Tư duy biện chứng là cách nhìn sự vật trong mối liên hệ với nhau và không ngừng vận động, phát triển, thay vì xem nó đứng yên và tách rời. Bài viết giải thích khái niệm, nguyên lý, quy luật, cặp phạm trù, ứng dụng và cách phụ huynh rèn luyện cho con.

Thế nào là tư duy biện chứng?

Tư duy biện chứng là cách nhận thức xem sự vật luôn gắn với nhau và không ngừng vận động, phát triển, ngược với cách nhìn xem sự vật đứng yên và tách rời. Phần này làm rõ khái niệm, so sánh với tư duy siêu hình và điểm qua lịch sử hình thành của phép biện chứng. Đây là nền để anh chị hiểu các nguyên lý và quy luật ở những phần sau.

Khái niệm tư duy biện chứng

Nếu hỏi tư duy biện chứng phản ánh thế giới trong trạng thái cô lập hay vận động, câu trả lời là vận động. Theo cách hiểu của triết học, đây là phương pháp nhận thức nhìn sự vật trong mối liên hệ phổ biến với các sự vật khác, đồng thời thấy chúng vận động và phát triển không ngừng. Nói giản dị hơn, người có tư duy biện chứng khi gặp một vấn đề sẽ tự hỏi nó gắn với những điều gì xung quanh, đang thay đổi ra sao và có xu hướng đi về đâu.

Tôi hay lấy một tình huống đời thường để giải thích với phụ huynh. Một chị từng kể con gái lớp 5 bị điểm thấp môn Toán, và chị kết luận ngay rằng con lười. Tôi gợi ý chị hỏi thêm vài câu: dạo này con ngủ có đủ không, ở lớp con có đang lo chuyện gì không, cách ôn bài có hợp với cách cô giảng không, và so với tháng trước điểm đang đi lên hay đi xuống. Chỉ sau vài câu hỏi ấy, bức tranh về con đã khác so với cái nhãn “lười” gắn lên rồi để đó.

Phân biệt tư duy biện chứng và tư duy siêu hình

Tư duy siêu hình là cách nhìn xem sự vật như những thứ đứng yên, tách rời nhau và không có mâu thuẫn bên trong. Cách nhìn này không sai khi ta cần phân loại, đếm hay đo đạc cho rõ ràng. Vấn đề nảy sinh khi dùng nó để nhìn con người, đặc biệt là một đứa trẻ đang lớn từng ngày. Bảng dưới đây so sánh hai cách nhìn với tư duy biện chứng.

Tiêu chíTư duy siêu hìnhTư duy biện chứng
Trạng thái của sự vậtTĩnh tại, đứng yênVận động, biến đổi không ngừng
Mối quan hệ giữa các sự vậtCô lập, tách rờiKết nối, tác động qua lại
Cách nhìn mâu thuẫnCoi là điều cần tránh hoặc là sai sótCoi là nguồn gốc của sự phát triển
Cách nhìn sự thay đổiChỉ là tăng hoặc giảm về số lượngTích lũy dần rồi có bước chuyển về chất
Ví dụ khi nhận xét con“Con là đứa nhút nhát.”“Con đang ngại trong tình huống này, vì sao, và con có thể thay đổi thế nào?”

Điểm đáng chú ý nằm ở dòng cuối của bảng. Một nhận xét kiểu siêu hình dễ trở thành chiếc nhãn dán lên con suốt nhiều năm. Một cách nhìn biện chứng mở ra cho con và cho cha mẹ một lối đi để thay đổi tích cực.

Tư duy biện chứng được hình thành qua nhiều giai đoạn khác nhau

Sơ lược lịch sử phát triển

Tư duy biện chứng không phải một phát kiến của thế kỷ gần đây. Nó đi qua ba giai đoạn lớn, mỗi giai đoạn để lại một dấu ấn riêng. Hiểu ba giai đoạn này giúp anh chị thấy vì sao cách nhìn biện chứng hiện nay được xây trên nền hiện thực chứ không phải trên suy đoán.

