Tư duy mở là khả năng sẵn sàng lắng nghe và cân nhắc góc nhìn mới một cách khách quan, kể cả khi nó trái với điều mình đang tin. Bài viết giúp anh chị phân biệt với tư duy đóng, nhận ra rào cản tâm lý và biết cách rèn luyện từng bước ngay trong gia đình.

Hiểu rõ về tư duy mở

Tư duy mở là thái độ sẵn sàng lắng nghe và xem xét những góc nhìn khác với mình dựa trên lý lẽ và bằng chứng. Đây không phải là tính hiền, dễ nghe lời hay không có quan điểm riêng. Người có tư duy mở vẫn giữ lập trường của mình, chỉ khác ở chỗ họ chịu cân nhắc điều mới trước khi đóng cửa với nó. Hai phần dưới đây sẽ làm rõ định nghĩa và gỡ một hiểu lầm rất phổ biến.

Định nghĩa tư duy mở

Tư duy mở là khả năng sẵn sàng đón nhận và xem xét các góc nhìn, ý tưởng hoặc bằng chứng mới một cách khách quan, ngay cả khi chúng đi ngược lại niềm tin cốt lõi của bản thân. Điểm quan trọng nằm ở chữ “khách quan”. Người có tư duy mở cân nhắc thông tin dựa trên lý lẽ và dữ kiện, chứ không dựa vào việc ai là người nói hay điều đó nghe có dễ chịu hay không.

Tôi hay ví tư duy mở như một ô cửa sổ trong căn nhà. Gió mới có thể thổi vào, nhưng ngôi nhà vẫn đứng vững và chủ nhà vẫn là người quyết định mở rộng hay khép lại. Trong đời sống hằng ngày, tư duy này thường thể hiện qua ba thói quen nhỏ:

  • Nghe hết ý của người đối diện rồi mới đưa ra nhận xét của mình.
  • Sẵn sàng hỏi lại “vì sao anh nghĩ như vậy?” thay vì mặc định người kia sai.
  • Chịu điều chỉnh quan điểm khi gặp bằng chứng hợp lý hơn.
Tư duy mở là sẵn sàng tiếp nhận các góc nhìn khác dựa trên lập luận

Mở lòng không đồng nghĩa với ba phải

Nhiều anh chị lo rằng cứ lắng nghe nhiều ý kiến thì mình sẽ mất chính kiến, dạy con thiếu nề nếp. Nỗi lo này dễ hiểu, nhưng tư duy mở và sự ba phải là hai chuyện khác nhau. Người ba phải gật đầu với tất cả để tránh va chạm. Người có tư duy mở vẫn giữ lập trường vững vàng, chỉ thay đổi khi gặp bằng chứng hoặc lý lẽ thuyết phục hơn.

Tôi nhớ một anh phụ huynh có con học lớp 6, vốn nổi tiếng nghiêm khắc về giờ giấc. Hôm con xin tự sắp xếp thời gian học, anh từ chối ngay vì sợ như vậy là buông lỏng. Sau đó anh thử một tuần theo cách con đề xuất, nhưng vẫn giữ nguyên quy tắc nộp bài đúng hạn. Kết quả là nguyên tắc của anh vẫn còn đó, còn cậu bé chủ động hơn hẳn. Anh đã mở lòng ở cách làm, còn giá trị cốt lõi về kỷ luật vẫn được giữ nguyên.

Tư duy mở khác gì tư duy đóng?

Tư duy mở khác tư duy đóng ở bốn điểm: cách phản ứng khi bị phản bác, cách nhìn về kiến thức của bản thân, cách tranh luận và thái độ với cái mới. Người có tư duy mở tò mò và sẵn sàng học hỏi, còn người có tư duy đóng thiên về tự vệ và giữ nguyên vị trí cũ. Bảng dưới đây tóm tắt từng điểm, sau đó tôi sẽ phân tích kỹ hơn.

