
- Con luôn sống trong nỗi sợ bị điểm kém, dù đã cố gắng hết sức.
- Trẻ dễ rơi vào trạng thái lo âu, căng thẳng kéo dài hoặc mất ngủ trước mỗi kỳ thi.
- Áp lực từ kỳ vọng của gia đình làm suy kiệt sức khỏe tinh thần của con theo thời gian.
Học vẹt và thiếu tư duy phản biện
Khi điểm số trở thành mục tiêu cuối cùng, con dễ hình thành thói quen học để đối phó với kỳ thi thay vì học để hiểu bản chất vấn đề.
- Học sinh chỉ tập trung ghi nhớ máy móc để vượt qua kỳ thi trước mắt.
- Các em bỏ qua việc hiểu sâu bản chất và ý nghĩa thật sự của kiến thức mình học.
- Khả năng sáng tạo, đặt câu hỏi và tự suy nghĩ độc lập dần bị thui chột.
Đánh mất động lực học tập thực sự
Việc chạy theo điểm số trong thời gian dài khiến con dần đánh mất động lực học tập vốn xuất phát từ sự tò mò tự nhiên.
- Việc học biến thành một nghĩa vụ nặng nề thay vì niềm vui khám phá thế giới xung quanh.
- Con chỉ chịu học khi có điểm thưởng hoặc vì sợ bị phạt, chứ không xuất phát từ sự tò mò.
- Khi rời ghế nhà trường, tư duy học tập suốt đời trong con cũng theo đó mà mai một.
Thiếu hụt kỹ năng sống quan trọng
Khi phần lớn thời gian trong ngày của con dồn vào việc học và luyện điểm, con sẽ mất đi cơ hội để rèn luyện những kỹ năng sống cần thiết cho cuộc sống sau này. Có một bé học sinh lớp 4 mà Lanh tôi từng đồng hành cùng gia đình, lịch học của con gần như kín cả tuần, từ học chính khóa đến học thêm.
Khi tôi hỏi con thích chơi trò gì với bạn bè, con khựng lại một lúc rồi nói không nhớ lần cuối được chơi cùng ai. Đó là lúc tôi nhận ra, thời gian dành cho sách vở càng nhiều thì cơ hội để con rèn luyện những kỹ năng sống khác lại càng ít đi.
- Thời gian trong ngày của con dồn gần hết cho sách vở và các lớp học thêm.
- Con thiếu cơ hội rèn luyện kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm hoặc xử lý tình huống thực tế.
- Sự bỡ ngỡ xuất hiện rõ rệt khi con bước vào môi trường thực tế đòi hỏi năng lực thật, không chỉ là điểm số trên giấy.
Nếu anh chị nhận thấy con mình đang có một vài dấu hiệu ở trên, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã đồng hành cùng nhiều gia đình giúp con vừa giữ được kết quả học tập ổn định, vừa xây dựng nền tảng cảm xúc và kỹ năng sống vững vàng hơn.
Kết luận
Điểm số có quan trọng không, câu trả lời nằm ở cách anh chị nhìn nhận nó. Đó là công cụ hữu ích ở một số chặng đường nhưng chưa bao giờ là toàn bộ giá trị của con. Lanh tôi tin rằng khi con vừa học tốt vừa vững vàng về cảm xúc và kỹ năng sống, con sẽ đi xa hơn những gì bảng điểm nói.
Câu hỏi thường gặp về điểm số
Điểm số thấp có ảnh hưởng đến tương lai lâu dài của con không?
Điểm số thấp ở một giai đoạn không quyết định toàn bộ tương lai của con, nhất là khi con còn nhỏ. Điều quan trọng hơn là cha mẹ giúp con hiểu vì sao mình chưa đạt được kết quả mong muốn và cùng con tìm cách cải thiện, thay vì chỉ nhìn vào con số để đánh giá.
Làm sao để giúp con bớt áp lực vì điểm số?
Cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc trò chuyện cởi mở với con về cảm xúc sau mỗi bài kiểm tra, thay vì chỉ hỏi được bao nhiêu điểm. Việc ghi nhận sự cố gắng của con, dù kết quả chưa như ý, cũng giúp con giảm bớt nỗi sợ thất bại và học tập thoải mái hơn.
Ngoài điểm số, cha mẹ nên quan sát điều gì ở con?
Anh chị có thể quan sát cách con xử lý khi gặp khó khăn, cách con giao tiếp với bạn bè, và mức độ con chủ động khám phá những điều mới ngoài chương trình học. Đây là những dấu hiệu phản ánh sự phát triển toàn diện mà điểm số không thể hiện hết được.
Có nên buông lỏng việc học để con thoải mái không?
Không nên đi từ cực này sang cực kia. Việc học vẫn cần được duy trì với một mức độ phù hợp, nhưng cha mẹ có thể điều chỉnh cách đồng hành, tập trung vào việc giúp con hiểu bản chất kiến thức và giữ niềm vui học tập, thay vì chỉ chạy theo điểm số bằng mọi giá.
