Nếu anh chị đang tự hỏi có nên đánh con, câu trả lời là không nên, vì đòn roi chỉ khiến con sợ trong giây lát chứ không giúp con hiểu đúng sai. Bài viết chỉ ra vì sao đánh con lợi bất cập hại, lúc nào cha mẹ dễ mất kiểm soát, và vài cách răn dạy con nhẹ nhàng mà vẫn giữ kỷ luật.
Vậy có nên đánh con?
Nếu phải trả lời thẳng, Tôi sẽ nói ngay là KHÔNG nên đánh con.
Dù chỉ là một cái tát nhẹ vào tay hay một roi vào mông lúc nóng giận. Cái con nhớ sau một trận đòn thường là cảm giác đau và sợ, chứ không phải bài học đằng sau nó. Đây cũng là câu hỏi mà rất nhiều phụ huynh tôi từng trò chuyện đều trăn trở, đặc biệt là những người lớn lên trong gia đình có roi vọt và giờ đang loay hoay tìm cách khác cho con mình.
Quan niệm xưa nay của người Việt
Ông bà ta có câu “thương cho roi cho vọt, ghét cho ngọt cho bùi”, và trong một thời gian dài, đòn roi được xem như một phần bình thường của việc dạy con. Nhiều thế hệ cha mẹ Việt Nam lớn lên với suy nghĩ rằng phải nghiêm khắc, thậm chí phải dùng đến roi vọt thì con mới nên người, mới biết sợ mà không hư.
Quan niệm này ăn sâu đến mức nhiều người coi việc bị đánh khi nhỏ là chuyện đương nhiên, thậm chí còn biết ơn vì nhờ vậy mà mình trưởng thành. Tôi hiểu điều này, vì bản thân tôi cũng lớn lên trong một gia đình không hiếm những trận đòn, và tôi từng nghĩ đó là cách duy nhất để dạy con nên người cho đến khi tôi thật sự tìm hiểu sâu hơn.
Góc nhìn hiện đại về việc đánh con
Xã hội bây giờ đã nhìn nhận khác đi rất nhiều so với vài chục năm trước. Các nghiên cứu về tâm lý trẻ em ngày càng cho thấy rõ hơn cách bộ não và cảm xúc của trẻ phản ứng với hình phạt thân thể, và phần lớn kết quả đều không ủng hộ việc dùng đòn roi như một công cụ giáo dục. Nhiều phụ huynh trẻ hiện nay, kể cả những anh chị từng bị đánh khi còn nhỏ, đang chủ động tìm những cách dạy con không cần đến bạo lực, vừa giữ được kỷ luật, vừa giữ được sự gắn kết với con. Đây không phải là xu hướng nhất thời, mà là một sự thay đổi trong cách người lớn hiểu về nhu cầu tâm lý thật sự của trẻ nhỏ.
Tại sao đánh con “lợi bất cập hại”?
Đánh con lợi bất cập hại vì cái lợi nhìn thấy ngay trước mắt, con tạm dừng hành vi xấu, quá nhỏ so với những cái hại âm thầm kéo dài phía sau. Theo kết quả điều tra các mục tiêu phát triển bền vững về trẻ em và phụ nữ Việt Nam giai đoạn 2020-2021 do Tổng cục Thống kê phối hợp cùng UNICEF thực hiện, cứ 10 trẻ từ 1 đến 14 tuổi ở nước ta thì có hơn 7 trẻ từng bị xử phạt bằng ít nhất một hình thức tâm lý hoặc thể xác trong vòng một tháng trước khảo sát, trong đó khoảng 4 trẻ bị xử phạt về thể xác. Con số này cho thấy đòn roi vẫn đang len lỏi trong rất nhiều gia đình Việt, dù phần lớn cha mẹ không hề muốn con mình phải chịu tổn thương. Bốn khía cạnh dưới đây là những hệ quả rõ nhất mà Tôi thường gặp khi đồng hành cùng các gia đình có con hay bị đánh mỗi khi phạm lỗi.
Hiệu ứng tức thời giả tạo khi đánh con
Đánh con thường có tác dụng nhìn thấy ngay, con đang khóc lóc, đang gào thét bỗng im bặt, đang không nghe lời bỗng ngoan ngoãn nghe theo. Nhưng đó chỉ là phản xạ giật mình hoặc nỗi sợ trong khoảnh khắc, chứ không phải vì con hiểu ra hành vi của mình sai ở đâu.
Có một bé trai lớp 2 mà tôi từng gặp trong một buổi tư vấn, cứ mỗi lần bị bố quát và đánh vào tay vì tội tranh đồ chơi với em là bé dừng lại ngay lập tức, nhưng chỉ vài ngày sau, hễ bố mẹ không có nhà là con lại tái diễn y hệt hành vi đó với em, thậm chí còn giấu diếm không cho ai biết. Điều này cho thấy hành vi xấu không hề biến mất, nó chỉ tạm ẩn đi khi có mặt người có thể trừng phạt, và quay lại ngay khi không còn ai giám sát.
Hệ lụy tâm lý dai dẳng khi trẻ bị đánh
Không chỉ dừng ở việc không hiệu quả, đòn roi còn để lại những dấu vết âm thầm trong tâm lý trẻ. Một phân tích tổng hợp của hai nhà khoa học Elizabeth Gershoff và Andrew Grogan Kaylor, công bố năm 2016, đã xem lại hơn năm mươi năm nghiên cứu với dữ liệu từ hơn 160.000 trẻ em, và tìm thấy mối liên hệ đáng kể giữa việc bị đánh đòn với 13 trên tổng số 17 kết quả tiêu cực được xem xét.
Trẻ bị đánh đòn thường xuyên có xu hướng bộc lộ nhiều hành vi hung hăng hơn, dễ gặp các vấn đề về sức khỏe tinh thần hơn, và có khả năng nhận thức, tư duy đạo đức kém phát triển hơn so với những trẻ không bị đánh. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng đòn roi không giúp trẻ nghe lời tốt hơn về lâu dài, ngược lại còn làm mối quan hệ giữa cha mẹ và con trở nên xa cách. Đây là lý do khi ai đó hỏi có nên đánh con không, Tôi luôn nhấn mạnh rằng cái giá phải trả không chỉ nằm ở hành vi trước mắt, mà còn ở cả một hành trình phát triển tâm lý dài của con sau này.
Vòng lặp bạo lực từ đòn roi
Trẻ nhỏ học mọi thứ qua quan sát và bắt chước, kể cả cách giải quyết mâu thuẫn. Khi một đứa trẻ liên tục chứng kiến hoặc trải qua việc bị đánh mỗi lần làm sai, con sẽ vô thức tiếp nhận thông điệp rằng bạo lực là công cụ hợp lý để giải quyết xung đột. Điều này lý giải vì sao không ít trẻ từng bị đánh khi nhỏ lớn lên lại có xu hướng dùng tay chân khi tranh cãi với bạn bè, và sau này khi làm cha làm mẹ, chính họ cũng dễ lặp lại cách dạy con bằng đòn roi mà mình từng trải qua, dù trong lòng không hề muốn vậy. Vòng lặp này cứ thế truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác nếu không có ai chủ động dừng lại và chọn một cách làm khác.
Rạn nứt kết nối cha mẹ và con vì đòn roi
Có lẽ đây là điều mà nhiều cha mẹ ít để ý nhất, nhưng lại là điều Tôi thấy day dứt nhất trong quá trình đồng hành cùng các gia đình. Mỗi lần bị đánh, con không chỉ đau về thể xác mà còn tổn thương về niềm tin, con bắt đầu tự hỏi liệu bố mẹ có thật sự yêu thương mình hay không. Dần dần, trẻ trở nên khép kín hơn, ít chia sẻ chuyện trường lớp hay bạn bè, thậm chí né tránh ánh mắt hay sự gần gũi của cha mẹ. Sợi dây kết nối vốn cần được vun đắp mỗi ngày lại bị bào mòn từng chút một, và đến khi cha mẹ nhận ra con đã xa cách mình từ lúc nào thì mọi việc thường đã khó xoay chuyển hơn rất nhiều.
Khi nào cha mẹ dễ đánh con nhất?
Cha mẹ dễ đánh con nhất trong ba tình huống thường gặp: khi áp lực công việc và tài chính dồn nén, khi con bước vào giai đoạn khủng hoảng phát triển, và khi các thành viên trong nhà bất đồng về cách dạy con. Không cha mẹ nào sinh con ra với mong muốn đánh con, nhưng nhận diện đúng lúc mình dễ mất kiểm soát chính là bước đầu tiên để phòng tránh.
- Áp lực công việc, tài chính đè nặng: Sau một ngày dài mệt mỏi vì deadline hay lo toan tiền bạc, cha mẹ thường mang theo cảm xúc tiêu cực về nhà mà không kịp giải tỏa. Khi đó, chỉ một lỗi nhỏ của con, như làm đổ nước hay không chịu ăn cơm, cũng có thể trở thành giọt nước tràn ly khiến người lớn trút giận lên con mà không thực sự vì lỗi của con lớn đến vậy.
- Con bước vào các giai đoạn khủng hoảng phát triển: Trẻ ở tuổi lên hai, lên ba thường bướng bỉnh, hay ăn vạ, thích nói không với mọi thứ, còn trẻ ở tuổi dậy thì lại dễ cãi lại, muốn khẳng định cái tôi riêng. Đây thực chất là những giai đoạn phát triển tự nhiên của não bộ và tâm lý, nhưng nếu cha mẹ không hiểu rõ bản chất, rất dễ hiểu lầm rằng con đang hư và phản ứng bằng đòn roi.
- Bất đồng phương pháp giáo dục giữa các thành viên trong gia đình: Có nhà bố mẹ muốn nhẹ nhàng phân tích, trong khi ông bà lại quen dùng roi vọt theo cách dạy con truyền thống. Sự thiếu thống nhất này không chỉ khiến trẻ bối rối không biết nghe theo ai, mà còn dễ đẩy người lớn vào những cuộc tranh cãi, và đôi khi đòn roi xuất hiện như một cách để giải quyết nhanh mâu thuẫn ngay trước mặt con.
Giải pháp thay thế việc đánh con mà cha mẹ nên biết
Thay vì dùng đòn roi, cha mẹ có bốn cách răn dạy con vừa giữ được kỷ luật vừa không gây tổn thương: tạm dừng để hạ hỏa trước khi xử lý con, tước bỏ đặc quyền thay cho đánh mắng, thay đổi cách giao tiếp để hiểu con hơn, và khen ngợi đúng lúc để củng cố hành vi tốt. Hiểu được vì sao có nên đánh con là câu hỏi cần trả lời là không, bước tiếp theo quan trọng hơn chính là biết mình nên làm gì thay vào đó, và đây là những cách Tôi thường gợi ý cho các phụ huynh tôi đồng hành.
Nguyên tắc “Tạm dừng” thay vì đánh con
Khi cảm thấy cơn giận đang dâng lên, điều đầu tiên cha mẹ cần làm không phải là xử lý con ngay, mà là tự cho mình một khoảng lặng để hạ hỏa. Có thể chỉ đơn giản là bước sang phòng khác uống một ngụm nước, hít thở sâu vài lần, hoặc nói với con rằng “mẹ cần bình tĩnh lại một chút rồi mình nói chuyện tiếp”. Khoảng dừng này không phải là né tránh vấn đề, mà là cách để cả cha mẹ và con cùng tránh những lời nói hay hành động mà sau này chính mình cũng hối hận.
Phương pháp tước bỏ đặc quyền thay đòn roi
Thay vì dùng đòn roi, cha mẹ có thể áp dụng cách tạm cắt giảm những thứ con yêu thích như giờ xem tivi, thời gian chơi game, hoặc món đồ chơi con đang mê. Cách làm này giúp con hiểu rằng hành vi sai sẽ có hậu quả thật, nhưng hậu quả đó liên quan trực tiếp đến quyền lợi chứ không phải nỗi đau thể xác. Có một gia đình tôi từng hướng dẫn, cậu con trai học lớp 5 hay trì hoãn bài tập về nhà, và thay vì quát mắng hay đánh đòn như trước, bố mẹ chuyển sang quy định rõ ràng rằng chưa hoàn thành bài thì chưa được mở tivi buổi tối. Chỉ sau chưa đầy một tháng, con đã tự giác ngồi vào bàn học sớm hơn mà không cần ai nhắc.
Thay đổi cách giao tiếp với con
Phần lớn hành vi “hư” của trẻ đều có một nguyên nhân phía sau, có thể là con đang buồn, đang ghen tị với em, hoặc đơn giản là chưa biết cách diễn đạt cảm xúc của mình. Thay vì vội vàng phán xét con sai, cha mẹ nên dành thời gian hỏi con vì sao lại làm như vậy, lắng nghe câu trả lời dù nó có ngây ngô đến đâu, rồi cùng con phân tích đâu là điều đúng, đâu là điều chưa đúng. Cách giao tiếp này không chỉ giúp con hiểu bài học sâu hơn, mà còn dạy con một kỹ năng quan trọng cho cả cuộc đời sau này, đó là biết nhìn nhận vấn đề từ nhiều phía trước khi phản ứng.
Khen ngợi và củng cố hành vi tích cực của con
Nhiều cha mẹ chỉ chú ý đến con khi con làm sai, còn những lúc con cư xử tốt lại xem như chuyện đương nhiên nên không nhắc đến. Trong khi đó, một lời khen đúng lúc, cụ thể, như “con vừa nhường đồ chơi cho em, mẹ thấy con làm rất tốt” lại có sức mạnh củng cố hành vi tích cực mạnh hơn nhiều so với việc chỉ trích khi con sai. Khi trẻ cảm nhận được rằng làm đúng sẽ được ghi nhận, con sẽ có động lực tự nhiên để lặp lại hành vi đó, thay vì chỉ cư xử ngoan vì sợ bị phạt.
Khi cha mẹ cần thêm một người đồng hành
Tôi hiểu rằng biết lý thuyết là một chuyện, còn áp dụng được vào chính gia đình mình lúc con đang gào khóc giữa siêu thị hay đang cãi tay đôi ở tuổi dậy thì lại là một câu chuyện khác hẳn. Rất nhiều phụ huynh từng nhắn tin cho tôi, kể rằng dù đã đọc không ít bài viết, xem không ít video, nhưng đến lúc thực tế vẫn không kìm được mà quát mắng hoặc đánh con, rồi lại tự trách bản thân.
Đó là lý do bên cạnh những chia sẻ trên blog, anh chị có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Tôi cùng đội ngũ đồng hành trực tiếp với cha mẹ để cùng tìm ra cách ứng xử phù hợp với đúng tính cách của con mình, thay vì áp dụng một công thức chung chung cho tất cả các gia đình.
Kết luận
Có nên đánh con? Câu trả lời vẫn là không, bởi ranh giới giữa dạy con và làm tổn thương con đôi khi chỉ cách nhau một cái tát trong lúc nóng giận. Điều con cần không phải là nỗi sợ, mà là một người lớn đủ bình tĩnh để hướng dẫn con hiểu đúng sai và sửa sai từng ngày.
Câu hỏi thường gặp về có nên đánh con không
Đánh con một lần có ảnh hưởng gì không?
Một lần đánh nhẹ khó gây tổn hại rõ rệt như việc đánh con thường xuyên, nhưng nó vẫn có thể để lại cảm giác sợ hãi hoặc tổn thương lòng tin nhất định trong con, tùy vào tính cách và độ nhạy cảm của từng trẻ. Điều quan trọng hơn cả là cha mẹ nhận ra và chủ động điều chỉnh cách ứng xử sau đó, thay vì để nó lặp lại thành thói quen.