Tiêu chíTư duy mởTư duy đóng
Khi bị phản bácTò mò, lắng nghe và tự hỏi: “Họ có điểm nào đúng không?”Tức giận, tự vệ và cố chấp chứng minh mình đúng.
Góc nhìn về kiến thứcThừa nhận sự giới hạn của bản thân.Nghĩ rằng mình đã biết tuốt, chuyên môn đã vững nên không cần học thêm.
Cách tranh luậnTập trung tìm ra sự thật khách quan.Tập trung vào chuyện thắng thua trong cuộc đối thoại.
Phản ứng với cái mớiHào hứng, xem thử thách là cơ hội để nâng cấp bản thân.Nghi ngờ, né tránh và muốn ở yên trong vùng an toàn.

Khi bị phản bác: lắng nghe hay phòng thủ

Người có tư duy mở phản ứng với lời phản bác bằng sự tò mò. Trong đầu họ xuất hiện câu hỏi “Người này có điểm nào đúng không?” trước khi nghĩ đến chuyện bảo vệ mình. Ngược lại, người có tư duy đóng thường thấy tức giận và tự vệ, rồi dồn sức chứng minh mình đúng thay vì cân nhắc điều vừa nghe.

Có một chị phụ huynh từng kể với tôi rằng khi cô giáo góp ý con chị hay nói trống không với bạn, chị tự ái và nghĩ ngay “cô không hiểu con tôi”. Tối hôm đó chị nằm nghĩ lại và tự hỏi liệu cô có điểm nào đúng không. Hôm sau chị để ý cách con nói chuyện ở nhà, và nhận ra cô quan sát khá chính xác. Từ đó chị cùng con tập cách nói lịch sự hơn, và không còn xem lời góp ý là sự chê trách.

Góc nhìn về kiến thức: thừa nhận mình có giới hạn

Người có tư duy mở sẵn lòng nói “điều này tôi chưa biết” mà không thấy mất mặt. Giới nghiên cứu gọi đây là khiêm tốn trí tuệ, tức mức độ một người nhận ra niềm tin của mình có thể sai. Nhóm của giáo sư Mark Leary tại Đại học Duke (Mỹ) công bố năm 2017 cho thấy những người có mức này cao thường tò mò hơn, ít giáo điều hơn và đánh giá sức mạnh của một lập luận chính xác hơn.

Người có tư duy đóng thì ngược lại. Họ tin mình đã biết đủ, nên mỗi ý kiến khác đều bị coi là sự xúc phạm chuyên môn. Với phụ huynh, câu nói “điều này ba mẹ chưa biết, mình cùng tìm hiểu nhé” là một bài học rất đáng giá, vì con nhìn thấy người lớn học hỏi ngay trước mắt mình.

Cách tranh luận: tìm sự thật hay tìm chiến thắng

Với người có tư duy mở, một cuộc tranh luận là cách để hai bên cùng đến gần sự thật hơn. Họ hỏi nhiều hơn, nhắc lại ý của đối phương cho đúng rồi mới trình bày ý mình. Còn người có tư duy đóng xem cuộc trò chuyện như một trận đấu, nên điều họ quan tâm là ai thắng, ai thua.

Điều này thể hiện rõ khi cha mẹ trò chuyện với con tuổi dậy thì. Nếu mỗi lần con phản biện mà ba mẹ đáp lại bằng một bài giảng, con sẽ dần thu mình lại. Một câu hỏi đơn giản như “con nghĩ thế nào, vì sao con thấy vậy?” thường mở ra cuộc đối thoại mà không bên nào phải thua.

Phản ứng với cái mới: cơ hội hay mối đe dọa

Người có tư duy mở nhìn cái mới như một cơ hội để nâng cấp bản thân. Họ vẫn thấy lo, nhưng sự tò mò mạnh hơn nỗi lo, nên họ sẵn sàng thử rồi đánh giá sau. Người có tư duy đóng thì nghi ngờ trước, né tránh sau, và muốn ở yên trong vùng an toàn quen thuộc.

Vùng an toàn cho cảm giác yên tâm, nhưng ở lại quá lâu cũng có nghĩa là mình đứng yên trong khi mọi thứ xung quanh đang chuyển động. Hãy nghĩ đến cách con học bây giờ so với thời anh chị đi học. Nếu cha mẹ chỉ nói “ngày xưa bố mẹ học đâu có thế”, khoảng cách giữa hai thế hệ sẽ ngày một xa.

Rào cản tâm lý cản trở tư duy mở

Ba rào cản tâm lý thường cản trở tư duy mở là thành kiến xác nhận, hiệu ứng ngược và việc đồng nhất niềm tin với bản sắc cá nhân. Không ai cố tình đóng cửa tâm trí của mình, phần lớn chúng ta bị ba rào cản này kéo lại mà không hề nhận ra. Gọi tên được chúng là bước đầu tiên để rèn luyện.

Thành kiến xác nhận (Confirmation Bias)

Thành kiến xác nhận là xu hướng chỉ tìm kiếm và tin vào những thông tin củng cố cho quan điểm sẵn có của mình. Bài tổng quan năm 1998 của nhà tâm lý học Raymond Nickerson (Đại học Tufts, Mỹ) đã tập hợp nhiều bằng chứng cho thấy xu hướng này xuất hiện ở rất nhiều lĩnh vực, và thường vận hành âm thầm, ta ít khi nhận ra mình đang làm vậy.

Tôi biết một chị mẹ vẫn quen nhận định con trai mình lười học. Chị chỉ nhớ những buổi con ngồi chơi điện thoại mà quên những lần con tự dọn bàn, tự soạn cặp. Khi tôi gợi ý chị ghi lại trong một tuần mỗi lúc con chủ động làm việc gì đó, danh sách hóa ra dài hơn chị tưởng rất nhiều. Chị không cố tình bỏ sót, chỉ là mắt ta dễ dừng lại ở những gì khớp với điều mình đã tin.

Hiệu ứng ngược (Backfire Effect)

Hiệu ứng ngược là hiện tượng khi một người đối mặt với bằng chứng chứng minh họ sai, họ không thay đổi mà lại càng bám chặt vào niềm tin cũ. Khái niệm này được nêu trong nghiên cứu năm 2010 của Brendan Nyhan và Jason Reifler. Tuy vậy, nghiên cứu năm 2019 của Thomas Wood và Ethan Porter trên hơn 10.000 người, qua 52 vấn đề, không ghi nhận trường hợp nào mà bằng chứng khiến người ta tin sai nhiều hơn.

Vì vậy anh chị nên hiểu đây là xu hướng có thể xuất hiện trong một số hoàn cảnh, chứ không phải phản ứng mặc định của mọi người. Theo quan sát của tôi khi trò chuyện với nhiều phụ huynh, người ta dễ phòng thủ hơn khi bị chỉ ra sai trước mặt người khác, hoặc khi chủ đề chạm vào điều họ coi trọng. Vì thế, cách ta đưa ra bằng chứng, riêng tư, nhẹ nhàng và đúng lúc, quan trọng không kém bản thân bằng chứng.

Tư duy mở dễ bị ảnh hưởng bởi những rào cản tâm lý

Đồng nhất niềm tin với bản sắc cá nhân

Rào cản thứ ba xuất hiện khi ta coi ý kiến của mình chính là con người mình. Lúc ấy, mỗi lời phản bác nghe như một cú chạm vào lòng tự trọng, nên ta phản ứng như thể đang tự vệ chứ không phải đang trao đổi ý tưởng. Với phụ huynh, điều này hay xảy ra khi bàn về cách nuôi dạy con, vì đó là lĩnh vực chạm thẳng vào cảm giác mình đã làm cha mẹ tốt hay chưa.

Tôi từng gặp một người cha rất tự hào vì dạy con bằng sự nghiêm khắc, giống cách ông nội từng dạy ông. Khi vợ anh gợi ý thử nói chuyện nhẹ nhàng hơn với con, anh nổi nóng, bởi anh nghe thành “anh là người cha tồi”. Phải đến khi anh tách được hai điều, “cách dạy này có thể chưa hợp với con” và “mình là người cha không tốt”, anh mới chịu thử cách mới. Từ đó, anh vẫn là người cha nghiêm túc, chỉ thêm biết lắng nghe.

Tầm quan trọng và lợi ích đa chiều của tư duy mở

Tư duy mở quan trọng vì nó giúp mỗi người học nhanh hơn, làm việc linh hoạt hơn và hiểu nhau dễ hơn. Lợi ích này thể hiện ở ba bình diện là bản thân, công việc và các mối quan hệ xã hội. Với phụ huynh, cả ba bình diện đều có liên hệ gần gũi với việc đồng hành cùng con mỗi ngày.

Đối với cá nhân

Với bản thân, tư duy mở giúp phát triển năng lực nhận thức, vì mỗi góc nhìn mới là một mảnh ghép bổ sung vào bức tranh hiểu biết của ta. Nó cũng kích hoạt tư duy phân kỳ, tức khả năng nghĩ ra nhiều hướng giải quyết khác nhau cho cùng một vấn đề, hay còn gọi là dám nghĩ ra ngoài chiếc hộp. Bên cạnh đó, khi bớt phòng thủ, ta nhận biết và điều chỉnh cảm xúc dễ hơn, nghĩa là trí tuệ cảm xúc (EQ) cũng được nâng lên.

Trong công việc và tổ chức

Công nghệ và thị trường thay đổi rất nhanh, và người có tư duy mở thích ứng nhanh hơn vì họ không bám vào cách làm cũ chỉ vì nó quen thuộc. Trong một tập thể, họ góp phần xây dựng văn hóa đổi mới, nơi ý tưởng mới được thử nghiệm mà không sợ bị chê cười. Khi mâu thuẫn nảy sinh giữa các thành viên, họ cũng giải quyết êm đẹp hơn nhờ chịu nghe lý do của phía bên kia trước khi phản ứng.

Trong các mối quan hệ xã hội

Người có tư duy mở tôn trọng sự đa dạng về văn hóa, cách sống và quan điểm. Họ thấu cảm tốt hơn vì sẵn sàng đặt mình vào vị trí người khác, và ít đưa ra những phán xét phiến diện chỉ dựa trên vài điều nhìn thấy bên ngoài. Trong gia đình, theo quan sát của tôi, những đứa trẻ lớn lên bên cha mẹ biết lắng nghe thường học được cách lắng nghe người khác, bởi trẻ học từ điều người lớn làm nhiều hơn điều người lớn nói.

Chiến lược rèn luyện tư duy mở

Để rèn luyện tư duy mở, anh chị có thể thực hành bốn cách: tạm dừng trước khi phản ứng, tìm bằng chứng tự bác bỏ, đa dạng hóa nguồn thông tin và tách ý kiến khỏi cái tôi. Tư duy mở là một kỹ năng, và như mọi kỹ năng khác, nó cần được luyện đều đặn bằng những việc nhỏ. Bốn cách dưới đây đều dễ áp dụng ngay cả với người bận rộn.

Nguyên tắc “tạm dừng trước khi phản ứng”

Khi nghe một lời phản bác, cảm xúc thường nổi lên nhanh hơn suy nghĩ. Việc cần làm là quan sát cảm xúc đó, như sự giận dữ hay khó chịu, mà chưa vội tranh cãi. Anh chị có thể thử ba bước nhỏ:

  • Hít thở sâu ba nhịp để cơ thể dịu xuống.
  • Gọi tên cảm xúc của mình, ví dụ “mình đang thấy bị chạm tự ái”.
  • Hỏi lại người đối diện một câu để hiểu rõ ý họ trước khi trả lời.