Giai đoạn đầu là biện chứng chất phác thời Cổ đại. Người xưa quan sát tự nhiên và thấy mọi thứ luôn đổi thay, nhưng chưa có hệ thống lý luận chặt chẽ. Phương Đông có thuyết âm dương, cho rằng âm và dương vừa đối lập vừa nương tựa, biến đổi qua lại như ngày và đêm. Phương Tây có Hê-ra-clít, người được nhắc đến với ý tưởng rằng không ai bước hai lần xuống cùng một dòng sông, vì dòng nước đã khác đi.

Giai đoạn tiếp theo là biện chứng duy tâm Đức, mà đỉnh cao là Hê-ghen. Ông là người hệ thống hóa các quy luật của phép biện chứng một cách công phu. Tuy vậy, ông đặt cả hệ thống trên nền một “ý niệm” mang tính tinh thần, xem thế giới vật chất là sự biểu hiện của ý niệm ấy. Vì thế biện chứng của ông có nội dung sâu sắc nhưng đứng trên nền tảng duy tâm.

Giai đoạn thứ ba là biện chứng duy vật Mác – Lênin, hình thức phát triển cao của phép biện chứng với cơ sở khoa học vững. Mác và Ăng-ghen giữ lại phần hợp lý của Hê-ghen, bỏ lớp vỏ duy tâm và đặt phép biện chứng trở lại trên mảnh đất hiện thực khách quan. Ăng-ghen trình bày ba quy luật cơ bản trong tác phẩm “Biện chứng của tự nhiên”, rút ra từ việc đọc bộ “Khoa học Logic” của Hê-ghen. Ba quy luật ấy chính là nội dung ở phần sau.

Nguyên lý cơ bản của tư duy biện chứng

Tư duy biện chứng dựa trên hai nguyên lý cơ bản: nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và nguyên lý về sự phát triển. Nguyên lý thứ nhất cho biết các sự vật luôn gắn với nhau, nguyên lý thứ hai cho biết chúng vận động theo hướng đi lên. Nắm hai nguyên lý này là bước đầu để rèn cách nhìn biện chứng cho bản thân và cho con.

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

Nguyên lý này khẳng định không có sự vật nào tồn tại biệt lập. Mỗi sự vật, hiện tượng nằm trong một mạng lưới liên hệ với những thứ xung quanh và tác động qua lại để cùng thay đổi. Một cây xanh sống được nhờ đất, nước, ánh sáng, đồng thời góp phần làm sạch không khí và giữ ẩm cho đất.

Với trẻ nhỏ, nguyên lý này gần gũi hơn anh chị nghĩ. Chuyện một bé không muốn đến lớp hiếm khi chỉ do một nguyên nhân. Nó có thể liên quan đến giấc ngủ, bữa ăn, quan hệ với bạn bè, áp lực bài vở hoặc không khí trong nhà buổi sáng. Khi cha mẹ nhìn ra sợi dây nối giữa những điều ấy, việc hỗ trợ con sẽ đúng chỗ hơn là chỉ nhắc con “phải đi học”.

Nguyên lý về sự phát triển

Nguyên lý này cho rằng sự vật vận động theo khuynh hướng đi lên, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp. Đi lên không có nghĩa là thẳng tắp. Trên đường đi vẫn có lúc đứng lại hay thụt lùi, nhưng nhìn trong thời gian dài thì xu hướng chung là tiến bộ.

Anh chị chắc còn nhớ lúc con tập đi xe đạp. Có hôm con đạp được một đoạn dài, hôm sau lại loạng choạng như chưa từng biết. Nếu chỉ nhìn một ngày, ta dễ thất vọng, còn nhìn cả quá trình thì thấy con đang tiến lên theo từng vòng. Vì vậy tôi thường nhắc phụ huynh đừng kết luận về con chỉ qua một bài kiểm tra hay một tuần học.

