Cách kiềm chế không đánh con là nhận diện đúng lúc cơn giận dâng lên, tạm rời khỏi hiện trường, hạ nhiệt bằng hơi thở sâu, rồi chuyển sang kỷ luật tích cực khi cả hai đã bình tĩnh. Bài viết này, Tôi chia sẻ nguyên nhân thật sự khiến cha mẹ nổi giận và các bước áp dụng cụ thể ngay từ hôm nay.
Đòn roi có phải là lựa chọn duy nhất khi con hư?
Đòn roi không phải là lựa chọn duy nhất khi con hư, mà thường chỉ là phản ứng bộc phát của cha mẹ vào đúng thời điểm cảm xúc bị dồn nén đến giới hạn, chứ không phải một phương pháp được cân nhắc kỹ lưỡng. Rất nhiều phụ huynh tìm đến câu hỏi này không phải vì họ muốn làm tổn thương con, mà vì họ đang đứng ở điểm cùng cực của sự kiệt sức. Tôi hiểu cảm giác đó, vì tôi cũng từng là một người mẹ có những ngày về nhà với cái đầu đầy deadline, gặp ngay một đứa trẻ đang gào khóc vì không được xem thêm tivi.
Thực trạng hoán đổi: khi áp lực biến đòn roi thành “hạ sách”
Có một điều tôi muốn nói thẳng với anh chị: không ai sinh ra đã muốn đánh con. Phần lớn phụ huynh tìm đến đòn roi trong trạng thái cảm thấy mình đã hết cách, sau một ngày dài áp lực công việc, sau nhiều lần nhắc nhở mà con vẫn bướng bỉnh không nghe. Theo Điều tra các mục tiêu phát triển bền vững về trẻ em và phụ nữ Việt Nam 2020-2021 do Tổng cục Thống kê phối hợp cùng UNICEF và UNFPA thực hiện, khoảng 70% trẻ em từ 1 đến 14 tuổi tại Việt Nam từng bị kỷ luật bằng ít nhất một hình thức bạo lực, cho thấy đây không phải câu chuyện của riêng gia đình nào mà là thực trạng chung của rất nhiều cha mẹ Việt.
Cái cảm giác “bất lực” ấy rất thật, và chính nó, chứ không phải bản chất hung dữ nào, mới là thứ đẩy nhiều người đến chỗ ra tay. Tôi từng đồng hành cùng một người mẹ làm công việc quản lý, chị kể rằng mỗi lần đánh con xong chị lại ngồi khóc một mình trong nhà vệ sinh, vừa giận con vừa giận chính mình vì không kiểm soát được. Câu chuyện của chị không hiếm, và nó cho thấy đòn roi thường là phản ứng của một người đang quá tải, chứ không phải một phương pháp được lựa chọn có chủ đích.
XEM THÊM: Đòn roi là gì? Phương pháp dạy con không đòn roi tích cực, giúp trẻ hợp tác tự nhiên
Tháo gỡ cảm giác tội lỗi: tức giận là bản năng, hành vi là điều có thể thay đổi
Nếu anh chị đang mang cảm giác tội lỗi sau mỗi lần lỡ tay với con, tôi muốn anh chị dừng lại một chút để phân biệt rõ hai điều. Tức giận là một phản ứng sinh lý tự nhiên của cơ thể, nó xuất hiện để bảo vệ chúng ta trước cảm giác bị đe dọa hay mất kiểm soát, và không ai có thể loại bỏ hoàn toàn cảm xúc này. Nhưng hành vi đánh con lại là một quyết định, dù diễn ra trong tích tắc, và quyết định đó có thể được huấn luyện lại theo thời gian. Nói cách khác, anh chị không cần phải trở thành người không bao giờ nổi giận mới là cha mẹ tốt, anh chị chỉ cần học cách để cơn giận đi qua mà không để lại vết thương nào trên cơ thể hay tâm hồn con.
Tại sao cha mẹ lại muốn đánh con?
Cha mẹ muốn đánh con thường vì ba nhóm nguyên nhân cộng hưởng với nhau: áp lực và ảnh hưởng tiềm thức từ chính cha mẹ, đặc điểm tâm lý riêng của con ở từng giai đoạn phát triển, và phản ứng sinh học tự nhiên của cơ thể khi rơi vào trạng thái tức giận. Để tìm được cách kiềm chế không đánh con phù hợp với hoàn cảnh của mình, trước tiên anh chị cần hiểu rõ cơn giận của mình đến từ đâu trong ba nhóm nguyên nhân này.