Tôi vẫn nhớ có lần con tôi phản đối cách tôi sắp xếp việc nhà, và phản xạ đầu tiên của tôi là cao giọng. Tôi dừng lại ba nhịp thở, rồi hỏi con “con thấy chỗ nào chưa hợp lý?”. Hóa ra con có lý ở một điểm mà tôi chưa nghĩ tới. Nếu anh chị muốn rèn sâu hơn khả năng giữ tâm trí khách quan, việc thực hành thiền định đều đặn cũng là một cách hỗ trợ.

Tìm bằng chứng tự bác bỏ

Cách này đòi hỏi anh chị chủ động đặt câu hỏi: “Nếu giả định của mình sai thì sao? Có bằng chứng nào chứng minh điều ngược lại không?” Giới nghiên cứu gọi đó là tư duy tự bác bỏ, nghĩa là thay vì đi tìm thứ chứng minh mình đúng, ta thử tìm thứ có thể chứng minh mình sai.

Ví dụ, nếu anh chị đang nghĩ “con mình ngại giao tiếp”, hãy thử ghi lại ba tình huống con nói chuyện thoải mái với người khác. Có thể con chỉ ngại ở môi trường lạ, còn với bạn thân thì rất hoạt bát. Chỉ cần thêm vài chi tiết như vậy, cách ta hiểu con đã khác đi và cách hỗ trợ con cũng khác theo.

Có chiến lược rèn luyện rõ ràng giúp tư duy mở phát triển tốt hơn

Đa dạng hóa nguồn thông tin

Nếu chỉ đọc những gì mình đã đồng ý, thế giới quan của ta sẽ hẹp dần mà không hay. Anh chị có thể bắt đầu bằng những việc nhỏ và vừa sức:

  • Mỗi tháng đọc một cuốn sách thuộc lĩnh vực mình chưa từng quan tâm.
  • Theo dõi thêm một vài nguồn tin có góc nhìn khác với thói quen của mình.
  • Mời một người có hệ giá trị khác mình đi cà phê, và chỉ hỏi để hiểu, chưa cần phản biện.

Ba việc này nghe đơn giản, nhưng khi duy trì đủ lâu, anh chị sẽ thấy mình bớt vội vàng kết luận về người khác, kể cả khi người đó là chính con mình.

Tách biệt “ý kiến” khỏi “cái tôi”

Hãy nhớ rằng một ý tưởng sai không định nghĩa anh chị là người kém cỏi. Khi nói về quan điểm, thử đổi từ “tôi là người như vậy” thành “đây là ý kiến hiện tại của tôi”. Cách nói này nhỏ thôi, nhưng giúp ta dễ dàng thay đổi ý kiến mà không thấy mình bị thua. Khi mắc sai lầm, anh chị cũng có thể nói với con một câu như “cảm ơn con, giờ mẹ hiểu thêm rồi”. Con sẽ nhìn thấy rằng nhận sai không đáng sợ, và đó là nền tảng để con lớn lên với tư duy mở của riêng mình.

Rèn luyện tư duy mở cho cả gia đình cùng Minh Trí Thành

Trong quá trình đồng hành cùng các gia đình, tôi nhận thấy tư duy mở thường được hình thành từ cách cha mẹ lắng nghe và trò chuyện với con mỗi ngày, hiếm khi đến từ một lời khuyên đơn lẻ. Khi cha mẹ biết dừng lại, hỏi con thêm một câu và thử nhìn sự việc bằng đôi mắt của con, bầu không khí trong nhà thường dịu đi thấy rõ. Đó cũng là điều tôi hay chia sẻ với các phụ huynh.

Cùng Minh Trí Thành rèn luyện tư duy mở

Nếu những điều trong bài khá gần với câu chuyện nhà mình, anh chị có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi tôi cùng đội ngũ chia sẻ về cách hiểu cảm xúc của mình và của con, để việc lắng nghe nhau trong gia đình nhẹ nhàng hơn. Anh chị cứ tìm hiểu theo nhịp của mình, xem điều gì phù hợp với hoàn cảnh nhà mình rồi hãy quyết định.

