Cách phát triển bản thân bắt đầu từ việc hiểu rõ mình, đặt mục tiêu nhỏ và giữ thói quen tốt mỗi ngày. Bài viết giúp anh chị nắm 4 nhóm nền tảng, 6 kỹ năng cốt lõi, lộ trình 4 giai đoạn cùng các nguồn hỗ trợ thực tế để vừa tiến bộ, vừa làm gương cho con.
Phát triển bản thân là gì?
Phát triển bản thân là quá trình chủ động cải thiện chính mình, mở rộng khả năng, tích lũy kiến thức và kỹ năng để nâng cao chất lượng cuộc sống.
Chữ “chủ động” là điểm mấu chốt. Không ai có thể làm thay anh chị, và hành trình này cũng không có vạch đích, vì mỗi giai đoạn của cuộc đời lại đặt ra những yêu cầu mới. Nhiều người nghĩ đây là chuyện của người trẻ mới đi làm hoặc của người kinh doanh. Với phụ huynh, tôi thấy nó còn là nền móng của việc nuôi dạy con. Con nhìn cách cha mẹ nói chuyện, xử lý áp lực, chi tiêu và học hỏi, rồi âm thầm làm theo.
Tôi nhớ có một chị phụ huynh từng tìm đến với câu hỏi “làm sao để con chịu nghe lời”. Sau vài buổi trò chuyện, chị nhận ra mình hay lớn tiếng mỗi khi mệt, và con chỉ đang học lại đúng cách đó. Khi chị tập hít thở sâu, hạ giọng rồi mới nói, không khí trong nhà dịu đi trước cả khi chị kịp “dạy” con điều gì. Vì vậy, phát triển bản thân không phải là sửa mình cho giống người khác. Đó là trở thành phiên bản vững vàng và trưởng thành hơn của chính mình, theo nhịp phù hợp với hoàn cảnh gia đình mỗi người.
4 nhóm nền tảng cốt lõi giúp phát triển bản thân bền vững
Phát triển bản thân dựa trên bốn nhóm nền tảng cốt lõi: giá trị sống, thái độ, kiến thức và kỹ năng. Bốn nhóm này gắn với nhau như rễ, thân và cành của một cái cây. Cách phát triển bản thân bền vững cần cả bốn, vì nếu chỉ chạy theo kỹ năng mà bỏ qua giá trị, anh chị dễ giỏi giang nhưng thiếu điểm tựa.
Giá trị sống: la bàn cho mọi lựa chọn
Giá trị sống là hệ nguyên tắc đạo đức và niềm tin cá nhân, quyết định anh chị chọn điều gì và từ chối điều gì. Đó có thể là trung thực, tử tế, trách nhiệm hay sự gắn kết gia đình. Khi giá trị rõ ràng, những quyết định khó như đổi việc hay chọn cách dạy con sẽ nhẹ nhàng hơn.
Anh chị có thể thử viết ra ba đến năm điều mình không muốn đánh đổi. Sau đó nhìn lại lịch sinh hoạt tuần qua để xem thời gian và tiền bạc của mình có đang đi cùng hướng với những điều ấy không. Khoảng cách giữa hai bên thường chính là nơi cần điều chỉnh.
Thái độ: cách anh chị đón nhận hoàn cảnh
Thái độ là cách anh chị phản ứng trước thử thách: tinh thần tích cực, ý chí cầu tiến và sự sẵn sàng chịu trách nhiệm. Nhà tâm lý học Carol Dweck của Đại học Stanford, trong cuốn Mindset xuất bản năm 2006, phân biệt hai kiểu tư duy. Người có tư duy cố định tin năng lực là thứ có sẵn, còn người có tư duy phát triển tin năng lực lớn lên nhờ nỗ lực và học hỏi. Trong đời sống hằng ngày, chịu trách nhiệm nghĩa là chuyển từ câu hỏi “ai làm sai” sang “mình có thể làm gì tiếp theo”. Chỉ một thay đổi nhỏ trong câu hỏi cũng đủ mở ra hướng giải quyết.
Kiến thức: chuyên môn và hiểu biết về cuộc sống
Kiến thức gồm hai mảng. Mảng thứ nhất là kiến thức chuyên môn gắn với nghề nghiệp. Mảng thứ hai là kiến thức xã hội, như hiểu con người, tâm lý từng lứa tuổi, quản lý tiền bạc hay những quy định pháp luật cơ bản. Với phụ huynh, mảng thứ hai đặc biệt đáng đầu tư. Mỗi tuần, anh chị chỉ cần chọn một nguồn đáng tin để học, rồi ghi lại một điều có thể áp dụng ngay vào gia đình. Học ít nhưng dùng được sẽ có ích hơn học nhiều mà để đó.