Quy luật của tư duy biện chứng

Tư duy biện chứng có ba quy luật cơ bản: quy luật lượng và chất, quy luật mâu thuẫn, quy luật phủ định của phủ định. Ba quy luật này lần lượt giải thích sự phát triển diễn ra bằng cách nào, do đâu và theo hướng nào. Ăng-ghen hệ thống chúng trong “Biện chứng của tự nhiên”, và anh chị có thể dùng chúng như một bộ khung để nhìn việc học và việc trưởng thành của con.

Quy luật lượng và chất

Quy luật này nói về cách thức của sự phát triển: tích lũy dần về lượng đến một ngưỡng thì dẫn đến thay đổi về chất, và chất mới lại tác động ngược trở lại lượng. “Lượng” là con số, mức độ, quy mô, còn “chất” là tính chất làm nên sự vật. Ví dụ quen thuộc là nước được đun nóng dần, nhiệt độ tăng từng chút, đến khoảng 100 độ C ở áp suất thông thường thì nước chuyển từ lỏng sang hơi.

Tôi nhớ một bé lớp 3 từng rất ngại đọc to trước lớp. Mẹ bé không ép, chỉ cùng con đọc mỗi tối một đoạn ngắn cho cả nhà nghe. Suốt mấy tuần đầu chẳng có gì thay đổi rõ ràng, mẹ bé nhiều lần định bỏ cuộc. Rồi một hôm cô giáo gọi, bé tự đứng lên đọc, giọng còn run nhưng không dừng lại.

Đó là lúc lượng đủ đầy để chất đổi khác. Khi đã dám đọc, bé lại tự tìm sách để đọc nhiều hơn, tức là chất mới kéo theo lượng mới. Câu chuyện nhỏ này cho thấy sự kiên trì mỗi ngày đáng giá hơn một lần cố gắng thật nhiều.

Quy luật mâu thuẫn

Quy luật này cho rằng mâu thuẫn là nguồn gốc và động lực bên trong của mọi sự phát triển. Trong mỗi sự vật đều có những mặt đối lập vừa gắn bó, vừa giằng co. Chính sự giằng co ấy buộc sự vật thay đổi để tìm một trạng thái mới. Điều này gợi nhớ đến ý tưởng âm dương ở phần lịch sử.

Trong nhiều gia đình tôi gặp, mâu thuẫn phổ biến là chuyện giờ dùng điện thoại. Con muốn được tự do giải trí, cha mẹ cần giữ nếp học tập và sinh hoạt, và nếu chỉ nhìn như một cuộc đối đầu thì hai bên đều mệt. Một phụ huynh từng kể với tôi rằng sau nhiều lần căng thẳng, chị ngồi lại cùng con bàn một thỏa thuận: học xong phần việc thì được chơi trong khoảng thời gian cố định, và con được đề xuất khi cần linh hoạt. Mâu thuẫn không biến mất, nhưng được giải quyết ở mức cao hơn và con học được cách tự quản lý thời gian.

Để thực hành tư duy biện chứng cần hiểu rõ các quy luật cơ bản

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật này cho thấy khuynh hướng của sự phát triển: cái mới ra đời thay thế cái cũ nhưng có kế thừa, và sự phát triển đi theo đường xoáy ốc chứ không phải đường thẳng. “Phủ định” ở đây không có nghĩa xóa sạch. Cái mới giữ lại phần tích cực của cái cũ, bỏ phần đã lỗi thời, rồi nâng lên một tầng cao hơn.

Hãy nhìn việc tập viết của một em nhỏ. Lúc đầu em nắn nót từng nét, rất chậm. Sau đó em viết nhanh hơn, chữ bắt đầu cẩu thả, và em phải bỏ lối viết chậm ấy. Đến một lúc em viết vừa nhanh vừa đẹp, nét chữ vẫn mang nền nếp của những ngày nắn nót, giống như đi hết một vòng xoáy ốc để lên vị trí cao hơn.