Kết luận

Tư duy mở không phải là đồng ý với mọi người, mà là dám lắng nghe, kiểm chứng và điều chỉnh khi có lý lẽ thuyết phục hơn. Hiểu khác biệt với tư duy đóng, nhận ra rào cản và rèn luyện mỗi ngày, anh chị sẽ thấy cách mình nghĩ, nghe và dạy con thay đổi tích cực.

Câu hỏi thường gặp về tư duy mở

Tư duy mở là gì?

Tư duy mở là khả năng sẵn sàng đón nhận và xem xét góc nhìn, ý tưởng hoặc bằng chứng mới một cách khách quan, ngay cả khi chúng trái với niềm tin của mình. Người có tư duy mở lắng nghe trước khi kết luận và chịu điều chỉnh khi gặp lý lẽ hợp lý hơn.

Người có tư duy mở có phải là người không có chính kiến không?

Không phải. Người có tư duy mở vẫn có lập trường rõ ràng, nhưng họ chỉ thay đổi khi gặp bằng chứng hoặc lý lẽ thuyết phục hơn. Người không có chính kiến mới là người gật đầu với mọi ý kiến để tránh va chạm.

Tư duy mở khác tư duy đóng ở điểm nào?

Khác biệt nằm ở bốn điểm chính. Người có tư duy mở tò mò khi bị phản bác, thừa nhận giới hạn kiến thức, tranh luận để tìm sự thật và hào hứng với cái mới. Người có tư duy đóng thường tự vệ, tin mình đã biết hết, tranh luận để thắng và né tránh thay đổi.

Làm thế nào để rèn luyện tư duy mở?

Anh chị có thể bắt đầu từ bốn cách: tạm dừng trước khi phản ứng, chủ động tìm bằng chứng có thể chứng minh mình sai, mở rộng nguồn thông tin và tách ý kiến khỏi cái tôi. Mỗi ngày áp dụng một việc nhỏ, sau vài tuần sự thay đổi trong cách lắng nghe sẽ rõ dần.

Cha mẹ có thể giúp con có tư duy mở bằng cách nào?

Cách đơn giản và hiệu quả là làm gương. Khi cha mẹ biết hỏi con “con nghĩ thế nào?”, biết nói “mẹ chưa biết, mình cùng tìm hiểu” và biết nhận sai khi cần, con sẽ học theo cách đó trong sinh hoạt hằng ngày.

Vì sao tôi dễ khó chịu khi ý kiến bị phản bác?

Điều này khá phổ biến, đặc biệt khi ta coi ý kiến của mình chính là con người mình. Lúc đó lời phản bác nghe như một lời chê ta, nên ta phản ứng bằng sự tự vệ. Tách “ý kiến” khỏi “cái tôi” và tạm dừng vài nhịp thở trước khi đáp lại sẽ giúp tư duy mở có chỗ để vận hành.

Tài liệu tham khảo

  1. Nickerson, R. S. (1998). Confirmation bias: A ubiquitous phenomenon in many guises. Review of General Psychology, 2(2), 175-220. https://doi.org/10.1037/1089-2680.2.2.175
  2. Leary, M. R. và cộng sự (2017). Cognitive and interpersonal features of intellectual humility. Personality and Social Psychology Bulletin, 43(6), 793-813. https://doi.org/10.1177/0146167217697695
  3. Nyhan, B., & Reifler, J. (2010). When corrections fail: The persistence of political misperceptions. Political Behavior, 32(2), 303-330. https://doi.org/10.1007/s11109-010-9112-2
  4. Wood, T., & Porter, E. (2019). The elusive backfire effect: Mass attitudes’ steadfast factual adherence. Political Behavior, 41(1), 135-163. https://doi.org/10.1007/s11109-018-9443-y

Rate this post

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *