Thói quen xấu của học sinh có thể hình thành từ những hành vi nhỏ lặp đi lặp lại trong học tập và sinh hoạt hằng ngày. Nhận diện đúng nguyên nhân sẽ giúp cha mẹ đồng hành cùng con điều chỉnh hành vi, xây dựng nếp sống tích cực và chủ động hơn.
14 thói quen xấu của học sinh cha mẹ và con cần nhận diện
Thói quen xấu của học sinh thường thể hiện qua cách học tập, sinh hoạt và ứng xử với những người xung quanh. Dưới đây là 14 thói quen phổ biến mà cha mẹ và học sinh có thể cùng quan sát, nhận diện.
1. Trì hoãn việc học và thường xuyên không hoàn thành nhiệm vụ
Trì hoãn là một trong những thói quen xấu của học sinh khá dễ bắt gặp. Biểu hiện thường thấy là con chờ đến sát ngày kiểm tra mới ôn bài, gần đến hạn nộp mới làm bài tập hoặc thường xuyên để việc học dồn lại vào buổi tối. Khi gặp một bài tập khó, con có thể nhanh chóng nản lòng, chuyển sang làm việc khác và bỏ dở nhiệm vụ đang thực hiện.
Nguyên nhân có thể đến từ việc con chưa biết quản lý thời gian, chưa có phương pháp chia nhỏ công việc hoặc chưa tìm thấy động lực học tập phù hợp. Một số trẻ cũng có tâm lý sợ làm sai, sợ kết quả không tốt nên liên tục trì hoãn việc bắt đầu. Nếu kéo dài, thói quen này có thể khiến con thường xuyên rơi vào trạng thái bị động, căng thẳng và khó hoàn thành công việc đúng thời hạn.
Để điều chỉnh, cha mẹ có thể cùng con chia bài tập thành những nhiệm vụ nhỏ, xác định thời gian bắt đầu và thời gian hoàn thành cụ thể. Thay vì yêu cầu con phải học liên tục trong nhiều giờ, anh chị có thể giúp con xây dựng lịch học vừa sức và ghi nhận khi con chủ động hoàn thành từng phần công việc.
2. Mất tập trung, thường xuyên làm việc riêng trong giờ học
Một biểu hiện khác trong những thói quen xấu của học sinh hiện nay là tình trạng con mất tập trung khi học. Con có thể nói chuyện riêng, nghịch đồ vật, nhìn ra ngoài cửa sổ hoặc làm những việc không liên quan trong lúc giáo viên giảng bài. Khi học ở nhà, con cũng dễ bị thu hút bởi tiếng tivi, điện thoại, tin nhắn hoặc các hoạt động xung quanh.

Việc mất tập trung đôi khi chỉ xuất hiện trong một số thời điểm nhất định, chẳng hạn khi con mệt mỏi, bài học quá khó hoặc chưa hiểu nội dung đang được giảng. Tuy nhiên, nếu tình trạng này kéo dài và ảnh hưởng rõ rệt đến khả năng tiếp thu kiến thức, con có thể gặp khó khăn khi hoàn thành bài tập và theo kịp tiến độ học tập.
Cha mẹ có thể trao đổi với con và giáo viên để tìm hiểu thời điểm, hoàn cảnh khiến con dễ phân tâm. Đồng thời, hãy tạo không gian học tập tương đối yên tĩnh, hạn chế những yếu tố gây xao nhãng và hướng dẫn con tập trung vào từng nhiệm vụ thay vì cố gắng làm nhiều việc cùng lúc.
3. Thiếu chủ động trong học tập, ngại hỏi khi chưa hiểu bài
Một số học sinh thường chờ cha mẹ hoặc giáo viên nhắc nhở mới bắt đầu học. Con ít khi tự chuẩn bị bài trước khi đến lớp, không chủ động tìm hiểu những kiến thức chưa biết và ngại đặt câu hỏi khi không hiểu nội dung bài giảng. Trong các hoạt động xây dựng bài, con thường chọn cách im lặng dù có thể đang có thắc mắc.
Tình trạng này có thể liên quan đến việc con chưa hình thành được phương pháp tự học, thiếu tự tin hoặc lo lắng rằng câu hỏi của mình sẽ bị đánh giá. Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh rằng không nên đánh đồng một đứa trẻ ít phát biểu, có tính cách hướng nội với việc lười học hay thiếu chủ động. Có những trẻ tiếp thu tốt nhưng cần nhiều thời gian suy nghĩ trước khi chia sẻ ý kiến.
Cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc tạo không khí thoải mái để con tự do nói về những điều chưa hiểu. Khi con đặt câu hỏi, hãy đón nhận với thái độ tích cực thay vì chê bai câu hỏi dễ hay khó. Sự khích lệ phù hợp có thể giúp con dần tự tin hơn trong việc tìm hiểu kiến thức.
4. Thiếu trung thực trong học tập
Thiếu trung thực là một trong những thói quen xấu của học sinh cần được cha mẹ quan tâm từ sớm. Hành vi này có thể biểu hiện qua việc chép bài của bạn, sử dụng tài liệu khi kiểm tra không đúng quy định, nói dối về điểm số hoặc che giấu những lần chưa hoàn thành bài tập.
Đằng sau hành vi thiếu trung thực có thể là áp lực thành tích, nỗi sợ bị cha mẹ trách phạt hoặc mong muốn được công nhận. Khi trẻ cho rằng việc mắc lỗi sẽ dẫn đến sự tức giận, thất vọng hoặc hình phạt nặng nề, con có thể tìm cách che giấu thay vì thành thật nhận trách nhiệm. Một số trẻ cũng chưa hiểu đầy đủ vì sao sự trung thực lại quan trọng trong học tập và cuộc sống.