Kỹ năng: biến hiểu biết thành hành động
Kỹ năng là khả năng thực thi và áp dụng điều mình biết vào thực tế. Biết rằng nên lắng nghe con chưa phải là kỹ năng, chỉ khi anh chị lắng nghe được giữa lúc đang bận và mệt thì mới là kỹ năng. Kỹ năng hình thành qua lặp lại và nhận phản hồi, vì vậy phần tiếp theo sẽ đi vào từng kỹ năng cụ thể.
6 kỹ năng cốt lõi cần rèn luyện để phát triển bản thân
Sáu kỹ năng cốt lõi cần rèn luyện để phát triển bản thân gồm giao tiếp, quản lý thời gian, quan sát và tư duy phản biện, giải quyết vấn đề, lãnh đạo bản thân và quản lý tài chính cá nhân. Đây là nhóm kỹ năng tôi thấy phụ huynh dùng đến mỗi ngày, từ việc trò chuyện với con đến việc sắp xếp chi tiêu gia đình. Anh chị không cần rèn cùng lúc cả sáu, chỉ cần chọn một kỹ năng đang gây vướng mắc trong cuộc sống hiện tại để bắt đầu.
Kỹ năng giao tiếp
Kỹ năng giao tiếp là khả năng truyền đạt ý mình rõ ràng và lắng nghe người khác bằng sự thấu cảm. Một anh phụ huynh từng kể với tôi rằng tối nào anh cũng hỏi con trai lớp 8 “hôm nay học thế nào”, và lần nào cũng nhận lại hai chữ “bình thường”. Anh đổi cách, kể trước chuyện của mình ở cơ quan rồi mới hỏi một câu mở như “có chuyện gì làm con nhớ nhất hôm nay không”. Sau vài tuần, con tự bắt đầu kể.
Anh chị có thể luyện theo ba bước đơn giản:
- Nghe hết câu của người đối diện, không ngắt lời và không vội khuyên.
- Nhắc lại ý vừa nghe bằng lời của mình để người kia biết mình đã hiểu.
- Đặt một câu hỏi mở, bắt đầu bằng “điều gì” hoặc “như thế nào” thay vì câu chỉ trả lời có hoặc không.
Kỹ năng quản lý thời gian
Kỹ năng quản lý thời gian là biết sắp xếp công việc theo mức độ quan trọng để dùng sức lực đúng chỗ. Trong thời đại ai cũng làm nhiều việc cùng lúc, đầu óc phải chuyển đổi liên tục nên dễ mệt và dễ sót việc. Làm từng việc một thường nhẹ nhàng hơn mà kết quả không kém.
Một cách dễ áp dụng là chọn ba việc chính cho mỗi ngày và làm chúng trước khi mở điện thoại hay email. Anh chị cũng có thể chia việc theo hai trục: quan trọng và khẩn cấp. Những việc quan trọng nhưng chưa khẩn cấp, như đọc sách hay trò chuyện với con, là phần rất dễ bị bỏ quên, nhưng lại tạo ra thay đổi lâu dài.
Kỹ năng quan sát và tư duy phản biện
Tư duy phản biện là thói quen đặt câu hỏi trước khi tin hoặc kết luận, chứ không phải là chỉ trích. Kỹ năng quan sát là nền của nó, vì muốn phân tích đa chiều thì trước hết phải nhìn thấy đủ dữ kiện. Với phụ huynh, quan sát giúp nhận ra con đang nói gì qua hành vi, còn phản biện giúp lọc những lời quảng cáo “phương pháp dạy con thần kỳ” tràn ngập trên mạng. Trước một thông tin mới, anh chị thử hỏi ba câu: nguồn này là ai, bằng chứng đâu, và có góc nhìn nào khác không. Ba câu hỏi ấy mất chưa đầy một phút nhưng giúp tránh được nhiều quyết định vội vàng.
Kỹ năng giải quyết vấn đề
Kỹ năng giải quyết vấn đề là phương pháp xử lý thử thách theo trình tự thay vì phản ứng theo cảm xúc. Có một gia đình tôi biết thường xuyên căng thẳng vì chuyện giờ dùng điện thoại. Khi cả nhà ngồi lại, cùng gọi tên đúng vấn đề và cùng đặt ra quy tắc chung, mâu thuẫn giảm đi rõ rệt vì ai cũng thấy mình được tham gia quyết định.
