Thói quen trì hoãn là việc thường xuyên dời một việc cần làm sang lúc khác dù biết chờ đợi sẽ gây bất lợi. Bài viết giúp anh chị nhận ra biểu hiện, nguyên nhân của thói quen trì hoãn và tìm cách thay đổi từng bước nhỏ, dễ áp dụng, cho mình lẫn con.
Thế nào là thói quen trì hoãn?
Thói quen trì hoãn là cách ứng xử lặp đi lặp lại: dời một việc cần làm sang lúc khác dù biết rõ việc chậm trễ ấy sẽ gây hậu quả không tốt. Về bản chất, đây là vấn đề của việc điều chỉnh cảm xúc, không đơn thuần là lười biếng hay quản lý thời gian kém. Hai phần dưới đây làm rõ định nghĩa và tính chất của thói quen trì hoãn để anh chị dễ nhận diện ở bản thân lẫn ở con.
Định nghĩa cốt lõi của thói quen trì hoãn
Trì hoãn (tiếng Anh gọi là procrastination) là hành động chậm trễ, dời lại hoặc hoãn một nhiệm vụ cần làm, dù biết rõ việc chậm trễ này sẽ mang lại hậu quả không tốt. Khi cách ứng xử ấy lặp đi lặp lại, nó trở thành thói quen trì hoãn: gặp việc cần bắt đầu là đầu óc tự động tìm lý do để chờ thêm. Không ai ép người trì hoãn phải dời lịch, chính họ chọn chờ, dù vẫn biết mình sẽ phải trả giá.
Năm 2007, nhà nghiên cứu Piers Steel (Đại học Calgary, Canada) rà soát nhiều cách định nghĩa trước đó trong một bài tổng quan đăng trên tạp chí Psychological Bulletin. Ông đi đến cách hiểu được nhiều người sử dụng: trì hoãn là tự nguyện dời một việc mình đã có ý định làm, dù biết việc dời lại sẽ khiến mình ở thế bất lợi hơn. Chi tiết “biết rõ mà vẫn dời” chính là chỗ phân biệt trì hoãn với việc hoãn có tính toán, chẳng hạn dời một buổi hẹn vì có việc gấp thật sự cần xử lý trước.

Vì sao thói quen trì hoãn không đơn thuần là lười biếng?
Thói quen trì hoãn trước hết là vấn đề điều chỉnh cảm xúc, chứ không đơn thuần là lười biếng hay quản lý thời gian kém. Khi một việc khiến mình khó chịu, lo lắng hoặc không chắc chắn, ta có xu hướng né nó để thấy dễ chịu ngay lúc này. Hai nhà tâm lý Fuschia Sirois và Timothy Pychyl đưa ra góc nhìn này trong bài viết năm 2013 trên tạp chí Social and Personality Psychology Compass. Theo họ, trì hoãn gắn chặt với việc xoa dịu tâm trạng trong ngắn hạn, còn cái giá phải trả thì rơi vào “bản thân của ngày mai”.
Cách hiểu này giải thích vì sao nhiều người trì hoãn lại rất bận rộn. Họ dọn nhà, trả lời tin nhắn, sắp xếp lại ngăn kéo, chỉ là không làm đúng việc đang khiến họ ngại. Với phụ huynh, điều này đáng để dừng lại một nhịp: khi con để bài đến phút cuối, nhãn “lười” thường khiến con thấy mình bị đánh giá. Nhìn vào cảm xúc phía sau bằng một câu hỏi nhẹ nhàng sẽ dễ mở ra cuộc trò chuyện hơn.
Các biểu hiện phổ biến của thói quen trì hoãn
Các biểu hiện phổ biến của thói quen trì hoãn gồm bốn dạng: đợi sát hạn chót mới làm, chọn việc dễ hoặc việc phụ để né việc chính, liên tục tự biện minh, và bắt đầu hào hứng nhưng bỏ dở giữa chừng. Những dấu hiệu này có khi rất rõ, có khi kín đáo, nên anh chị có thể đối chiếu từng dấu hiệu cho cả bản thân và con. Nhận ra sớm giúp anh chị điều chỉnh khi mọi chuyện còn nhẹ nhàng. Bốn biểu hiện này cũng là những gì tôi thường gặp khi trò chuyện với các gia đình.
Nước đến chân mới nhảy: đợi sát hạn chót mới bắt đầu
Đây là biểu hiện dễ nhận ra của thói quen trì hoãn: đến sát hạn chót mới bắt đầu, rồi làm trong trạng thái cuống cuồng, căng thẳng. Tôi từng gặp một bạn học sinh lớp 5, bài tập cô giao từ đầu tuần nhưng đến chín giờ tối Chủ nhật mới mở ra làm. Mẹ nhắc mấy lần không được, đến sát giờ ngủ thì hai mẹ con cùng cuống, bạn khóc, mẹ nói to hơn. Khi được hỏi riêng, bạn kể rằng mỗi lần nhìn vào tập bài là thấy nặng đầu, nên cứ nghĩ “để mai”. Điều bạn cần lúc ấy không phải thêm một lời nhắc, mà là một cách bắt đầu nhẹ hơn.
Nhiều người trong chúng ta cũng tự nhủ mình làm việc tốt hơn khi có áp lực. Cảm giác hồi hộp lúc chạy nước rút là có thật, nhưng các nghiên cứu tổng hợp thường ghi nhận người hay trì hoãn đạt kết quả thấp hơn người ít trì hoãn. Vì vậy, nếu tuần nào gia đình cũng có một buổi tối “chạy bài”, đó là tín hiệu đáng để anh chị chú ý.
Chọn việc dễ, việc phụ để né việc chính
Biểu hiện thứ hai là thay vì làm việc quan trọng, ta quay sang dọn nhà, lướt mạng xã hội, kiểm tra email hay làm những việc nhỏ chẳng cấp bách. Những việc ấy cho cảm giác “mình đang làm gì đó” nên bớt cắn rứt, trong khi việc chính vẫn nằm nguyên chỗ cũ. Một chị phụ huynh từng kể với tôi rằng cả buổi tối rảnh chị đã sắp lại tủ quần áo, lau bếp, trả lời hết tin nhắn nhóm, còn bản kế hoạch ôn tập cho con thì chưa viết nổi một dòng. Hôm sau chị mới nhận ra mình ngại vì sợ kế hoạch ấy chưa đủ tốt cho con.
Nếu anh chị bỗng thấy mình rất hăng hái với một việc vốn chẳng gấp, hãy thử hỏi: mình đang né việc gì? Câu hỏi này giúp nhận ra thói quen trì hoãn sớm hơn là tự trách. Ở trẻ, biểu hiện này có thể là gọt bút chì, sắp lại cặp sách hay xin uống nước vài lần ngay khi vừa ngồi vào bàn học.
XEM THÊM: Cách quản lý thời gian: 5 bước và 6 phương pháp dễ áp dụng
Liên tục tự biện minh bằng những câu quen thuộc
Người có thói quen trì hoãn thường có sẵn một kho câu biện minh: “Để mai làm”, “Bây giờ chưa có hứng”, “Mình làm việc tốt hơn dưới áp lực”. Những câu này nghe rất hợp lý nên dễ tin, và việc chúng làm là xoa dịu cảm giác khó chịu trong lúc này. Vấn đề nằm ở chỗ chữ “mai” cứ lặp lại còn việc vẫn nguyên đó. Còn “chưa có hứng” thì thường không tự đến, vì ta có thể bắt đầu ngay cả khi chưa thấy hứng, và cảm giác muốn làm hay xuất hiện sau đó.
Trẻ cũng học rất nhanh những câu này: “Con làm sau”, “Con chưa muốn”. Anh chị thử ghi lại xem câu ấy xuất hiện vào lúc nào, trước môn nào, trước việc gì. Nhiều khi đó chính là manh mối cho điều con đang ngại.
Bắt đầu hào hứng rồi bỏ dở giữa chừng
Đây là kiểu lên kế hoạch rất hoành tráng, nhưng gặp chút khó khăn đầu tiên là nản và gác lại. Giai đoạn lập kế hoạch cho ta cảm giác đang tiến bộ nên dễ hứng khởi, còn khó khăn thật chỉ xuất hiện khi bắt tay làm. Có bạn nhỏ lập thời gian biểu đủ màu, dán lên tường, ba ngày sau chẳng ai nhìn đến nữa. Người lớn cũng vậy, kế hoạch đọc sách cùng con mỗi tối thường chỉ kéo dài được vài hôm.
Điều đáng nói là đây hiếm khi là thiếu ý chí. Thường là kế hoạch lớn hơn sức của mình ở thời điểm hiện tại, nên chỉ cần một ngày mệt là mọi thứ đổ. Cách xử lý dấu hiệu này nằm ở phần chia nhỏ nhiệm vụ phía dưới.
Nguyên nhân sâu xa của thói quen trì hoãn
Nguyên nhân sâu xa của thói quen trì hoãn thường gồm năm nhóm: nỗi sợ tâm lý, chủ nghĩa hoàn hảo, sự ác cảm với nhiệm vụ, cách bộ não vận hành và yếu tố môi trường. Hiếm khi chỉ có một lý do riêng lẻ, thường là vài lớp đan vào nhau. Hiểu từng lớp giúp anh chị chọn đúng cách thay đổi, thay vì thử đủ thứ rồi nản. Phần này đi qua từng nguyên nhân, kèm những gì tôi quan sát được ở các gia đình.
Nỗi sợ tâm lý: sợ thất bại, sợ bị phán xét, thậm chí sợ thành công
Nỗi sợ là nguyên nhân thường nằm sâu, và nó mang ba dạng chính. Dạng đầu là sợ thất bại: sợ làm không tốt nên không dám làm. Dạng thứ hai là sợ bị phán xét, tức lo người khác sẽ nhìn mình bằng ánh mắt chê bai. Dạng thứ ba nghe có vẻ ngược đời là sợ thành công, vì thành công kéo theo kỳ vọng cao hơn và áp lực lớn hơn ở lần sau.
Ở trẻ, nỗi sợ hiếm khi được nói thẳng. Nó thường biến thành những câu như “con không muốn làm”, “con quên rồi” hoặc “bài này chán lắm”. Khi hiểu như vậy, anh chị có thể đổi cách hỏi từ “sao con không làm?” sang “con thấy khó chỗ nào?”, và câu trả lời thường thật hơn hẳn.
Chủ nghĩa hoàn hảo: muốn mọi thứ chuẩn ngay từ đầu
Chủ nghĩa hoàn hảo là xu hướng đòi hỏi mọi thứ phải chuẩn ngay từ lần làm đầu tiên, nên người ta không biết bắt đầu từ đâu và chọn cách né. Tôi nhớ một bạn lớp 7 ngồi trước trang giấy viết bài văn suốt bốn mươi phút, câu mở đầu viết rồi xóa đến lần thứ chín. Mẹ bạn tưởng con lười và rất sốt ruột. Khi cô gợi ý bạn cứ viết một “bản nháp được phép xấu”, bạn viết liền được hai đoạn rồi tự sửa dần.
Tiêu chuẩn cao là điều đáng quý, và tôi không muốn anh chị dập tắt nó ở con. Chỉ cần lưu ý rằng khi tiêu chuẩn biến thành rào cản, việc làm xong một bản chưa đẹp thường có ích hơn việc chưa có bản nào. Đó cũng là cách để thói quen trì hoãn bớt có chỗ bám.
Sự ác cảm với nhiệm vụ: quá nhàm, quá khó hoặc chưa thấy giá trị
Ác cảm với nhiệm vụ là cảm giác khó chịu khi nghĩ đến một việc quá nhàm chán, quá khó hoặc chưa thấy rõ giá trị trước mắt. Trong bài tổng quan năm 2007, Piers Steel ghi nhận đây là một trong những lý do được nhắc đến nhiều khi người ta giải thích vì sao mình trì hoãn. Điều này khá dễ hiểu, vì hiếm ai chần chừ với việc mình thích.
Với trẻ, bài tập chép đi chép lại dễ gây chán, còn bài quá khó thì gây ngại. Con cũng khó dồn sức khi chưa hiểu việc ấy để làm gì. Anh chị có thể giúp bằng cách gắn việc đó với một lợi ích gần, như “xong phần này con được ra sân đạp xe”, hoặc cùng con chia việc khó thành những bước dễ hơn.

Cơ chế của não bộ: cảm giác dễ chịu tức thì và việc lập kế hoạch dài hạn
Trong não có hệ limbic, phần thiên về cảm xúc và cảm giác dễ chịu ngay lúc này, như niềm vui khi lướt những đoạn video ngắn. Vùng vỏ não trước trán thì lo việc lập kế hoạch, lý trí và cân nhắc lâu dài. Hai bên thường được mô tả như đang “kéo co”, và khi ta mệt hoặc căng thẳng, phía thích sự thoải mái tức thì dễ thắng hơn. Đây là một cách giải thích quen thuộc trong thói quen trì hoãn ở góc độ não bộ.
Một nghiên cứu năm 2018 của nhóm nhà tâm lý sinh học tại Đại học Ruhr Bochum (Đức) trên 264 người trưởng thành cho thấy một mối liên quan đáng chú ý. Những ai khó khởi động hành động đã định có hạch hạnh nhân (một cấu trúc thuộc hệ limbic) lớn hơn. Hạch hạnh nhân của họ cũng liên kết yếu hơn với một vùng vỏ não giúp điều chỉnh cảm xúc và chọn hành động. Các tác giả nhấn mạnh đây mới là mối liên quan, chưa đủ để kết luận về nguyên nhân.
Điều tôi muốn anh chị mang theo là trì hoãn không đơn giản là thiếu cố gắng. Việc cần làm là giúp não có thêm những lần bắt đầu nhẹ nhàng thay vì tự trách. Chỉ cần một bước nhỏ như mở sách và đọc dòng đầu tiên cũng là một lần như vậy.
Yếu tố môi trường: thiết bị và thông báo liên tục
Môi trường xung quanh có thể tiếp tay cho thói quen trì hoãn nhiều hơn ta nghĩ. Điện thoại nằm cạnh tay, thông báo mạng xã hội nhảy liên tục, chiếc tivi bật sẵn trong nhà là những thứ kéo ta ra khỏi việc chỉ sau vài phút. Mỗi lần bị kéo ra, việc quay lại thường thêm một chút nặng nề.
Nhiều gia đình tôi gặp để con làm bài ngay cạnh điện thoại “chỉ để xem giờ”. Một thay đổi nhỏ như để điện thoại ở phòng khác trong lúc học, tắt thông báo, dọn gọn mặt bàn thường giúp giảm bớt cám dỗ. Anh chị nên làm trước cùng con để con thấy đây là việc cả nhà cùng làm, không phải hình phạt.
Tác hại của thói quen trì hoãn đối với cuộc sống mỗi ngày
Tác hại của thói quen trì hoãn thể hiện ở ba mặt: tâm lý (vòng lặp tự trách và căng thẳng), công việc và học tập (chất lượng giảm, trễ hạn), cùng cơ hội (bỏ lỡ bước ngoặt vì chần chừ). Tác hại hiếm khi đến trong một ngày, nó tích lại dần theo thời gian. Nhìn thẳng vào điều này không phải để anh chị lo thêm, mà để thấy vì sao thay đổi thói quen ấy là điều đáng làm.
Đối với tâm lý: vòng lặp tự trách và căng thẳng kéo dài
Thói quen trì hoãn thường kéo theo một vòng lặp quen thuộc: trì hoãn, tự trách, thấy khó chịu rồi lại né thêm. Sirois và Pychyl gọi phần hệ quả này là gánh nặng đặt lên bản thân ở tương lai, tức là người phải đối diện với thời gian ít hơn và cảm giác tội lỗi nhiều hơn. Lâu dần, lòng tự tin vào giá trị của bản thân bị bào mòn, vì mỗi lần lỡ hẹn với chính mình là một lần ta nghi ngờ mình. Ở trẻ, vòng lặp này có thể thành những câu như “con dở lắm”, “con không làm được đâu”, rất đáng để người lớn lắng nghe sớm.
Đối với công việc và học tập
Trì hoãn làm giảm chất lượng đầu ra vì việc bị dồn vào khoảng thời gian quá ngắn, không còn chỗ để kiểm tra và chỉnh sửa. Bài nộp trễ, báo cáo trễ hạn khiến cấp trên, đồng nghiệp hoặc thầy cô dần giảm lòng tin vào độ đáng tin cậy của mình.
- Với học sinh, nhận xét “hay nộp muộn” có thể khiến con ngại đến lớp.
- Với người đi làm, trễ hạn lặp lại có thể ảnh hưởng đến cơ hội được giao những việc quan trọng.
Đối với cơ hội
Những bước ngoặt trong sự nghiệp hay cuộc sống thường có thời hạn: một đợt đăng ký, một kỳ thi, một lời mời công việc, một suất học. Chần chừ không quyết định có thể khiến cánh cửa khép lại khi ta còn đang cân nhắc. Với phụ huynh, điều này có thể là việc chọn lớp, chọn hướng đi cho con, nếu cứ chờ “thêm một chút nữa” thì có khi đã lỡ đợt tuyển. Điều tôi muốn nói là một quyết định đủ tốt, đưa ra đúng lúc, thường có giá trị hơn một quyết định hoàn hảo đến muộn.
Các kiểu người trì hoãn thường gặp
Có ba kiểu người trì hoãn thường gặp: người tìm kiếm cảm giác mạnh, người né tránh và người phân vân. Giáo sư Joseph Ferrari (Đại học DePaul, Mỹ), người nghiên cứu về trì hoãn nhiều năm, cho rằng không phải ai trì hoãn cũng vì cùng một lý do. Theo các khảo sát của ông, khoảng 20% người trưởng thành tự nhận mình hay trì hoãn như một lối sống. Biết mình gần với kiểu nào sẽ giúp anh chị chọn cách gỡ phù hợp với thói quen trì hoãn của mình, và anh chị có thể thấy mình ở nhiều hơn một kiểu.
Người tìm kiếm cảm giác mạnh
Kiểu này thích cảm giác hồi hộp, phấn khích dâng lên khi chạy sát hạn chót, và thường tin rằng áp lực mới giúp mình ra việc. Họ chờ đến phút cuối như chờ một “cú hích”. Cảm giác ấy có thật, nhưng cái giá là sự cuống cuồng và ít thời gian để làm kỹ. Nếu anh chị thấy mình giống kiểu này, hãy thử tự đặt những hạn chót nhỏ sớm hơn hạn thật, ví dụ nộp bản nháp vào giữa tuần, để vẫn có chút “gấp” mà không phải trả giá lớn.
Người né tránh
Người né tránh trì hoãn vì sợ bị đánh giá về năng lực. Nếu kết quả chưa tốt, họ còn một cái cớ: “tại làm sát giờ nên thế”. Cái cớ ấy giúp bảo vệ hình ảnh bản thân trong chốc lát, nhưng đổi lại họ ít có cơ hội biết mình thật sự làm được đến đâu. Với trẻ, kiểu này hay xuất hiện ở những bạn rất sợ bị cô giáo hoặc bạn bè chê. Cha mẹ có thể giúp bằng cách khen quá trình cố gắng của con, không chỉ khen điểm số.

Người phân vân
Người phân vân là người không thể đưa ra quyết định vì sợ chọn sai. Tôi từng nói chuyện với một chị phụ huynh phân vân chuyện chọn lớp bổ trợ cho con suốt gần một học kỳ: chị so sánh từng nơi, hỏi ý kiến từng người, rồi lại bắt đầu so sánh lại. Chị kể rằng càng nhiều lựa chọn chị càng sợ chọn nhầm, và không chọn thì cảm giác như mình chưa phải chịu trách nhiệm gì. Sau khi chị thử đặt hạn là cuối tuần phải chốt, chọn phương án “đủ tốt” và cho phép điều chỉnh sau một tháng, chị thấy nhẹ nhõm hơn hẳn.
Giải pháp khắc phục thói quen trì hoãn
Có năm cách khắc phục thói quen trì hoãn đơn giản, dùng được cho cả người lớn và trẻ nhỏ: quy tắc 2 phút, kỹ thuật Pomodoro, chia nhỏ nhiệm vụ, ma trận Eisenhower và hiểu cảm xúc của mình. Tin vui là thói quen này có thể thay đổi bằng những bước rất nhỏ, không cần đổi cả cuộc sống trong một tuần. Anh chị có thể chọn một hoặc hai cách hợp với mình, thử vài tuần rồi điều chỉnh. Trẻ thường học theo cách người lớn làm, nên khi cha mẹ bắt đầu trước, con sẽ thấy việc ấy dễ làm hơn.
Quy tắc 2 phút
Quy tắc 2 phút nói rằng nếu một việc tốn chưa đầy 2 phút, hãy làm ngay lập tức, như đổ rác, trả lời một tin nhắn ngắn hay cất cặp sách vào chỗ. Quy tắc này do David Allen, tác giả cuốn sách về quản lý công việc Getting Things Done (xuất bản năm 2001), phổ biến. Nó hiệu quả vì cắt bỏ bước cân nhắc “làm bây giờ hay để sau”, mà chính bước ấy hay dẫn ta đến việc để sau.
Anh chị có thể áp dụng cho cả nhà: con làm xong bài tập thì cất ngay sách vở, cha mẹ trả lời liền tin nhắn của cô giáo. Với trẻ nhỏ, một việc 2 phút như bỏ quần áo bẩn vào giỏ cũng đủ để con quen với cảm giác làm ngay. Mỗi việc nhỏ làm xong là một lần đầu óc nhẹ bớt, và là bước đệm để bắt đầu việc lớn hơn.
Kỹ thuật Pomodoro
Kỹ thuật Pomodoro là cách làm việc tập trung cao độ trong 25 phút rồi nghỉ 5 phút. Phương pháp này do Francesco Cirillo, khi còn là sinh viên người Ý, nghĩ ra vào cuối thập niên 1980. Tên gọi xuất phát từ chiếc đồng hồ bấm giờ hình quả cà chua ông dùng, vì pomodoro trong tiếng Ý nghĩa là quả cà chua. Cách làm gồm các bước sau:
- Chọn một việc cụ thể cần làm.
- Hẹn giờ 25 phút và chỉ làm đúng việc ấy, không kiểm tra điện thoại.
- Khi chuông reo, nghỉ 5 phút: đứng dậy, uống nước, nhìn ra xa, tránh màn hình.
- Lặp lại như vậy, sau bốn lượt thì nghỉ dài hơn, khoảng 15 đến 30 phút.
Với trẻ nhỏ, anh chị có thể rút ngắn mỗi lượt còn 10 đến 15 phút và để con tự bấm giờ để thấy mình làm chủ cuộc chơi. Điều quan trọng là con biết mình chỉ cần cố gắng trong một khoảng ngắn rồi sẽ được nghỉ, chứ không phải ngồi mãi. Cấu trúc này hợp với những bạn hay “nước đến chân mới nhảy”, vì buổi học dài đã được cắt thành những đoạn vừa sức.
Chia nhỏ nhiệm vụ
Chia nhỏ nhiệm vụ là tách một việc lớn thành nhiều đầu việc nhỏ đến mức bắt đầu cũng không tốn mấy công sức, để não không thấy bị quá tải. Ví dụ, “làm bài thuyết trình” nghe nặng nề, nhưng “mở tệp mới và đặt tên”, “ghi ba ý chính”, “tìm một hình minh họa” thì làm được ngay trong vài phút. Với trẻ, “làm hết bài tập Toán” có thể thành “chép đề bài 1”, “làm bài 1”, “kiểm tra lại bài 1”.
Cách này cũng giúp xử lý kiểu bắt đầu hào hứng rồi bỏ dở, vì kế hoạch nhỏ dễ giữ hơn kế hoạch lớn. Anh chị hãy chọn đầu việc nhỏ đến mức khó có lý do để từ chối, làm xong thì tự ghi nhận. Sau vài ngày, những lần hoàn thành nhỏ ấy tạo ra đà để làm tiếp.
Quản lý bằng ma trận Eisenhower
Ma trận Eisenhower là cách phân biệt rõ việc quan trọng và việc khẩn cấp để ưu tiên đúng chỗ. Ý tưởng bắt nguồn từ bài phát biểu năm 1954 của Tổng thống Mỹ Dwight D. Eisenhower, sau đó được Stephen Covey, tác giả cuốn sách nổi tiếng về 7 thói quen, phổ biến thành bảng bốn ô. Anh chị chia việc vào bốn nhóm như sau:
- Quan trọng và khẩn cấp: làm ngay, ví dụ nộp hồ sơ cho con sắp hết hạn.
- Quan trọng nhưng chưa khẩn cấp: đặt vào lịch cụ thể, ví dụ ôn bài đều mỗi ngày hay đọc sách cùng con.
- Khẩn cấp nhưng ít quan trọng: nhờ người khác hoặc xử lý thật gọn, ví dụ một số tin nhắn nhóm.
- Không quan trọng cũng không khẩn cấp: giảm bớt hoặc bỏ, ví dụ lướt video thêm một lúc.
Thói quen trì hoãn thường đẩy việc “quan trọng nhưng chưa khẩn cấp” về sát hạn chót, cho đến khi nó thành khẩn cấp. Vì vậy, ô thứ hai là ô anh chị nên bảo vệ bằng cách ghi rõ ngày giờ. Khi cả nhà cùng dùng bảng này, con cũng học được cách tự hỏi: việc này quan trọng hay chỉ đang gấp?
Hiểu cảm xúc của mình và đối xử bao dung với bản thân
Trí tuệ cảm xúc ở đây hiểu đơn giản là khả năng nhận ra mình đang cảm thấy gì và đối xử với cảm xúc ấy một cách bình tĩnh. Vì thói quen trì hoãn gắn chặt với cảm xúc, bước nền tảng là gọi tên điều mình đang né, ví dụ “mình đang sợ làm chưa tốt”. Tiếp theo là chấp nhận rằng bản đầu tiên không cần hoàn hảo, và bao dung với bản thân khi lỡ trì hoãn để cắt vòng lặp tự trách.
Nghiên cứu của Michael Wohl, Timothy Pychyl và Shannon Bennett năm 2010 theo dõi sinh viên năm đầu qua hai kỳ thi giữa kỳ. Những bạn tự tha thứ cho lần trì hoãn trước đó ít trì hoãn hơn khi ôn cho kỳ thi sau. Các tác giả giải thích rằng tự tha thứ làm giảm cảm giác khó chịu gắn với việc cũ, nên ta nhẹ lòng hơn khi bắt đầu việc mới.
Một chị phụ huynh từng chia sẻ với tôi rằng mỗi lần lỡ hẹn với chính mình, chị tự mắng cả buổi, và càng mắng càng không muốn làm. Chị thử đổi sang một câu nhẹ hơn: “Hôm qua chưa làm được, hôm nay mình làm phần đầu thôi”. Sau vài tuần, chị kể rằng mình bắt đầu việc dễ hơn và cũng nói chuyện với con bớt gay gắt hơn. Với con, anh chị có thể giúp con hiểu cảm xúc bằng câu hỏi như “Con đang thấy thế nào khi nhìn vào bài này?”, rồi cùng con tìm một bước đầu tiên thật nhỏ.
Đồng hành cùng gia đình thay đổi thói quen trì hoãn tại Minh Trí Thành
Qua nhiều năm trò chuyện với các gia đình, tôi nhận thấy thói quen trì hoãn của con thường có liên quan đến cách người lớn đối diện với việc khó và với cảm xúc của chính mình. Vì vậy, thay đổi bền thường bắt đầu từ việc cha mẹ hiểu mình trước, rồi mới cùng con đi những bước nhỏ. Đó cũng là điều tôi luôn muốn chia sẻ với các anh chị.

Nếu anh chị đang tìm một nơi để cùng con thay đổi thói quen trì hoãn bằng những cách thực hành gần gũi, có thể tham khảo các chương trình ĐƯỜNG ĐẾN TRÁI TIM CON tại Minh Trí Thành. Đây là nơi tôi cùng đội ngũ hướng dẫn cha mẹ hiểu cảm xúc của mình, xây dựng thói quen tích cực và đồng hành cùng con trong nhịp sống gia đình. Một cuộc trò chuyện để xem chương trình nào phù hợp với hoàn cảnh gia đình mình cũng đã là bước đầu rất tốt.
Kết luận
Thói quen trì hoãn không phải dấu hiệu của sự lười biếng, mà thường bắt nguồn từ cảm xúc chưa được hiểu. Khi anh chị bắt đầu bằng những bước nhỏ và nhẹ nhàng với chính mình, thói quen trì hoãn sẽ dần thay đổi, và con cũng học được điều đó từ anh chị.
Câu hỏi thường gặp về thói quen trì hoãn
Thói quen trì hoãn có phải do lười biếng không?
Không, thói quen trì hoãn thường không đơn thuần là lười biếng. Nhiều người hay trì hoãn lại rất bận rộn với việc phụ, chỉ là họ né đúng việc đang khiến mình ngại, sợ hoặc chưa thấy rõ giá trị. Các nghiên cứu về trì hoãn hiện nay thường nhìn nó như chuyện điều chỉnh cảm xúc trong ngắn hạn. Vì vậy anh chị nên bắt đầu bằng việc hiểu cảm xúc phía sau, thay vì gắn nhãn “lười” cho bản thân hay cho con.
Trì hoãn khác gì với việc hoãn có chủ đích?
Hoãn có chủ đích là dời một việc vì có lý do hợp lý, chẳng hạn ưu tiên một việc gấp hơn, và ta chủ động chọn lúc làm lại. Trì hoãn là dời một việc mình đã định làm dù biết chờ đợi sẽ bất lợi, và thường đi kèm cảm giác khó chịu hay tự trách. Một cách phân biệt nhanh là tự hỏi: nếu làm ngay hôm nay thì có hợp lý hơn không, mà mình vẫn né? Nếu có, nhiều khả năng đó là trì hoãn.
Con hay để bài tập sát giờ mới làm, anh chị nên làm gì?
Anh chị nên tìm hiểu lý do trước khi nhắc nhở, vì con có thể đang ngại việc khó, sợ làm sai hoặc dễ xao nhãng. Sau đó, hãy chia bài thành những phần nhỏ, hẹn giờ ngắn xen kẽ nghỉ, để điện thoại ra xa và ghi nhận từng phần con hoàn thành. Cách nói cũng quan trọng: “Con thấy khó chỗ nào?” thường mở được cuộc trò chuyện hơn “Sao con lười thế?”. Nếu thói quen trì hoãn của con kéo dài và ảnh hưởng đến việc học, anh chị nên cùng con tìm thêm sự hỗ trợ.
Thói quen trì hoãn có thay đổi được không?
Có, vì đây là cách ứng xử hình thành và củng cố qua lặp lại, nên cũng có thể điều chỉnh qua lặp lại. Điều quan trọng là bắt đầu bằng những bước thật nhỏ, như quy tắc 2 phút hay chia nhỏ nhiệm vụ, và bao dung với bản thân khi có ngày chưa làm được. Không có mốc thời gian chung cho mọi người, nên anh chị hãy quan sát sự thay đổi qua từng tuần thay vì chờ một bước ngoặt lớn. Nếu thấy khó tự thay đổi, anh chị có thể trò chuyện cùng người có chuyên môn về tâm lý.
Cha mẹ có thể làm gương thế nào để con bớt trì hoãn?
Trẻ thường học qua việc quan sát người lớn, nên cách cha mẹ đối diện việc khó có ảnh hưởng đến con. Anh chị có thể nói ra những bước nhỏ của mình, như “Mẹ chưa muốn làm việc này nhưng mẹ sẽ làm trước 10 phút”, và cho con thấy mình bao dung với bản thân khi lỡ dở. Việc cả nhà cùng áp dụng một nguyên tắc, như quy tắc 2 phút, cũng giúp con thấy đây là nếp sống chung chứ không phải yêu cầu riêng dành cho con.
Khi nào nên tìm đến sự hỗ trợ từ người có chuyên môn?
Anh chị nên tìm sự hỗ trợ khi thói quen trì hoãn kéo dài, lặp lại dù đã thử nhiều cách và bắt đầu ảnh hưởng đến học tập, công việc, giấc ngủ hay các mối quan hệ trong gia đình. Dấu hiệu cần chú ý là sự căng thẳng, tự trách hoặc né tránh tăng lên thay vì giảm đi. Trò chuyện cùng người có chuyên môn về tâm lý giúp anh chị nhìn rõ nguyên nhân và chọn hướng đi phù hợp với hoàn cảnh riêng. Đây là một bước chủ động chứ không phải dấu hiệu của sự yếu đuối.
Tài liệu tham khảo
- Steel, P. (2007). The nature of procrastination: A meta-analytic and theoretical review of quintessential self-regulatory failure. Psychological Bulletin, 133(1), 65-94. https://doi.org/10.1037/0033-2909.133.1.65
- Sirois, F. M., và Pychyl, T. A. (2013). Procrastination and the priority of short-term mood regulation: Consequences for future self. Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115-127. https://doi.org/10.1111/spc3.12011
- Schlüter, C., Fraenz, C., Pinnow, M., Friedrich, P., Güntürkün, O., và Genç, E. (2018). The structural and functional signature of action control. Psychological Science, 29(10), 1620-1630. https://doi.org/10.1177/0956797618779380
- Wohl, M. J. A., Pychyl, T. A., và Bennett, S. H. (2010). I forgive myself, now I can study: How self-forgiveness for procrastinating can reduce future procrastination. Personality and Individual Differences, 48(7), 803-808. https://doi.org/10.1016/j.paid.2010.01.029
- Psychology Today. Procrastination: Ten Things to Know (tổng hợp quan điểm của Joseph R. Ferrari về ba kiểu người trì hoãn và tỷ lệ khoảng 20%). https://www.psychologytoday.com/gb/articles/200308/procrastination-ten-things-to-know