Thay vì chỉ tập trung vào điểm số, cha mẹ có thể giúp con hiểu rằng kết quả chưa tốt vẫn có thể được cải thiện, nhưng việc gian lận khiến con mất đi cơ hội nhận biết năng lực thực sự của mình. Khi con dám thừa nhận lỗi sai, anh chị nên ghi nhận sự thành thật, đồng thời cùng con tìm cách khắc phục hậu quả và chịu trách nhiệm với hành vi đã thực hiện.
5. Thức khuya, ngủ không đúng giờ
Thường xuyên thức khuya là thói quen xấu của học sinh có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng học tập. Một số trẻ mải chơi game, xem video, sử dụng mạng xã hội hoặc trò chuyện với bạn bè nên đi ngủ muộn. Cũng có trường hợp con dành quá nhiều thời gian cho những hoạt động khác khiến bài tập bị dồn lại vào buổi tối.
Khi không ngủ đủ thời lượng phù hợp với độ tuổi, trẻ có thể cảm thấy mệt mỏi, buồn ngủ, khó tập trung và thiếu tỉnh táo vào ngày hôm sau. Nếu tình trạng này diễn ra thường xuyên, nếp sinh hoạt của con cũng dễ bị xáo trộn, ảnh hưởng đến việc duy trì các hoạt động học tập và nghỉ ngơi.

Để giúp con thay đổi, cha mẹ có thể cùng con xây dựng khung giờ đi ngủ và thức dậy ổn định, phù hợp với độ tuổi và lịch sinh hoạt. Anh chị cũng nên thống nhất thời điểm dừng sử dụng điện thoại, máy tính trước khi ngủ. Việc giúp con ngủ đủ giấc cần được ưu tiên, thay vì yêu cầu trẻ dậy sớm bằng cách cắt giảm thời gian nghỉ ngơi.
XEM THÊM: Thói quen hàng ngày giúp con hình thành nếp sống tích cực
6. Ăn uống thiếu điều độ, thường xuyên bỏ bữa hoặc ăn vặt thay bữa chính
Một trong những thói quen xấu của học sinh khá phổ biến là ăn uống thiếu điều độ. Có em thường xuyên bỏ bữa sáng vì dậy muộn, vội đến trường hoặc không có cảm giác muốn ăn. Có em lại có thói quen ăn bánh kẹo, bim bim, đồ ăn nhanh thay cho bữa chính, hoặc chỉ lựa chọn những món mình yêu thích mà ít quan tâm đến sự đa dạng của thực phẩm.
Thói quen này có thể hình thành từ lịch sinh hoạt chưa ổn định, sở thích cá nhân hoặc việc trẻ chưa hiểu rõ vai trò của ăn uống đối với sức khỏe. Một số em còn mải chơi, học tập hoặc sử dụng điện thoại đến mức quên giờ ăn. Nếu tình trạng kéo dài, cơ thể có thể không được cung cấp đầy đủ năng lượng và dưỡng chất cần thiết, từ đó ảnh hưởng đến thể trạng cũng như khả năng duy trì sự tập trung trong học tập và sinh hoạt.
Thay vì chỉ nhắc nhở con không được ăn đồ ăn vặt hay trách móc khi con bỏ bữa, cha mẹ có thể cùng con xây dựng nếp ăn uống khoa học hơn. Chẳng hạn, gia đình duy trì giờ ăn tương đối ổn định, chuẩn bị những bữa ăn đa dạng và tạo điều kiện để con tham gia lựa chọn món ăn phù hợp. Điều quan trọng là giúp trẻ hiểu cách ăn uống cân đối, biết lắng nghe nhu cầu của cơ thể, thay vì cảm thấy bị ép buộc hoặc bị phán xét về lựa chọn thực phẩm của mình.
7. Lơ là vệ sinh cá nhân
Lơ là vệ sinh cá nhân cũng là một thói quen cần được cha mẹ quan tâm ở lứa tuổi học sinh. Biểu hiện có thể bắt đầu từ những việc nhỏ như quên rửa tay trước khi ăn, không rửa tay sau khi đi vệ sinh, đánh răng qua loa hoặc không duy trì việc đánh răng đều đặn mỗi ngày. Một số em còn ngại tắm rửa, không chú ý giữ vệ sinh cơ thể, quần áo và những vật dụng cá nhân thường xuyên sử dụng.
Thói quen này có thể xuất phát từ việc trẻ chưa hiểu đầy đủ tầm quan trọng của vệ sinh cá nhân hoặc chưa được hướng dẫn cách duy trì những công việc này một cách nhất quán. Nếu không được điều chỉnh, việc vệ sinh thiếu đúng cách có thể làm tăng nguy cơ mắc một số vấn đề về sức khỏe, đồng thời khiến con gặp khó khăn khi tự chăm sóc bản thân.
Để giúp con thay đổi, cha mẹ cần giải thích rõ vai trò của việc giữ vệ sinh đối với cơ thể, chẳng hạn rửa tay giúp hạn chế vi khuẩn từ tay xâm nhập vào cơ thể, đánh răng giúp chăm sóc răng miệng và tắm rửa giúp giữ cơ thể sạch sẽ. Bên cạnh đó, anh chị có thể hướng dẫn con xây dựng lịch sinh hoạt hằng ngày, để trẻ dần tự giác thực hiện mà không phải chờ người lớn nhắc nhở.