Các cặp phạm trù trong tư duy biện chứng

Các cặp phạm trù trong tư duy biện chứng gồm sáu cặp: cái riêng và cái chung, nguyên nhân và kết quả, tất nhiên và ngẫu nhiên, nội dung và hình thức, bản chất và hiện tượng, khả năng và hiện thực. Phạm trù là những khái niệm cơ bản dùng để gọi tên các mặt, các mối liên hệ chung của sự vật, giúp ta đặt câu hỏi đúng khi phân tích một vấn đề. Tôi gom chúng thành hai bảng, kèm ví dụ gắn với chuyện học tập và nuôi dạy con để anh chị dễ hình dung.

Cái riêng và cái chung, nguyên nhân và kết quả, tất nhiên và ngẫu nhiên

Cặp phạm trùHiểu đơn giảnVí dụ trong chuyện của conGợi ý khi suy nghĩ
Cái riêng và cái chungCái riêng là từng sự vật cụ thể. Cái chung là những nét giống nhau lặp lại ở nhiều cái riêng.Mỗi bé có cách học riêng, nhưng bé nào cũng cần ngủ đủ và cần được động viên.Học hỏi kinh nghiệm của người khác nhưng đừng áp khuôn y nguyên cho con mình.
Nguyên nhân và kết quảNguyên nhân là cái gây ra sự biến đổi. Kết quả là cái do nó tạo ra, và kết quả có thể trở thành nguyên nhân mới.Bé tự ti nên ngại phát biểu, ít phát biểu nên ít luyện tập, ít luyện tập nên càng tự ti.Tìm xem vòng lặp bắt đầu từ đâu để gỡ đúng mắt xích.
Tất nhiên và ngẫu nhiênTất nhiên là cái phải xảy ra theo quy luật. Ngẫu nhiên là cái có thể xảy ra hoặc không.Con chăm ôn thì tiến bộ là xu hướng tất nhiên. Gặp một câu hỏi lạ trong bài thi là chuyện ngẫu nhiên.Đừng quy hết kết quả về may rủi, cũng đừng đánh giá con chỉ qua một lần ngẫu nhiên.

Cặp nguyên nhân và kết quả đặc biệt hữu ích với cha mẹ. Rất nhiều điều ta thấy ở con vừa là kết quả của việc trước đó, vừa là nguyên nhân của việc sau. Khi nhìn ra chuỗi này, ta bớt phán xét và biết nên can thiệp ở đâu.

Nội dung và hình thức, bản chất và hiện tượng, khả năng và hiện thực

Cặp phạm trùHiểu đơn giảnVí dụ trong chuyện của conGợi ý khi suy nghĩ
Nội dung và hình thứcNội dung là những yếu tố tạo nên sự vật. Hình thức là cách tổ chức, biểu hiện của nội dung ấy.Trong bài văn, ý tưởng là nội dung, bố cục và cách diễn đạt là hình thức.Giúp con vừa có ý hay, vừa biết trình bày cho rõ ràng.
Bản chất và hiện tượngBản chất là mặt bên trong, tương đối ổn định. Hiện tượng là biểu hiện bên ngoài, dễ thay đổi.Bé cáu gắt là hiện tượng. Bên trong có thể là bé mệt, hoặc sợ không theo kịp bạn.Hỏi “điều gì đứng sau hành vi này?” trước khi nhắc nhở.
Khả năng và hiện thựcKhả năng là cái chưa có nhưng sẽ có khi đủ điều kiện. Hiện thực là cái đang tồn tại.Bé có khả năng học tốt môn Toán, nhưng chỉ trở thành hiện thực khi bé được luyện tập đều và hướng dẫn đúng cách.Tạo điều kiện để khả năng của con có cơ hội thành hiện thực.