Từ phía cha mẹ: những áp lực âm thầm dồn nén
Không phải lúc nào nguyên nhân khiến cha mẹ nổi giận cũng đến từ đứa trẻ trước mặt. Có những lớp áp lực đã tích tụ từ rất lâu, chỉ chờ một cái cớ nhỏ để bùng lên.
- Căng thẳng dồn nén từ cuộc sống: Áp lực công việc, tài chính, các mối quan hệ trong gia đình khiến “bình chứa cảm xúc” của cha mẹ luôn ở mức gần đầy. Một lỗi nhỏ của con, vốn dĩ không đáng để nổi giận, lại trở thành giọt nước tràn ly.
- Kỳ vọng quá cao vào con cái: Khi cha mẹ đặt ra một hình mẫu lý tưởng về đứa con ngoan, học giỏi, vâng lời, mọi khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế đều dễ biến thành thất vọng, rồi thất vọng chuyển hóa thành giận dữ.
- Ảnh hưởng từ tiềm thức: Nhiều người trong chúng ta lớn lên trong gia đình từng dùng đòn roi để dạy dỗ. Khi không có một mô hình thay thế nào khác được học hỏi, phản xạ “dùng roi vọt” dễ dàng lặp lại một cách vô thức, như một đoạn ký ức cơ thể đã được lập trình sẵn.
Từ phía con trẻ: hành vi là tín hiệu của một giai đoạn phát triển
Phía bên kia của câu chuyện, đứa trẻ cũng có những lý do riêng khiến chúng “hư” trong mắt người lớn, dù bản thân trẻ chưa chắc đã ý thức được điều đó.
- Khủng hoảng giai đoạn phát triển: Trẻ ở tuổi lên hai, lên ba thường bước vào giai đoạn muốn khẳng định cái tôi, nói “không” với mọi thứ như một cách thử nghiệm ranh giới. Trẻ ở tuổi dậy thì lại trải qua biến động nội tiết tố và tâm lý, khiến các em dễ cáu gắt, khó kiểm soát cảm xúc hơn bình thường.
- Tìm cách gây sự chú ý: Có những đứa trẻ chọn cách cư xử không đúng mực chỉ vì đó là cách nhanh nhất để cha mẹ nhìn về phía mình, kể cả khi sự chú ý đó đi kèm với la mắng.
- Chưa đủ nhận thức để hiểu lời người lớn: Não bộ của trẻ nhỏ chưa phát triển hoàn thiện phần kiểm soát hành vi và suy luận logic, vì vậy nhiều yêu cầu mà cha mẹ cho là đơn giản lại thực sự vượt quá khả năng ghi nhớ và thực hiện của trẻ ở độ tuổi đó.
Góc nhìn khoa học: điều gì xảy ra trong cơ thể khi ta nổi giận?
Khi cảm thấy bị đe dọa hoặc mất kiểm soát, cơ thể chúng ta kích hoạt một phản ứng sinh tồn đã có từ hàng ngàn năm tiến hóa. Tuyến thượng thận tiết ra hormone adrenaline, khiến nhịp tim tăng nhanh, huyết áp tăng và cơ bắp căng cứng, đưa cơ thể vào trạng thái sẵn sàng “chiến đấu hoặc bỏ chạy”. Đây chính là lý do vì sao trong cơn giận, nhiều cha mẹ cảm nhận rõ tay mình như đang tự động giơ lên, đó không phải là do bản thân xấu tính, mà là một phản xạ sinh học đang chiếm quyền kiểm soát tạm thời trước khi phần não lý trí kịp lên tiếng. Hiểu được cơ chế này giúp anh chị nhìn cơn giận một cách khoan dung hơn với chính mình, đồng thời cũng là lý do vì sao các kỹ thuật hạ hỏa ở phần tiếp theo lại tập trung vào việc “câu giờ” cho phần não lý trí kịp quay trở lại.
Giải pháp đa tầng giúp cha mẹ kiềm chế không đánh con
Giải pháp cho cha mẹ kiềm chế không đánh con gồm hai giai đoạn nối tiếp nhau: kiềm chế khẩn cấp để hạ hỏa ngay trong khoảnh khắc cơn giận bùng lên, và kỷ luật tích cực để xây dựng cách ứng xử lâu dài thay thế hoàn toàn cho đòn roi. Sở dĩ cần một giải pháp thay thế bền vững hơn là vì hiệu quả của đòn roi thường rất ngắn ngủi, Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) trong tuyên bố chính sách năm 2018 ghi nhận rằng có tới gần hai phần ba số trẻ quay lại đúng hành vi vừa bị phạt chỉ trong vòng mười phút. Cách chia hai giai đoạn dưới đây dựa trên tinh thần của cuốn “No-Drama Discipline” (kỷ luật không đòn roi) của bác sĩ tâm thần Daniel J. Siegel.
Giai đoạn 1: Kiềm chế khẩn cấp, hạ hỏa ngay lập tức
Đây là những gì anh chị cần làm trong đúng khoảnh khắc cảm thấy mình sắp mất kiểm soát, khi tay đã nắm chặt hoặc giọng đã bắt đầu run lên vì giận.
- Quy tắc “tạm dừng”: Ngay khi nhận ra mình chuẩn bị nổi cơn lôi đình, hãy rời khỏi hiện trường trong vài phút, dù chỉ là bước sang phòng bên cạnh hoặc ra ban công. Đây không phải là bỏ mặc con, mà là cho chính mình một khoảng “time-out” để phần não lý trí kịp giành lại quyền kiểm soát từ phản xạ bản năng.
- Quy tắc “để lỗi lầm nguội bớt”: Thay vì xử lý lỗi của con ngay khi cơn giận đang ở đỉnh điểm, nhiều phụ huynh chọn cách dời việc nói chuyện nghiêm túc sang một thời điểm khác trong ngày, khi cả hai bên đã bình tĩnh trở lại. Cách làm này giúp loại bỏ phần lớn yếu tố cảm xúc tiêu cực ra khỏi cuộc trò chuyện, để lời dạy dỗ đến từ sự rõ ràng chứ không phải từ cơn giận.
- Vật lý trị liệu cơn giận: Có những mẹo rất đơn giản nhưng hiệu nghiệm bất ngờ để hạ nhiệt cơ thể ngay lập tức, chẳng hạn hít thở sâu bằng bụng trong bốn giây rồi thở ra chậm trong sáu giây, uống một ly nước lạnh, hoặc nhẩm đếm trong đầu vài giây trước khi mở miệng nói bất cứ điều gì.
Tôi từng đồng hành cùng một ông bố có cậu con trai học lớp 2 hay lì lợm không chịu làm bài tập. Anh kể rằng mỗi lần thấy con ngồi ì trước bàn học, tay anh đã theo phản xạ giơ lên trước khi kịp nghĩ. Sau khi thử áp dụng quy tắc tạm dừng, cứ hễ cảm thấy nóng là anh bước ra ban công hít thở đúng nhịp bốn giây sáu giây, mọi thứ dần thay đổi chỉ sau khoảng ba tuần. Anh không còn đánh con nữa, và điều bất ngờ hơn là cậu bé cũng bớt lì hẳn, vì không còn phải phòng thủ trước một người cha lúc nào cũng sẵn sàng nổi giận.
Giai đoạn 2: Kỷ luật tích cực, giải pháp lâu dài thay thế đòn roi
Khi cơn giận đã qua, đây là lúc xây dựng những thói quen kỷ luật bền vững hơn, giúp cả cha mẹ và con cùng học được cách xử lý xung đột mà không cần đến roi vọt.
- Thấu hiểu tín hiệu thay vì phán xét bản chất: Hãy tập nhìn một hành vi sai của trẻ như một tín hiệu, con đang mệt, đang đói, đang bị kích động quá mức, chứ không phải là bằng chứng cho thấy con hư hỏng hay có bản chất xấu. Cách nhìn này giúp cha mẹ phản ứng với nguyên nhân thật sự thay vì chỉ trừng phạt cái ngọn.
- Sử dụng hệ quả tự nhiên thay vì đòn roi: Thay vì đánh, anh chị có thể áp dụng hình thức tước bỏ tạm thời một đặc quyền, chẳng hạn không được xem tivi tối hôm đó hoặc hoãn buổi đi công viên cuối tuần. Với những lỗi liên quan đến việc làm bừa bộn hay làm đổ vỡ, hãy để con tự dọn dẹp hậu quả mình gây ra, đó là cách dạy trách nhiệm hiệu quả hơn nhiều so với một trận đòn.
- Kết nối trước khi sửa sai: Trước khi đưa ra bất kỳ hình phạt nào, hãy dành vài phút lắng nghe con giải thích chuyện gì đã xảy ra theo góc nhìn của con. Đôi khi câu chuyện thật sự lại khác hẳn với những gì cha mẹ tưởng tượng ban đầu, và việc được lắng nghe cũng giúp con cảm thấy an toàn để nói thật hơn là nói dối vì sợ hãi.
Khi cha mẹ cần thêm một người đồng hành
Tôi hiểu rằng đọc xong bài viết này không có nghĩa là mọi cơn giận sẽ tự nhiên biến mất vào ngày mai. Kiềm chế không đánh con là một hành trình cần luyện tập, và có những lúc anh chị sẽ cần thêm một người hiểu chuyện để cùng nhìn lại vấn đề của gia đình mình một cách rõ ràng hơn.
Nếu anh chị đang cảm thấy loay hoay giữa áp lực cuộc sống và mong muốn làm cha mẹ tốt hơn, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Tôi cùng đội ngũ đã đồng hành với nhiều gia đình có những trăn trở tương tự, giúp cha mẹ tìm lại sự bình tĩnh và xây dựng cách kết nối với con một cách bền vững hơn.
Kết luận
Cách kiềm chế không đánh con không nằm ở việc trở thành một người cha, người mẹ hoàn hảo không bao giờ nổi giận, mà nằm ở việc học cách để cơn giận đi qua an toàn, rồi thay thế đòn roi bằng sự thấu hiểu và kỷ luật tích cực. Mỗi bước nhỏ anh chị thực hành hôm nay đều đang xây dựng một mối quan hệ bền chặt hơn với con trong tương lai.
Câu hỏi thường gặp về cách kiềm chế không đánh con
Làm sao để biết mình sắp mất kiểm soát và cần dừng lại?
Dấu hiệu thường gặp là tim đập nhanh, tay nắm chặt, giọng nói bắt đầu lớn hơn bình thường hoặc run lên. Ngay khi nhận ra những dấu hiệu này, đó là lúc anh chị nên áp dụng quy tắc tạm dừng đã nhắc ở trên.
Nếu lỡ đánh con rồi thì nên làm gì tiếp theo?
Hãy thành thật xin lỗi con khi cả hai đã bình tĩnh trở lại, giải thích rằng cha mẹ cũng có lúc sai và đang cố gắng thay đổi. Điều này không làm giảm uy quyền của cha mẹ, ngược lại còn dạy con bài học quý giá về việc dám nhận sai và sửa sai.
Kỷ luật tích cực có làm con hư hơn vì thiếu sự nghiêm khắc không?
Kỷ luật tích cực không đồng nghĩa với dễ dãi. Việc tước bỏ đặc quyền tạm thời hay để con tự chịu hệ quả từ hành vi của mình vẫn mang tính răn đe rõ ràng, chỉ khác là nó dạy con hiểu nguyên nhân, kết quả thay vì chỉ gây sợ hãi.
Bao lâu thì thấy hiệu quả khi áp dụng những cách này?
Thời gian thay đổi phụ thuộc vào từng gia đình và tính cách của con, nhưng phần lớn phụ huynh nhận thấy sự cải thiện rõ rệt trong khoảng vài tuần kiên trì áp dụng, đặc biệt khi cha mẹ giữ được sự nhất quán.
Nếu người bạn đời không đồng tình với cách nuôi dạy không đòn roi thì phải làm sao?
Hãy trò chuyện thẳng thắn khi cả hai đang bình tĩnh, chia sẻ những gì mình đã tìm hiểu và đề xuất cùng thử áp dụng trong một khoảng thời gian nhất định để quan sát sự thay đổi thực tế ở con.
Trẻ ở độ tuổi nào thì áp dụng được các phương pháp này?
Về cơ bản, tinh thần thấu hiểu và kết nối trước khi sửa sai có thể áp dụng từ giai đoạn trẻ bắt đầu hiểu lời nói, còn cách diễn đạt và hình thức hệ quả tự nhiên sẽ cần điều chỉnh linh hoạt theo từng độ tuổi và mức độ nhận thức của con.
Tài liệu tham khảo
- Tổng cục Thống kê, UNICEF, UNFPA (2021). Điều tra các mục tiêu phát triển bền vững về trẻ em và phụ nữ Việt Nam 2020-2021 (SDGCW). Số liệu về xử phạt trẻ em: https://www.unicef.org/vietnam/media/8731/file/Xử phạt trẻ em.pdf
- Báo Pháp luật Việt Nam (2021). Kỷ luật trẻ em bằng bạo lực vẫn còn phổ biến: https://baophapluat.vn/ky-luat-tre-em-bang-bao-luc-van-con-pho-bien-post425391.html
- American Academy of Pediatrics (2018). AAP Says Spanking Harms Children (Policy Statement: “Effective Discipline to Raise Healthy Children”): https://www.aap.org/en/news-room/news-releases/aap/2018/aap-says-spanking-harms-children
- Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2014). No-Drama Discipline: The Whole-Brain Way to Calm the Chaos and Nurture Your Child’s Developing Mind. Bantam. https://www.penguinrandomhouse.com/books/228322/no-drama-discipline-by-daniel-j-siegel-md-and-tina-payne-bryson-phd/