8. Sống bừa bộn, thiếu ngăn nắp
Một số học sinh có thói quen để sách vở, quần áo và đồ dùng cá nhân ở nhiều vị trí khác nhau mà không sắp xếp lại sau khi sử dụng. Góc học tập có thể thường xuyên lộn xộn, sách vở không được phân loại, quần áo mặc xong để trên giường hoặc dưới sàn nhà. Khi cần tìm một món đồ, trẻ mất nhiều thời gian tìm kiếm, thậm chí thường xuyên làm mất hoặc để quên đồ dùng học tập ở nhà, lớp học.
Nguyên nhân có thể do trẻ chưa biết cách phân loại và sắp xếp đồ đạc, chưa có thói quen hoàn thành việc đang làm trước khi chuyển sang hoạt động khác. Nếu cha mẹ thường xuyên dọn dẹp và tìm đồ thay con, trẻ cũng ít có cơ hội tự chịu trách nhiệm với không gian của mình.
Để điều chỉnh, cha mẹ có thể hướng dẫn con sắp xếp sách vở theo từng môn học, quy định vị trí cố định cho đồ dùng cá nhân và dành một khoảng thời gian nhất định mỗi ngày để dọn dẹp. Đồng thời, trẻ cần được giao trách nhiệm giữ gìn không gian sinh hoạt chung phù hợp với độ tuổi. Khi được thực hành thường xuyên, con sẽ dần hiểu rằng ngăn nắp không chỉ là yêu cầu của cha mẹ mà còn là cách tự chăm sóc bản thân và tôn trọng những người cùng chung sống.
9. Lạm dụng điện thoại, mạng xã hội và trò chơi điện tử
Điện thoại, mạng xã hội và trò chơi điện tử ngày càng quen thuộc với học sinh.Tuy nhiên, khi không biết kiểm soát thời gian sử dụng, trẻ có thể dần hình thành thói quen dành quá nhiều thời gian cho những hoạt động này. Một số em liên tục xem video ngắn, lướt mạng xã hội hoặc chơi trò chơi điện tử trong nhiều giờ mà không chú ý đến thời gian dành cho học tập, vận động và nghỉ ngơi.
Nguyên nhân có thể đến từ sự hấp dẫn của nội dung trực tuyến, mong muốn kết nối với bạn bè hoặc việc trẻ chưa có khả năng tự kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị. Một số trẻ cũng sử dụng điện thoại như cách giải trí mỗi khi cảm thấy buồn chán, căng thẳng hoặc không biết làm gì khác.
Thay vì cấm đoán tuyệt đối, cha mẹ có thể đồng hành cùng con xây dựng nguyên tắc sử dụng công nghệ phù hợp. Anh chị có thể cùng con thống nhất thời lượng sử dụng, phân biệt mục đích học tập và giải trí, đồng thời quy định những khoảng thời gian không dùng thiết bị như khi ăn cơm, học bài hoặc chuẩn bị đi ngủ. Bên cạnh đó, gia đình nên tạo thêm cơ hội để con tham gia thể thao, đọc sách, trò chuyện và các hoạt động ngoài trời. Mục tiêu không phải khiến trẻ xa rời công nghệ, mà là giúp con biết sử dụng thiết bị có mục đích, có giới hạn và không để chúng chi phối toàn bộ thời gian sống.
10. Nói tục, chửi thề và sử dụng ngôn ngữ thiếu lịch sự
Một số học sinh thường sử dụng từ ngữ thô tục khi trò chuyện với bạn bè, thậm chí có cách nói thiếu lịch sự khi giao tiếp với người lớn. Ban đầu, con có thể chỉ bắt chước một vài câu nói nghe được từ bạn bè, video trên mạng xã hội hoặc môi trường xung quanh. Tuy nhiên, khi hành vi này lặp lại thường xuyên, nó có thể trở thành cách giao tiếp quen thuộc.
Nguyên nhân có thể đến từ việc trẻ bắt chước cách nói của bạn bè, người xung quanh hoặc những nội dung thường xuyên tiếp xúc trên mạng xã hội. Ở lứa tuổi học sinh, các em có thể sử dụng những từ ngữ đó để thể hiện sự hài hước, chứng tỏ mình hòa nhập với nhóm bạn hoặc gây chú ý. Một số em lại dùng lời nói thô tục khi tức giận, thất vọng nhưng chưa biết cách diễn đạt cảm xúc của mình bằng ngôn ngữ phù hợp hơn.
Cha mẹ cần giúp con hiểu rằng mỗi lời nói đều có thể ảnh hưởng đến người đối diện. Khi con tức giận hoặc không đồng ý với ai đó, anh chị có thể hướng dẫn con diễn đạt cảm xúc bằng những câu nói phù hợp hơn, chẳng hạn: “Con đang không hài lòng về việc này” thay vì dùng lời lẽ xúc phạm. Bên cạnh đó, chính cách giao tiếp của cha mẹ cũng là hình mẫu quan trọng để trẻ quan sát và học theo.
11. Nói xấu, bàn tán và lan truyền thông tin chưa kiểm chứng
Nói xấu và bàn tán về người khác có thể xuất hiện trong các cuộc trò chuyện giữa học sinh. Con thường xuyên nhận xét về ngoại hình, hoàn cảnh gia đình, điểm số hoặc những khuyết điểm của bạn bè. Một số trẻ còn chia sẻ câu chuyện riêng tư, hình ảnh hoặc thông tin chưa được xác thực lên các nhóm trò chuyện và mạng xã hội.
Hành vi này có thể xuất phát từ tâm lý tò mò, mong muốn trở thành trung tâm chú ý hoặc nhu cầu được nhóm bạn chấp nhận. Các em có thể nghĩ rằng chỉ đang kể một câu chuyện cho vui mà chưa nhận ra thông tin được truyền đi có thể khiến người liên quan cảm thấy xấu hổ, mất lòng tin hoặc bị hiểu lầm.
Khi những lời bàn tán tiếp tục được lan truyền, một câu chuyện chưa được kiểm chứng có thể bị thêm bớt, biến đổi và gây ra những mâu thuẫn không đáng có. Người bị nhắc đến có thể chịu tổn thương về cảm xúc, bị xa lánh hoặc mất đi sự tin tưởng từ bạn bè. Để giúp con điều chỉnh, cha mẹ có thể cùng con nhìn nhận hậu quả của lời nói và đặt ra những câu hỏi như: Nếu câu chuyện này được kể về mình, con sẽ cảm thấy thế nào? Con đã biết chắc thông tin đó đúng chưa? Việc chia sẻ có cần thiết không? Qua những cuộc trò chuyện như vậy, trẻ có thể học cách tôn trọng chuyện riêng tư, kiểm chứng thông tin và cân nhắc trước khi nói hoặc chia sẻ điều gì về người khác.
12. Bè phái, cô lập hoặc thiếu tôn trọng bạn bè
Trong môi trường học đường, học sinh thường có những nhóm bạn thân cùng sở thích hoặc thường xuyên học tập, vui chơi với nhau. Đây là điều bình thường trong quá trình hình thành các mối quan hệ. Tuy nhiên, vấn đề xuất hiện khi trẻ cố tình loại trừ những bạn khác, không cho một bạn tham gia hoạt động chung hoặc lôi kéo nhiều người cùng xa lánh một cá nhân nào đó. Một số em còn có hành vi chế giễu ngoại hình, hoàn cảnh gia đình, năng lực học tập hoặc chê bai những điểm khác biệt của bạn bè.
Một số học sinh có thể thực hiện những hành vi này vì muốn khẳng định vị trí trong nhóm, sợ bị bạn bè xa lánh hoặc bắt chước cách ứng xử của những người xung quanh. Nếu không được nhận diện, hành vi cô lập và thiếu tôn trọng có thể gây tổn thương cho người bị nhắm đến, đồng thời làm suy giảm chất lượng các mối quan hệ trong lớp học.
Nếu hành vi cô lập, chế giễu hoặc thiếu tôn trọng diễn ra thường xuyên, người bị nhắm đến có thể cảm thấy cô đơn, tự ti, lo lắng và không còn cảm giác an toàn khi đến trường. Ngay cả những học sinh tham gia hoặc chứng kiến hành vi đó cũng có thể dần xem việc thiếu tôn trọng người khác là điều bình thường. Vì vậy, cha mẹ cần giúp con hiểu rằng mỗi người đều có những đặc điểm, hoàn cảnh và khả năng riêng. Anh chị có thể trò chuyện với con về cách đối xử với bạn bè, khuyến khích con biết hợp tác, chia sẻ và tôn trọng sự khác biệt. Nếu nhận thấy con đang tham gia hành vi cô lập hoặc bắt nạt, cha mẹ cần trao đổi nghiêm túc, phối hợp với nhà trường khi cần thiết và giúp con nhận thức rõ trách nhiệm của mình.
13. Nói leo, ngắt lời và không biết lắng nghe
Nói leo, thường xuyên chen ngang khi người khác đang trình bày hoặc không chờ đến lượt mình là những biểu hiện của thói quen giao tiếp thiếu kiên nhẫn. Trong các cuộc trò chuyện, trẻ có thể vội vàng nói ra ý kiến của mình, ngắt lời cha mẹ hoặc bạn bè khi họ chưa nói hết câu. Khi tham gia hoạt động tập thể, một số em thường xuyên phát biểu mà không chờ đến lượt, nói chuyện riêng khi người khác đang trình bày hoặc tỏ ra thiếu kiên nhẫn khi phải lắng nghe ý kiến khác với suy nghĩ của mình.

Nguyên nhân có thể liên quan đến việc trẻ chưa được thực hành kỹ năng lắng nghe, chưa biết kiểm soát sự nóng vội hoặc quá tập trung vào suy nghĩ của bản thân. Nếu kéo dài, hành vi này có thể khiến người khác cảm thấy không được tôn trọng, làm giảm chất lượng giao tiếp và dễ dẫn đến hiểu lầm.
Để giúp con điều chỉnh, cha mẹ có thể hướng dẫn trẻ một số nguyên tắc đơn giản như chờ người khác nói hết câu, giơ tay khi muốn phát biểu và tập trung vào nội dung đang được chia sẻ. Quan trọng hơn, người lớn cũng cần thực hành lắng nghe con một cách nghiêm túc, không ngắt lời hoặc vội vàng phủ nhận ý kiến của trẻ. Khi được trải nghiệm cảm giác mình được lắng nghe và tôn trọng, con sẽ có thêm cơ hội học cách đối xử tương tự với người khác.
14. Phụ thuộc vào cha mẹ, thiếu trách nhiệm với việc của bản thân
Một số học sinh đã có khả năng tự thực hiện nhiều công việc cá nhân nhưng vẫn chờ cha mẹ nhắc nhở hoặc làm thay. Con có thể không chủ động chuẩn bị sách vở, quần áo, không sắp xếp lịch học và thường xuyên nhờ cha mẹ giải quyết những vấn đề thuộc trách nhiệm của mình. Khi mắc lỗi, trẻ cũng có thể tìm cách đổ lỗi cho hoàn cảnh hoặc người khác.
Tình trạng này đôi khi liên quan đến việc cha mẹ quá bao bọc, lo con làm không tốt nên thường xuyên thực hiện mọi việc thay con. Cũng có trường hợp trẻ chưa được giao trách nhiệm cụ thể hoặc chưa hiểu rằng mỗi lựa chọn đều đi kèm với những việc mình cần thực hiện.
Để giúp con thay đổi, anh chị có thể bắt đầu bằng cách giao cho con những nhiệm vụ cụ thể như tự chuẩn bị cặp sách, sắp xếp góc học tập, chuẩn bị quần áo hoặc hoàn thành công việc cá nhân theo lịch đã thống nhất. Khi con mắc lỗi, thay vì lập tức xử lý mọi việc thay con, cha mẹ có thể cùng con nhìn nhận nguyên nhân, tìm cách khắc phục và rút kinh nghiệm cho lần sau. Qua quá trình được trao quyền, được hướng dẫn và chịu trách nhiệm với hành động của mình, trẻ sẽ từng bước hình thành tính tự giác và sự chủ động trong cuộc sống.
Vì sao học sinh dễ hình thành những thói quen xấu?
Những thói quen xấu của học sinh thường không xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Chúng có thể hình thành từ sự tác động qua lại giữa gia đình, bạn bè, môi trường học đường, công nghệ và khả năng tự quản lý của trẻ. Khi hiểu được những yếu tố này, cha mẹ sẽ có cơ sở để lựa chọn cách đồng hành phù hợp thay vì chỉ tập trung yêu cầu con chấm dứt hành vi.
Ảnh hưởng từ gia đình và cách giáo dục của cha mẹ
Gia đình là môi trường đầu tiên trẻ quan sát và học cách ứng xử. Nếu cha mẹ thường xuyên thức khuya, sử dụng điện thoại trong bữa ăn, nói chuyện thiếu tôn trọng hoặc không giữ lời hứa, con có thể tiếp nhận những hành vi đó như một cách sinh hoạt bình thường. Bên cạnh đó, việc quá bao bọc, thường xuyên làm thay hoặc đặt kỳ vọng thành tích quá cao cũng có thể khiến trẻ thiếu cơ hội rèn luyện tính tự lập, sợ mắc lỗi và tìm cách né tránh trách nhiệm. Vì vậy, muốn giúp con xây dựng thói quen tốt, cha mẹ cần quan sát cả cách mình đang sống và tương tác với con mỗi ngày.
Ảnh hưởng từ bạn bè và môi trường học đường
Khi bước vào môi trường học đường, trẻ có thêm nhiều mối quan hệ và chịu ảnh hưởng từ cách ứng xử của bạn bè. Mong muốn được chấp nhận trong một nhóm có thể khiến con bắt chước cách nói chuyện, hành vi hoặc những trào lưu chưa phù hợp. Ngoài ra, nếu môi trường học tập thiếu sự khích lệ, tôn trọng và hỗ trợ, một số trẻ có thể ngại thể hiện bản thân, thiếu tự tin hoặc không chủ động tham gia các hoạt động chung. Bởi vậy, bên cạnh việc giáo dục trong gia đình, cha mẹ cũng cần quan tâm đến những mối quan hệ và trải nghiệm của con ở trường.
Ảnh hưởng từ mạng xã hội và thiết bị công nghệ
Mạng xã hội mở ra cơ hội tiếp cận thông tin và kết nối với bạn bè, nhưng trẻ cũng có thể tiếp xúc với những nội dung thiếu chọn lọc. Việc thường xuyên xem video ngắn, theo dõi những trào lưu không phù hợp hoặc bắt chước ngôn ngữ trên mạng có thể ảnh hưởng đến cách con suy nghĩ và giao tiếp. Khi chưa có khả năng tự kiểm soát thời gian, trẻ cũng dễ dành quá nhiều thời gian cho thiết bị, làm gián đoạn việc học và sinh hoạt. Vì vậy, gia đình cần giúp con hình thành khả năng lựa chọn nội dung, sử dụng công nghệ có mục đích và biết cân đối thời gian trực tuyến với các hoạt động khác.
Thiếu kỹ năng tự quản lý và nhận thức về hành vi
Một nguyên nhân khác khiến học sinh dễ hình thành thói quen chưa phù hợp là chưa có đủ kỹ năng tự quản lý. Trẻ có thể chưa biết sắp xếp công việc, kiểm soát cảm xúc, phân bổ thời gian hoặc nhận ra hậu quả khi một hành vi được lặp lại trong thời gian dài. Chẳng hạn, con hiểu rằng thức khuya không tốt nhưng chưa biết cách sắp xếp lịch học để hoàn thành bài tập sớm hơn. Nếu chỉ yêu cầu trẻ dừng một hành vi mà không hướng dẫn cách thay thế, con có thể khó duy trì sự thay đổi. Do đó, việc giúp trẻ nhận thức vấn đề và thực hành những kỹ năng cần thiết có vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng thói quen tích cực.
Những thói quen xấu của học sinh ảnh hưởng như thế nào?
Những thói quen xấu của học sinh có thể tác động đến nhiều khía cạnh trong cuộc sống. Một hành vi riêng lẻ chưa chắc tạo ra ảnh hưởng đáng kể, nhưng khi được lặp lại thường xuyên, nó có thể trở thành một phần trong nếp sinh hoạt và cách ứng xử của trẻ.
Ảnh hưởng đến kết quả và thái độ học tập
Trì hoãn, mất tập trung và thiếu chủ động có thể khiến trẻ khó tiếp thu kiến thức, chậm hoàn thành bài tập và thường xuyên rơi vào trạng thái bị động. Khi thiếu trung thực trong học tập, con cũng khó nhận biết chính xác những phần kiến thức mình chưa nắm vững để kịp thời cải thiện. Về lâu dài, nếu không được điều chỉnh, những hành vi này có thể ảnh hưởng đến thái độ học tập, tinh thần trách nhiệm và khả năng tự học của trẻ.
Ảnh hưởng đến sức khỏe và nếp sống
Thói quen thức khuya, ăn uống thiếu điều độ, lười vận động hoặc lơ là vệ sinh cá nhân có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và chất lượng sinh hoạt của học sinh. Trẻ ngủ không đủ có thể cảm thấy mệt mỏi, thiếu tỉnh táo; trong khi việc ăn uống thất thường có thể khiến cơ thể không được cung cấp đầy đủ dinh dưỡng cần thiết. Bên cạnh đó, khi không có ý thức chăm sóc bản thân, trẻ cũng dễ phụ thuộc vào cha mẹ trong những công việc cá nhân vốn có thể tự thực hiện.
Ảnh hưởng đến các mối quan hệ
Những hành vi như nói dối, nói xấu, ngắt lời, chế giễu hoặc cô lập bạn bè có thể khiến trẻ gặp khó khăn khi xây dựng các mối quan hệ tích cực. Người khác có thể cảm thấy không được tôn trọng, bị tổn thương hoặc mất niềm tin khi thường xuyên tiếp xúc với những hành vi này. Trong gia đình, việc thiếu trách nhiệm và thường xuyên né tránh lỗi sai cũng dễ tạo ra mâu thuẫn giữa cha mẹ và con. Nếu được hướng dẫn đúng cách, trẻ có thể từng bước học cách lắng nghe, tôn trọng sự khác biệt và chịu trách nhiệm trong giao tiếp.
Cách giúp học sinh thay đổi thói quen xấu và xây dựng hành vi tích cực
Nhận diện thói quen xấu mới là bước đầu tiên. Để thay đổi một hành vi đã lặp lại trong thời gian dài, học sinh cần có nhận thức, phương pháp thực hiện và môi trường hỗ trợ phù hợp. Thay vì cố gắng sửa mọi thứ cùng lúc, cha mẹ có thể đồng hành cùng con thông qua những bước nhỏ, cụ thể và có thể duy trì trong cuộc sống hằng ngày.
1. Nhận diện chính xác thói quen cần thay đổi
Trước khi điều chỉnh, từ bỏ thói quen xấu, học sinh cần biết hành vi nào đang gây ảnh hưởng đến mình. Cha mẹ có thể quan sát những biểu hiện lặp lại trong học tập và sinh hoạt, chẳng hạn con thường trì hoãn vào thời điểm nào, dễ mất tập trung trong hoàn cảnh nào hoặc vì sao con thường xuyên quên chuẩn bị đồ dùng. Việc xác định rõ thời điểm và hoàn cảnh xuất hiện hành vi sẽ giúp cha mẹ và con hiểu vấn đề cụ thể hơn. Đặc biệt, cần tránh sử dụng những nhãn tiêu cực như lười biếng, vô trách nhiệm hay hư hỏng để đánh giá trẻ, bởi điều cần thay đổi là hành vi chứ không phải phủ nhận giá trị của con người trẻ.
2. Hiểu hậu quả của thói quen xấu
Trẻ thường khó duy trì sự thay đổi nếu chỉ nghe cha mẹ yêu cầu mà chưa hiểu vì sao mình cần thay đổi. Vì vậy, anh chị có thể cùng con liên hệ hành vi với những ảnh hưởng thực tế. Chẳng hạn, khi thường xuyên trì hoãn bài tập, con có thể phải thức khuya để hoàn thành công việc và cảm thấy mệt mỏi vào sáng hôm sau. Khi nhận ra mối liên hệ giữa hành vi và hậu quả, trẻ sẽ có thêm cơ sở để tự đánh giá và chủ động điều chỉnh thay vì chỉ làm theo vì sợ bị nhắc nhở.
3. Đặt mục tiêu thay đổi nhỏ và cụ thể
Cố gắng từ bỏ nhiều thói quen cùng lúc có thể khiến trẻ cảm thấy quá sức và nhanh chóng nản lòng. Một cách để bắt đầu là lựa chọn một hành vi đang ảnh hưởng rõ rệt nhất đến cuộc sống của con, sau đó đặt mục tiêu phù hợp với độ tuổi và khả năng. Ví dụ, nếu con thường xuyên quên chuẩn bị sách vở, mục tiêu ban đầu có thể là tự kiểm tra thời khóa biểu và sắp xếp cặp sách vào mỗi buổi tối. Mục tiêu càng cụ thể, trẻ càng dễ hiểu mình cần làm gì và có thể tự theo dõi tiến độ thực hiện.
4. Thay thế thói quen xấu bằng hành vi tích cực
Chỉ yêu cầu trẻ dừng một hành vi chưa phù hợp thường chưa đủ để tạo ra sự thay đổi lâu dài. Trẻ cần biết mình có thể làm gì thay thế trong cùng hoàn cảnh. Chẳng hạn, thay vì trì hoãn, con có thể chia bài tập thành từng phần nhỏ; thay vì sử dụng điện thoại tùy tiện, con có thể thống nhất thời gian sử dụng theo mục đích; thay vì nói tục khi tức giận, con có thể học cách diễn đạt cảm xúc bằng lời nói phù hợp. Khi trẻ có một hành vi thay thế rõ ràng, việc điều chỉnh sẽ trở nên cụ thể và dễ thực hiện hơn.

5. Xây dựng môi trường hỗ trợ thay đổi
Môi trường xung quanh có thể ảnh hưởng đáng kể đến khả năng duy trì thói quen mới của trẻ. Nếu bàn học luôn lộn xộn, điện thoại liên tục phát thông báo hoặc các thành viên trong gia đình thường xuyên sử dụng thiết bị trong giờ sinh hoạt chung, con có thể gặp khó khăn khi tập trung và tự quản lý. Vì vậy, cha mẹ có thể cùng con sắp xếp không gian học tập, thống nhất quy tắc sử dụng thiết bị và xây dựng lịch sinh hoạt phù hợp. Bên cạnh đó, việc tạo điều kiện để trẻ thực hành những hành vi tích cực trong gia đình sẽ giúp con có thêm cơ hội biến mục tiêu thành hành động thực tế.
6. Theo dõi tiến bộ và kiên trì điều chỉnh
Thay đổi thói quen là một quá trình cần thời gian, vì vậy cha mẹ không nên chỉ đánh giá kết quả dựa trên việc con có mắc lại lỗi cũ hay không. Anh chị có thể cùng con ghi nhận những tiến bộ nhỏ, chẳng hạn số lần tự giác chuẩn bị bài tăng lên hoặc con đã biết dừng sử dụng điện thoại đúng thời điểm. Nếu hành vi cũ xuất hiện trở lại, hãy cùng con xem xét nguyên nhân và điều chỉnh cách thực hiện thay vì vội vàng trách phạt. Đặc biệt, không nên so sánh tốc độ thay đổi của con với bạn bè, bởi mỗi trẻ có hoàn cảnh, khả năng và nhịp độ phát triển khác nhau.
Cha mẹ nên làm gì để giúp con từ bỏ thói quen xấu?
Trong quá trình giúp con thay đổi, cha mẹ giữ vai trò rất quan trọng. Tuy nhiên, đồng hành không có nghĩa là kiểm soát mọi hành vi hoặc liên tục nhắc nhở trẻ phải làm theo yêu cầu của mình. Theo tôi, điều cha mẹ cần hướng đến là giúp con hiểu bản thân, nhận thức được trách nhiệm và có cơ hội thực hành những hành vi tích cực trong môi trường gia đình.
Thấu hiểu nguyên nhân thay vì chỉ trách phạt con
Khi phát hiện con có một thói quen chưa phù hợp, cha mẹ thường dễ phản ứng bằng cách nhắc nhở, phê bình hoặc yêu cầu con chấm dứt ngay lập tức. Tuy nhiên, nếu chưa hiểu vì sao hành vi đó xuất hiện, việc trách phạt có thể không giải quyết được nguyên nhân bên dưới. Chẳng hạn, một đứa trẻ thường xuyên trì hoãn có thể đang gặp khó khăn với bài tập, chưa biết sắp xếp thời gian hoặc sợ làm sai. Thay vì vội vàng kết luận con lười biếng, anh chị có thể dành thời gian lắng nghe, tìm hiểu hoàn cảnh và cùng con xác định điều đang khiến con gặp khó khăn.
Làm gương bằng chính hành vi của cha mẹ
Trẻ học được nhiều điều thông qua việc quan sát cách cha mẹ sống và ứng xử mỗi ngày. Nếu cha mẹ yêu cầu con không sử dụng điện thoại trong bữa ăn nhưng bản thân lại thường xuyên kiểm tra tin nhắn, trẻ có thể khó hiểu vì sao mình phải thực hiện một quy tắc khác biệt. Tương tự, khi cha mẹ mong muốn con trung thực, biết lắng nghe và tôn trọng người khác, những hành vi ấy cũng cần được thể hiện trong cách người lớn giao tiếp với các thành viên trong gia đình. Vì vậy, một trong những cách đồng hành thiết thực là cha mẹ chủ động xây dựng những thói quen tích cực mà mình mong muốn con học theo.
Đồng hành nhưng không làm thay con
Yêu thương và chăm sóc con không có nghĩa là cha mẹ phải giải quyết mọi việc thay trẻ. Khi đã đến độ tuổi phù hợp, con cần được thực hành những công việc cá nhân như chuẩn bị sách vở, sắp xếp đồ dùng, quản lý thời gian học tập và chịu trách nhiệm với nhiệm vụ được giao. Trong quá trình đó, con có thể mắc lỗi hoặc chưa thực hiện tốt ngay từ đầu. Cha mẹ vẫn có thể hướng dẫn, hỗ trợ khi cần thiết nhưng nên để con có cơ hội tự lựa chọn, tự thực hiện và nhận ra trách nhiệm của mình. Đây là một phần quan trọng trong quá trình hình thành tính tự lập.
Ghi nhận nỗ lực và khuyến khích con kiên trì
Sự ghi nhận phù hợp có thể giúp trẻ cảm thấy những cố gắng của mình được nhìn thấy và trân trọng. Khi con đã chủ động học bài, biết nhận lỗi hoặc tự sắp xếp đồ dùng cá nhân, cha mẹ có thể ghi nhận cụ thể hành vi đó thay vì chỉ chờ đến khi con đạt được kết quả lớn mới khen ngợi. Ngược lại, nếu con mắc lỗi, anh chị nên góp ý vào hành vi cụ thể, tránh công kích tính cách hoặc so sánh con với người khác. Một môi trường gia đình an toàn, nơi trẻ có thể thành thật chia sẻ khó khăn và nhận trách nhiệm khi mắc lỗi, sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho quá trình thay đổi.
Minh Trí Thành đồng hành cùng cha mẹ giúp con xây dựng thói quen tốt
Muốn giúp con thay đổi những thói quen chưa phù hợp, cha mẹ cần nhìn nhận vấn đề từ nhiều phía thay vì chỉ tập trung vào hành vi bên ngoài. Một đứa trẻ thường xuyên trì hoãn, mất tập trung hoặc không chủ động trong học tập có thể đang gặp những khó khăn mà người lớn chưa thực sự hiểu. Khi cha mẹ dành thời gian tìm hiểu tâm lý, nhu cầu và những ảnh hưởng từ môi trường sống của con, cách đồng hành cũng có thể trở nên phù hợp hơn.

Với tinh thần Thấu hiểu – Đồng hành – Dẫn dắt, Minh Trí Thành mang đến những chương trình chia sẻ giúp cha mẹ nhìn lại cách giáo dục, hiểu hơn về tâm lý của con và xây dựng mối quan hệ gia đình tích cực. Anh chị có thể tìm hiểu chương trình Đường Đến Trái Tim Con để có thêm góc nhìn và phương pháp đồng hành phù hợp. Bởi đôi khi, để giúp con thay đổi, điều cha mẹ cần bắt đầu không phải là yêu cầu con phải khác đi ngay lập tức, mà là chủ động thay đổi cách mình thấu hiểu và dẫn dắt con mỗi ngày.
Kết luận
Nhận diện những thói quen xấu của học sinh là bước đầu giúp cha mẹ và con hiểu rõ hơn những hành vi đang ảnh hưởng đến học tập, sức khỏe và các mối quan hệ. Thay vì chỉ trách phạt hoặc yêu cầu trẻ thay đổi, anh chị có thể cùng con tìm hiểu nguyên nhân, đặt mục tiêu nhỏ và kiên trì xây dựng hành vi tích cực. Quan trọng hơn, cha mẹ cần làm gương, thấu hiểu và đồng hành để con từng bước hình thành tính tự giác, trách nhiệm và khả năng tự lập trong cuộc sống.
Câu hỏi thường gặp
1. Những thói quen xấu của học sinh hiện nay phổ biến nhất là gì?
Một số thói quen xấu của học sinh hiện nay thường gặp gồm trì hoãn việc học, mất tập trung, thiếu chủ động, thức khuya, lạm dụng điện thoại, ăn uống thiếu điều độ, sống bừa bộn và thiếu trách nhiệm với công việc cá nhân. Ngoài ra, những hành vi như nói tục, nói xấu, bè phái hoặc thiếu tôn trọng bạn bè cũng cần được quan tâm.
2. Làm thế nào để học sinh từ bỏ thói quen xấu?
Học sinh có thể bắt đầu bằng việc nhận diện hành vi cần thay đổi, tìm hiểu nguyên nhân và hậu quả của hành vi đó. Sau đó, hãy chọn một mục tiêu nhỏ, cụ thể, tìm hành vi tích cực để thay thế và theo dõi tiến bộ mỗi ngày. Sự đồng hành phù hợp của cha mẹ và môi trường sống tích cực cũng có thể hỗ trợ quá trình này.
3. Cha mẹ nên làm gì khi con thường xuyên mắc lại lỗi cũ?
Khi con mắc lại lỗi cũ, cha mẹ nên bình tĩnh tìm hiểu nguyên nhân thay vì vội vàng trách phạt. Anh chị có thể cùng con nhìn lại hoàn cảnh khiến hành vi xuất hiện, xác định điều chưa phù hợp trong cách thực hiện và điều chỉnh mục tiêu nếu cần. Đồng thời, hãy ghi nhận những tiến bộ mà con đã đạt được và kiên trì đồng hành.
4. Có nên dùng hình phạt để giúp học sinh thay đổi thói quen xấu không?
Hình phạt không nên là phương pháp duy nhất để giúp trẻ thay đổi. Nếu chỉ khiến con sợ mắc lỗi, trẻ có thể tìm cách che giấu hành vi thay vì thực sự hiểu vấn đề. Cha mẹ nên ưu tiên giải thích, đặt giới hạn rõ ràng, yêu cầu con chịu trách nhiệm với hành vi và hướng dẫn cách khắc phục hậu quả phù hợp. Nếu cần áp dụng hệ quả khi con vi phạm quy tắc, hệ quả đó nên có liên quan đến hành vi, phù hợp với độ tuổi và không làm tổn thương trẻ.
Tài liệu tham khảo
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (2025) Giấc ngủ và sức khỏe học đường. Atlanta: CDC.
- Center on the Developing Child at Harvard University (2011) Xây dựng hệ thống “kiểm soát không lưu” của não bộ: Những trải nghiệm ban đầu định hình sự phát triển chức năng điều hành. Tài liệu nghiên cứu số 11. Cambridge, MA: Harvard University.