Cặp bản chất và hiện tượng là cặp tôi nhắc nhiều trong các buổi trò chuyện với phụ huynh. Nhiều khi một hành vi khó chịu của con chỉ là phần nổi của một nhu cầu chưa được hiểu. Khi ta chịu tìm phần chìm, cuộc nói chuyện với con thường nhẹ nhàng hơn.

Quan điểm rút ra từ tư duy biện chứng

Từ tư duy biện chứng rút ra ba quan điểm: quan điểm toàn diện, quan điểm lịch sử và cụ thể, quan điểm phát triển. Ba quan điểm này là cách đưa nguyên lý và quy luật vào việc suy nghĩ và hành động hằng ngày. Anh chị có thể dùng chúng như ba câu hỏi nhanh mỗi khi gặp chuyện của con.

Quan điểm toàn diện

Quan điểm toàn diện đòi hỏi ta nhìn nhận vấn đề ở nhiều góc độ, tránh phiến diện. Một sự việc thường có nhiều mặt, nhiều người liên quan và nhiều tầng nguyên nhân. Nếu chỉ nghe một phía, ta rất dễ kết luận vội.

Khi cô giáo phản ánh con hay nói chuyện riêng trong lớp, anh chị có thể nghe thêm từ chính con, từ bạn cùng bàn và quan sát cách con học ở nhà. Có khi con nói chuyện vì đã hiểu bài sớm và thấy chán, có khi vì chưa hiểu mà không dám hỏi. Hai nguyên nhân khác nhau đòi hỏi hai cách xử lý khác nhau.

Quan điểm lịch sử và cụ thể

Quan điểm này yêu cầu xem xét sự vật trong hoàn cảnh, không gian, thời gian cụ thể mà nó sinh ra và tồn tại. Một việc làm có thể hợp lý ở bối cảnh này nhưng không còn hợp ở bối cảnh khác. Đây là cách giúp ta tránh áp kinh nghiệm cũ vào việc mới.

Câu “ngày xưa bố mẹ cũng học như vậy mà” là ví dụ của việc bỏ qua bối cảnh. Môi trường học tập, công nghệ và áp lực xã hội của con bây giờ đã khác. Tương tự, cùng một hành vi, con 6 tuổi làm và con 12 tuổi làm có thể mang ý nghĩa rất khác nhau. Nhìn con đúng lứa tuổi, đúng hoàn cảnh sẽ giúp cha mẹ đặt kỳ vọng vừa sức.

Thực hành tư duy biện chứng giúp ta rút ra nhiều quan điểm có giá trị

Quan điểm phát triển

Quan điểm phát triển nhắc ta biết nhìn thấy tương lai và xu hướng vận động của đối tượng, để không rơi vào bi quan hay bảo thủ. Bi quan là nhìn một lần vấp ngã rồi cho rằng hết hy vọng. Bảo thủ là cố giữ cách cũ dù hoàn cảnh đã đổi.

Một em học yếu ở học kỳ này chưa chắc yếu ở học kỳ sau, nếu có phương pháp phù hợp. Ngược lại, một em đang học khá vẫn cần thử thách mới để không dậm chân tại chỗ. Cha mẹ có quan điểm phát triển sẽ hỏi “con đang đi theo hướng nào” thay vì chỉ hỏi “hôm nay con được mấy điểm”.

Ứng dụng thực tế của tư duy biện chứng

Tư duy biện chứng được ứng dụng trong giáo dục, quản trị doanh nghiệp và cả cách ta đánh giá một thông tin hay một lập luận. Nó giúp người dùng nhìn vấn đề nhiều chiều, xử lý mâu thuẫn và theo kịp thay đổi. Ba phần dưới đây đi qua từng lĩnh vực với ví dụ cụ thể.

Trong nghiên cứu khoa học và giáo dục

Trong giáo dục, tư duy biện chứng thể hiện rõ ở mối quan hệ giữa lý luận và thực tiễn. Lý luận soi đường cho thực tiễn, còn thực tiễn kiểm chứng và bổ sung cho lý luận. Một em học công thức chia phân số mà chưa từng chia một chiếc bánh thật thì khó hiểu sâu. Ngược lại, chỉ làm mà không rút ra quy tắc thì kiến thức khó nhớ lâu.