Làm sao để kiềm chế không đánh con khi quá tức giận?
Một cách nhiều phụ huynh áp dụng là tập cho mình thói quen tạm dừng trước khi phản ứng, có thể là bước ra khỏi phòng, hít thở sâu, hoặc đếm chậm trong đầu vài giây. Nếu cảm thấy khó tự kiểm soát, anh chị cũng có thể chuẩn bị trước một vài câu nói quen thuộc để tự nhắc mình bình tĩnh lại ngay khi cơn giận vừa dâng lên.
Ông bà hay đánh cháu, cha mẹ nên xử lý thế nào?
Trước tiên, cha mẹ nên trò chuyện riêng và nhẹ nhàng với ông bà, chia sẻ những thông tin hoặc trải nghiệm thực tế để ông bà hiểu vì sao cách dạy con bằng đòn roi có thể không còn phù hợp. Đồng thời, cả gia đình cần thống nhất một vài nguyên tắc chung khi ở gần con, để con không bị rối vì mỗi người dạy một kiểu.
Phạt con bằng cách nào để con không cảm thấy bị ghét bỏ?
Khi phạt con, cha mẹ nên giải thích rõ lý do và giữ thái độ bình tĩnh thay vì la mắng gay gắt, đồng thời luôn cho con biết rằng mình phạt hành vi sai chứ không phải ghét bỏ con. Sau khi phạt, một cái ôm hay một câu nói yêu thương ngắn gọn cũng giúp con hiểu rằng tình cảm của cha mẹ dành cho mình vẫn không thay đổi.
Trẻ mấy tuổi thì nên bắt đầu áp dụng phương pháp tạm dừng hoặc tước đặc quyền?
Phương pháp tạm dừng có thể áp dụng khi trẻ đã hiểu được ngôn ngữ đơn giản, thường từ khoảng ba tuổi trở lên, còn tước đặc quyền phù hợp hơn với trẻ đã có nhận thức rõ về những gì mình đang được hưởng, thường từ bốn đến năm tuổi trở lên. Với mỗi độ tuổi, cách thực hiện cần điều chỉnh linh hoạt sao cho phù hợp với khả năng hiểu của con.
Nếu đã trót đánh con thì cha mẹ nên làm gì tiếp theo?
Điều cần làm ngay là bình tĩnh lại, sau đó chủ động xin lỗi con một cách chân thành và giải thích rõ vì sao mình đã mất kiểm soát, thay vì im lặng cho qua. Việc nhận lỗi không làm cha mẹ mất uy tín trước con, ngược lại còn giúp con học được cách đối diện và sửa sai khi bản thân cũng phạm lỗi trong tương lai.
Tài liệu tham khảo
- Tổng cục Thống kê & UNICEF Việt Nam. Xử phạt trẻ em (Điều tra các mục tiêu phát triển bền vững về trẻ em và phụ nữ Việt Nam, SDGCW 2020-2021). https://www.unicef.org/vietnam/media/8731/file/Xử%20phạt%20trẻ%20em.pdf
- Báo Pháp luật Việt Nam. Kỷ luật trẻ em bằng bạo lực vẫn còn phổ biến. https://baophapluat.vn/ky-luat-tre-em-bang-bao-luc-van-con-pho-bien-post425391.html
- Gershoff, E. T., & Grogan-Kaylor, A. (2016). Spanking and Child Outcomes: Old Controversies and New Meta-Analyses. Journal of Family Psychology. DOI: https://doi.org/10.1037/fam0000191
- The University of Texas at Austin. Risks of Harm from Spanking Confirmed by Researchers (thông cáo báo chí về nghiên cứu trên). https://news.utexas.edu/2016/04/25/risks-of-harm-from-spanking-confirmed-by-researchers