Một quy trình gọn gồm bốn bước:
- Xác định đúng vấn đề, viết ra thành một câu cụ thể.
- Liệt kê ít nhất ba cách giải quyết có thể thử.
- Chọn một cách và thử trong thời gian ngắn, ví dụ một tuần.
- Nhìn lại kết quả, giữ phần có ích và điều chỉnh phần chưa hợp.
Kỹ năng lãnh đạo bản thân
Lãnh đạo bản thân là khả năng tự quản trị suy nghĩ, cảm xúc và hành động của mình, đồng thời tạo ảnh hưởng tích cực lên người xung quanh. Nó gồm biết mình muốn gì, giữ lời hứa với chính mình, điều chỉnh cảm xúc khi bị kích động và sẵn sàng đón nhận phản hồi. Những việc nhỏ như dậy đúng giờ hay hoàn thành việc đã hẹn với bản thân có sức nặng hơn anh chị nghĩ. Khi con thấy cha mẹ giữ cam kết với chính mình, con học được giá trị của sự nhất quán mà không cần ai giảng giải.
Kỹ năng quản lý tài chính cá nhân
Quản lý tài chính cá nhân là kiểm soát dòng tiền vào ra, xây dựng khoản dự phòng và đầu tư dần cho tương lai. Bước đầu tiên chỉ là ghi chép thu chi trong một tháng để biết tiền đi đâu. Nhiều anh chị ngạc nhiên khi thấy những khoản nhỏ lặp lại mỗi ngày cộng lại thành con số đáng kể.
Sau đó, anh chị có thể chia thu nhập thành ba phần: chi tiêu thiết yếu, nhu cầu cá nhân, và tiết kiệm hoặc đầu tư. Tỷ lệ 50, 30 và 20 là một gợi ý quen thuộc, mỗi gia đình có thể điều chỉnh theo hoàn cảnh của mình. Anh chị cũng có thể cho con tự quản lý một khoản tiền nhỏ, vì con học về tiền chủ yếu từ cách cha mẹ dùng tiền.
Cách phát triển bản thân qua lộ trình 4 giai đoạn
Cách phát triển bản thân hợp lý đi qua bốn giai đoạn: khám phá bản thân, thay đổi từ bên trong, lập kế hoạch hành động, rồi duy trì và tối ưu. Lộ trình này đi từ trong ra ngoài, hiểu mình trước rồi mới đặt mục tiêu và hành động, nhờ vậy anh chị tiến từng bước mà không bị quá tải.
Giai đoạn 1: Khám phá bản thân
Khám phá bản thân là nhận ra bản sắc, giá trị, sở thích, điểm mạnh và điểm cần cải thiện của mình. Anh chị có thể vẽ một “bánh xe cuộc đời” gồm các mảng như sức khỏe, gia đình, công việc, tài chính, các mối quan hệ, học hỏi và giải trí, rồi tự chấm điểm từng mảng theo thang một đến mười. Mảng nào điểm thấp sẽ cho biết nên chú ý đến đâu trước.
Tôi từng gặp một chị cứ nói “tôi chẳng có điểm mạnh nào cả”. Khi chị hỏi ba người thân, câu trả lời giống nhau đến bất ngờ: chị kiên nhẫn và là người giữ cho cả nhà gắn kết. Điểm mạnh nhiều khi đã có sẵn, chỉ là mình quen coi nó là chuyện đương nhiên.
Giai đoạn 2: Thay đổi từ bên trong
Giai đoạn này là điều chỉnh tư duy, bỏ dần thói quen chưa có lợi và gỡ những rào cản trong suy nghĩ. Rào cản thường nằm ở những câu mình lặp lại với bản thân như “tôi không đủ giỏi” hay “tôi lớn tuổi rồi, học làm gì”. Anh chị thử ghi lại những câu ấy trong một tuần, rồi tự hỏi câu đó có bằng chứng thật không. Khi nhận ra một thói quen cũ, đừng chỉ cố cấm nó. Hãy chọn một hành động mới để thay vào đúng thời điểm ấy, ví dụ thay việc lướt điện thoại trước khi ngủ bằng mười trang sách. Thay thế luôn dễ hơn kiêng khem.
Giai đoạn 3: Lập kế hoạch hành động
Lập kế hoạch là biến mong muốn thành mục tiêu cụ thể, có thời hạn, gồm mục tiêu ngắn hạn và dài hạn. Mục tiêu ngắn hạn nên nằm trong khoảng một đến ba tháng, còn mục tiêu dài hạn trải ra một đến ba năm. “Đọc nhiều hơn” là mong muốn, còn “đọc mười lăm phút mỗi tối sau bữa cơm” mới là mục tiêu có thể làm ngay. Hãy chia mục tiêu lớn thành việc nhỏ theo tuần và gắn mỗi việc vào một thời điểm cố định trong ngày. Khi hành động đã có “chỗ đứng” trong lịch sinh hoạt, anh chị đỡ phải tốn sức quyết định mỗi lần.
Giai đoạn 4: Duy trì và tối ưu
Duy trì là biến hành động thành thói quen, rồi định kỳ nhìn lại để điều chỉnh. Nhiều người tin rằng chỉ cần 21 ngày là đủ, nhưng nghiên cứu của nhóm Phillippa Lally tại University College London, đăng trên tạp chí European Journal of Social Psychology, cho thấy bức tranh thực tế khác hơn. Nhóm tình nguyện viên được theo dõi trong 12 tuần, và để một hành vi trở nên tự động thì thời gian trung bình khoảng 66 ngày, dao động từ 18 đến 254 ngày tùy người và tùy việc.
Điều tôi thấy hữu ích cho phụ huynh là không có con số chung cho tất cả. Nghiên cứu này cũng ghi nhận rằng bỏ lỡ một lần không làm hỏng cả quá trình, nên anh chị đừng bỏ cuộc chỉ vì một ngày quên. Mỗi cuối tuần, hãy dành mười phút tự hỏi: tuần này mình làm được gì, điều gì cản trở, và tuần sau mình điều chỉnh ra sao.
Giải pháp và nguồn lực hỗ trợ phát triển bản thân mỗi ngày
Anh chị có thể hỗ trợ việc phát triển bản thân bằng hai nhóm giải pháp: các phương pháp rèn luyện mỗi ngày như viết nhật ký, tập chánh niệm và đọc sách, cùng các chương trình chuyên sâu có lộ trình rõ ràng khi cần người đồng hành. Phần này gồm những việc có thể làm ngay hôm nay và tiêu chí để chọn chương trình phù hợp.
Các phương pháp rèn luyện mỗi ngày
Chỉ cần mười đến mười lăm phút mỗi ngày cho những việc đơn giản dưới đây, anh chị đã có thể tạo ra khác biệt sau vài tháng.
- Viết nhật ký mỗi tối khoảng năm phút, chỉ cần ba dòng: một điều mình biết ơn, một điều học được và một việc sẽ làm vào ngày mai.
- Tập chánh niệm bằng cách dành vài phút chú tâm vào hiện tại, ví dụ lúc rửa bát hoặc uống nước, hoặc hít thở sâu một nhịp trước khi phản ứng với con.
- Đọc sách mười đến mười lăm trang mỗi ngày, ưu tiên sách ứng dụng được và ghi lại một ý để thử trong tuần.
Các chương trình phát triển bản thân chuyên sâu
Khi tự học bắt đầu chững lại, một chương trình có lộ trình rõ ràng và người hướng dẫn sẽ giúp anh chị không đi lệch hướng. Có nhiều lựa chọn tùy nhu cầu, từ các chương trình về quản trị cuộc đời, giúp nhìn tổng thể các mảng như sức khỏe, gia đình, công việc, tài chính để đặt ưu tiên, đến các nội dung xoay quanh cuốn sách 7 thói quen hiệu quả của Stephen Covey, xuất bản năm 1989 và được nhiều người đọc trên thế giới.
Trước khi đăng ký, anh chị nên cân nhắc vài điểm:
- Người hướng dẫn có chuyên môn và lý lịch rõ ràng, anh chị kiểm chứng được.
- Lộ trình cụ thể, có nội dung áp dụng được vào đời sống hằng ngày.
- Không hứa hẹn thay đổi cuộc đời chỉ sau vài ngày.
- Có sự đồng hành, giải đáp khi anh chị gặp khó trong quá trình áp dụng.
Đồng hành phát triển bản thân cùng cô Lanh tại Minh Trí Thành
Minh Trí Thành là nơi tôi cùng đội ngũ xây dựng các chương trình trực tuyến giúp cha mẹ phát triển bản thân và biết cách đồng hành cùng con. Tôi là Nguyễn Thị Lanh, thạc sĩ tâm lý học, thạc sĩ khoa học giáo dục và là người sáng lập Minh Trí Thành. Các chương trình giúp cha mẹ cập nhật tư duy phát triển cá nhân, đồng thời có phương pháp thấu hiểu, đồng hành và dẫn dắt con một cách bài bản. Mỗi chương trình đều hướng đến việc để anh chị áp dụng được ngay vào đời sống hằng ngày.
Năm 2024, chương trình “Kiến tạo cuộc đời mới, Đường về hạnh phúc” tại Hà Nội đã đón gần 1.500 người tham dự. Nếu anh chị đang tìm một lộ trình rõ ràng cho cách phát triển bản thân, có thể tham khảo các chương trình tại Minh Trí Thành, trong đó có những chương trình trực tuyến miễn phí để anh chị làm quen trước khi quyết định. Tôi và đội ngũ rất sẵn lòng được đồng hành cùng anh chị trên hành trình này.
Kết luận
Cách phát triển bản thân không cần bắt đầu từ điều lớn lao. Anh chị chỉ cần hiểu mình, chọn một kỹ năng, đặt mục tiêu nhỏ và giữ đều mỗi ngày. Khi cha mẹ tiến bộ từng chút, con cũng học được cách trưởng thành từ chính tấm gương ấy, và cả nhà thấy cuộc sống nhẹ nhàng hơn.
Câu hỏi thường gặp về cách phát triển bản thân
Cách phát triển bản thân nên bắt đầu từ đâu?
Anh chị nên bắt đầu từ việc hiểu mình: viết ra giá trị sống, điểm mạnh và điểm cần cải thiện. Sau đó chọn một kỹ năng đang cần cải thiện, đặt mục tiêu nhỏ trong một đến hai tuần và làm đều mỗi ngày. Bắt đầu nhỏ giúp anh chị duy trì được lâu hơn.
Mỗi ngày nên dành bao nhiêu thời gian để phát triển bản thân?
Mười đến ba mươi phút mỗi ngày là mức nhiều người duy trì được. Quan trọng hơn thời lượng là sự đều đặn và việc gắn hoạt động vào một thời điểm cố định, như sau bữa tối hoặc trước khi ngủ. Làm ít mà đều thường bền hơn làm nhiều rồi bỏ.
Bao lâu thì thấy thay đổi khi phát triển bản thân?
Thời gian khác nhau tùy người và tùy việc. Nghiên cứu của nhóm Phillippa Lally cho thấy một hành vi trở nên tự động trung bình khoảng 66 ngày, dao động từ 18 đến 254 ngày. Anh chị có thể thấy những dấu hiệu nhỏ, như bình tĩnh hơn hay chủ động hơn, sớm hơn con số này.
Phụ huynh bận rộn thì phát triển bản thân như thế nào?
Anh chị có thể lồng việc rèn luyện vào những khoảng thời gian sẵn có: nghe một nội dung bổ ích khi đi làm, viết ba dòng nhật ký trước khi ngủ, hay hít thở sâu trước khi nói chuyện với con. Hãy ưu tiên những thay đổi nhỏ gắn với sinh hoạt hằng ngày thay vì chờ có thời gian rảnh.
Phát triển bản thân của cha mẹ có ảnh hưởng đến việc nuôi dạy con không?
Có. Con học nhiều từ cách cha mẹ nói chuyện, xử lý cảm xúc và dùng tiền hơn là từ lời dặn dò. Khi cha mẹ kiên nhẫn hơn và biết lắng nghe hơn, mối quan hệ trong gia đình thường cởi mở hơn, và con cũng có thêm mẫu hình để học theo.
Làm sao chọn chương trình phát triển bản thân đáng tin cậy?
Anh chị nên xem người hướng dẫn có chuyên môn và lý lịch rõ ràng không, lộ trình có cụ thể không, nội dung có áp dụng được vào đời sống hằng ngày không. Nên thận trọng với những lời hứa thay đổi cuộc đời trong vài ngày. Nếu có chương trình miễn phí để làm quen trước, anh chị sẽ có thêm cơ sở để quyết định.
Tài liệu tham khảo
- Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W., & Wardle, J. (2010). How are habits formed: Modelling habit formation in the real world. European Journal of Social Psychology, 40(6), 998-1009. https://doi.org/10.1002/ejsp.674
- Dweck, C. S. (2006). Mindset: The New Psychology of Success. Random House. Tóm lược khái niệm tại Stanford Teaching Commons: Growth Mindset and Enhanced Learning
- Covey, S. R. (1989). The 7 Habits of Highly Effective People. Free Press. https://7habits.franklincovey.com/
- Phụ nữ Việt Nam, 30/03/2024, Gần 1.500 người tham gia chương trình “Đường về hạnh phúc”: https://phunuvietnam.vn/gan-1500-nguoi-tham-gia-chuong-trinh-duong-ve-hanh-phuc-cung-hoc-vien-minh-tri-thanh-20240330150033007.htm