Cách học như vậy nuôi dưỡng tư duy độc lập. Thay vì chỉ chép lại điều thầy cô nói, con được khuyến khích hỏi “vì sao như vậy”, thử một cách làm khác rồi tự đối chiếu với kết quả. Tôi thường gợi ý phụ huynh biến những câu hỏi bất chợt của con thành thử nghiệm nhỏ trong nhà bếp, ngoài sân hay trên đường đi học. Chính những lần ấy giúp con quen với việc gắn điều đã biết với điều đang trải nghiệm.

Trong quản trị doanh nghiệp và kinh tế

Trong kinh doanh, tư duy biện chứng giúp nhà quản lý giải quyết mâu thuẫn nội bộ, đón đầu xu hướng thị trường và hiểu giá trị của sự thay đổi đột phá. Mâu thuẫn giữa mong muốn tăng lợi nhuận và giữ chất lượng sản phẩm, hay giữa nhu cầu của nhân viên và mục tiêu của công ty, là chuyện gần như tổ chức nào cũng gặp. Người nhìn mâu thuẫn như động lực sẽ tìm cách dung hòa thay vì chọn bên này bỏ bên kia.

Tôi quen một chị chủ cửa hàng nhỏ, những năm đầu chị chỉ bán trực tiếp và khách tăng rất chậm. Chị kiên trì chăm từng khách, ghi nhận từng phản hồi rồi mới thử bán thêm qua mạng. Đến khi lượng khách quen đủ dày, cửa hàng có bước nhảy rõ rệt, đúng như quy luật lượng và chất. Chị cũng theo dõi xu hướng khách chuyển sang mua trực tuyến để điều chỉnh kịp thời thay vì bám giữ cách làm cũ.

Mối liên hệ giữa tư duy biện chứng và tư duy phản biện

Tư duy phản biện là khả năng xem xét, đánh giá thông tin hay lập luận dựa trên bằng chứng và lý lẽ thay vì tin ngay. Tư duy biện chứng là nền tảng giúp quá trình đó có chiều sâu, vì nó cho ta bức tranh nhiều chiều và đang vận động của vấn đề. Nếu tư duy phản biện giống việc kiểm tra từng mắt xích của một lập luận thì tư duy biện chứng là việc nhìn cả sợi xích trong bối cảnh nó đang được dùng.

Chẳng hạn, khi con đọc một tin trên mạng, tư duy phản biện giúp con hỏi nguồn tin ở đâu và bằng chứng là gì. Tư duy biện chứng giúp con hỏi thêm: tin này xuất hiện trong hoàn cảnh nào, ai được lợi khi nó lan truyền, còn mặt nào của vấn đề chưa được nhắc đến. Hai cách nghĩ bổ sung cho nhau, và một đứa trẻ biết dùng cả hai sẽ bớt bị cuốn theo thông tin một chiều.

Bí quyết rèn luyện tư duy biện chứng

Để rèn tư duy biện chứng, cha mẹ có thể bắt đầu từ ba thói quen: hỏi về mối liên hệ thay vì chỉ nhìn bề nổi, xem mâu thuẫn là cơ hội cải tiến và tích lũy việc nhỏ mỗi ngày. Không cần bài giảng triết học, chỉ cần lặp lại đều đặn trong sinh hoạt hằng ngày, từ bữa cơm đến lúc cùng con làm bài. Mỗi thói quen dưới đây đều kèm cách làm cụ thể.

Thay đổi thói quen nhìn nhận

Thói quen đầu tiên là thay vì chỉ nhìn bề nổi, hãy tập hỏi “cái này liên quan đến những gì khác?”. Cha mẹ làm mẫu trước, con sẽ học theo. Anh chị có thể dùng ba câu hỏi đơn giản mỗi khi cùng con bàn một chuyện:

  • Còn điều gì, còn ai khác có thể đang ảnh hưởng đến chuyện này?
  • Trước đó đã xảy ra những gì dẫn đến hôm nay?
  • Nếu tiếp tục như vậy, sắp tới mọi thứ sẽ ra sao?

Ba câu hỏi này tương ứng với mối liên hệ, bối cảnh và xu hướng phát triển. Chỉ cần đặt đều đặn vài tuần, con sẽ tự đặt những câu hỏi đó cho chính mình. Khi ấy tư duy biện chứng bắt đầu thành phản xạ chứ không còn là bài tập.

Chấp nhận và giải quyết mâu thuẫn

Thói quen thứ hai là xem mâu thuẫn như cơ hội cải tiến thay vì cố né tránh. Khi con và cha mẹ bất đồng, hay con và bạn có xích mích, đó là lúc con học được nhiều điều về cách lắng nghe và thương lượng. Các bước sau giúp biến một cuộc tranh cãi thành một bài học:

  1. Gọi tên mâu thuẫn bằng lời bình tĩnh, ví dụ “con muốn chơi thêm, còn mẹ lo con thiếu thời gian ôn bài”.
  2. Lắng nghe cả hai phía trước khi đưa ý kiến.
  3. Tìm điểm chung hoặc điều cả hai cùng quan tâm.
  4. Thử một phương án và hẹn thời gian xem lại.
  5. Cùng nhìn lại xem phương án có ổn không, cần điều chỉnh gì.

Trong những lần như vậy, tôi hay nhắc phụ huynh rằng mục tiêu không phải là ai thắng. Điều đáng giữ lại là cả nhà cùng tiến lên một mức hiểu nhau cao hơn. Với trẻ, trải nghiệm này quý hơn nhiều lời giảng giải.

Rèn luyện tư duy biện chứng là một quá trình lâu dài và đòi hỏi sự kiên trì

Học cách tích lũy liên tục

Thói quen thứ ba là kiên trì rèn luyện nhỏ mỗi ngày để tạo ra bước nhảy về chất. Đây là bài học trực tiếp từ quy luật lượng và chất. Mười đến mười lăm phút đọc sách mỗi ngày, một câu chuyện con tự kể lại hay một bài toán nhỏ giải xong đều là phần “lượng” nhỏ, nhưng cộng dồn lại sẽ tạo khác biệt lớn.

Cha mẹ có thể giúp con thấy sự tích lũy bằng một cuốn sổ chung ghi lại tiến bộ nhỏ, ví dụ hôm nay con đọc được trang dài hơn tuần trước. Khi có giai đoạn con chưa thấy kết quả, cuốn sổ nhắc con rằng mọi thứ vẫn đang được cộng dồn. Điều này quan trọng vì trẻ dễ bỏ cuộc đúng lúc “chất” sắp đổi.

Đồng hành cùng con rèn tư duy biện chứng tại Minh Trí Thành

Nếu anh chị muốn con có thêm một môi trường để rèn tư duy biện chứng cùng bạn bè và người hướng dẫn, có thể tham khảo các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi tôi đang đồng hành cùng phụ huynh và các con. Những ví dụ trong bài này đều đến từ quá trình làm việc ấy. Điều tôi nhận ra là khi cha mẹ hiểu cách con suy nghĩ, việc đồng hành trở nên nhẹ nhàng hơn nhiều.

Cùng Minh Trí Thành nuôi dưỡng và rèn luyện tư duy biện chứng

Dĩ nhiên anh chị vẫn có thể tự rèn cho con ngay tại nhà bằng những thói quen ở phần trên. Chương trình chỉ là một lựa chọn thêm khi anh chị muốn có người cùng đi. Nếu thấy phù hợp, anh chị cứ tìm hiểu rồi chọn điều hợp với con.

Kết luận

Tư duy biện chứng không phải chuyện của sách triết học. Đó là thói quen nhìn rộng, nhìn sâu và nhìn xa mà mỗi người có thể tập từng ngày. Khi cha mẹ làm gương và đồng hành cùng con, con sẽ dần biết suy nghĩ linh hoạt, bình tĩnh trước mâu thuẫn và kiên trì với việc nhỏ.

FAQ

Dưới đây là sáu câu hỏi thường gặp về tư duy biện chứng, từ khái niệm đến cách rèn luyện tại nhà. Mỗi câu trả lời được viết ngắn gọn để anh chị đọc nhanh. Nếu cần hiểu sâu hơn, anh chị có thể xem lại phần tương ứng trong bài.

Tư duy biện chứng là gì?

Tư duy biện chứng là phương pháp nhận thức nhìn sự vật trong mối liên hệ phổ biến với nhau và trong trạng thái vận động, phát triển không ngừng. Người có tư duy biện chứng không kết luận vội từ một khía cạnh hay một thời điểm. Họ xem xét nhiều mặt, nhiều mối quan hệ và cả xu hướng thay đổi của vấn đề.

Tư duy biện chứng khác tư duy siêu hình ở điểm nào?

Tư duy siêu hình nhìn sự vật đứng yên và tách rời nhau, còn tư duy biện chứng nhìn sự vật trong vận động và kết nối. Tư duy siêu hình có ích khi cần phân loại, đo đếm. Tuy nhiên khi nhìn con người hay những vấn đề phức tạp, cách nhìn biện chứng giúp ta tránh gắn nhãn cứng nhắc.

Tư duy biện chứng có những quy luật cơ bản nào?

Có ba quy luật cơ bản, gồm quy luật lượng và chất, quy luật mâu thuẫn (thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập) và quy luật phủ định của phủ định. Ba quy luật này lần lượt giải thích cách thức, nguồn gốc và khuynh hướng của sự phát triển. Ăng-ghen trình bày chúng trong tác phẩm “Biện chứng của tự nhiên”.

Tư duy biện chứng khác tư duy phản biện thế nào?

Tư duy phản biện tập trung đánh giá một thông tin hoặc lập luận dựa trên bằng chứng và lý lẽ. Tư duy biện chứng đặt vấn đề vào mạng lưới liên hệ và quá trình vận động để nhìn đa chiều. Hai cách nghĩ này bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau.

Cha mẹ có thể rèn tư duy biện chứng cho con từ khi nào?

Cha mẹ có thể bắt đầu khi con đã biết hỏi “vì sao”, bằng những câu hỏi gần gũi như “chuyện này còn liên quan đến điều gì khác?”. Không cần dùng thuật ngữ triết học. Với mỗi độ tuổi, cha mẹ điều chỉnh câu hỏi và ví dụ cho vừa với khả năng của con.

Làm thế nào để rèn luyện tư duy biện chứng tại nhà?

Anh chị có thể bắt đầu từ ba thói quen: thường xuyên hỏi về mối liên hệ giữa các sự việc, xem mâu thuẫn là cơ hội để cùng cải thiện, và kiên trì ghi nhận những tiến bộ nhỏ mỗi ngày. Những thói quen này được lặp lại đều đặn sẽ dần trở thành cách suy nghĩ tự nhiên của con. Nhờ vậy tư duy biện chứng hình thành từ những việc rất nhỏ trong gia đình.

Tài liệu tham khảo

  1. Hegel, G. W. F., Lectures on the History of Philosophy, phần về Heraclitus: https://www.marxists.org/reference/archive/hegel/works/hp/hpheraclitus.htm
  2. Engels, F., Dialectics of Nature, chương 2: https://www.marxists.org/archive/marx/works/1883/don/ch02.htm

Rate this post

1 bình luận về “Tư duy biện chứng là gì? Quy luật và cách rèn luyện cho con”

  1. Pingback: Tư duy biện chứng và tư duy siêu hình

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *