Lòng biết ơn là gì? Cách sống và rèn luyện để cuộc đời ý nghĩa hơn

Lòng biết ơn là trạng thái cảm xúc giúp ta nhận ra và trân trọng những điều tốt đẹp mình đang có, thay vì chỉ nhìn vào điều còn thiếu. Trong bài này, Tôi sẽ cùng anh chị nhìn lại ý nghĩa của lòng biết ơn, vai trò của nó và cách thực hành mỗi ngày.

Lòng biết ơn là gì?

Lòng biết ơn là khả năng nhận ra và trân trọng điều tốt đẹp mình đang nhận được, dù đến từ người khác, từ hoàn cảnh sống hay từ chính cuộc đời. Nhiều người vẫn nghĩ đơn giản rằng biết ơn là nói lời cảm ơn khi được ai đó giúp đỡ. Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, đây là một điều sâu sắc hơn thế rất nhiều, nó chạm đến cách một người nhìn nhận cuộc sống của chính mình.

Tôi hay nói với các gia đình mà tôi đồng hành rằng, người có lòng biết ơn không phải là người gặp toàn chuyện may mắn, mà là người biết cách nhìn ra điều tốt đẹp ngay cả khi cuộc sống chưa như ý.

>>>> Xem thêm: Dạy con về lòng biết ơn: 3 bí quyết dạy trẻ mà cha mẹ tìm hiểu

Vai trò của lòng biết ơn với cá nhân và xã hội

Lòng biết ơn mang lại hai tầng giá trị rõ rệt, một là giúp mỗi cá nhân sống nhẹ nhàng và an ổn hơn, hai là tạo ra sự lan tỏa tích cực cho cả cộng đồng xung quanh. Dưới đây là những vai trò cụ thể mà Tôi thường chia sẻ với các phụ huynh trong quá trình đồng hành.

Vai trò của lòng biết ơn đối với cá nhân

Với mỗi cá nhân, việc thực hành lòng biết ơn mang lại những thay đổi rất thật trong đời sống hàng ngày, không phải điều gì đó xa vời hay lý thuyết. Tôi từng chứng kiến không ít trường hợp, một người sống khép kín và hay so bì với người khác, sau một thời gian tập nhìn lại những gì mình đang có, dần trở nên nhẹ nhõm và cởi mở hơn hẳn.

• Tiêu diệt lòng tham và sự đố kỵ: người có lòng biết ơn luôn cảm thấy đủ đầy với những gì mình đang sở hữu, từ đó dần triệt tiêu tư duy so sánh hơn thua hay tị hiềm với người xung quanh. Họ không còn nhìn vào chiếc xe của hàng xóm hay vị trí công việc của bạn bè để đo lường giá trị bản thân.
• Hóa giải năng lượng tiêu cực: lòng biết ơn giống như một liều thuốc giải cho sự oán hận, giận dữ và thất vọng đang âm ỉ trong lòng. Khi một người tập trung vào điều mình biết ơn, những cảm xúc nặng nề kia sẽ dần có chỗ để lắng xuống, thay vì tích tụ và bùng nổ.

Vai trò của lòng biết ơn đối với xã hội

Không chỉ dừng ở phạm vi cá nhân, lòng biết ơn khi được lan tỏa trong cộng đồng còn tạo ra thứ mà nhiều người gọi là hiệu ứng cánh bướm của lòng tốt. Một lời cảm ơn chân thành, dù rất nhỏ, đôi khi lại có thể cứu vãn cả một ngày tồi tệ của một người xa lạ mà ta chưa từng quen biết. Chính điều đó thôi thúc họ tiếp tục làm những việc tử tế cho người khác, tạo thành một vòng tròn tích cực cứ thế nối dài.

Một nghiên cứu năm 2008 của nhà tâm lý học Jeffrey Froh cùng cộng sự, thực hiện trên hơn 200 học sinh cấp hai tại Mỹ, cũng cho thấy những em được hướng dẫn thực hành biết ơn mỗi ngày có mức độ hài lòng với cuộc sống cao hơn và ít cảm xúc tiêu cực hơn so với các bạn cùng lớp. Tôi tin rằng nếu mỗi gia đình đều dạy con thực hành lòng biết ơn từ nhỏ, xã hội sẽ có thêm rất nhiều những vòng tròn tử tế như vậy.

>>>> Xem thêm: 5 Cách thực hành lòng biết ơn Mỗi Ngày để giảm căng thẳng

Có nên biết ơn cả những điều không như ý?

Câu trả lời của Tôi là có, kể cả với nghịch cảnh, với người từng làm ta tổn thương hay những điều tưởng như quá đỗi bình thường, miễn là ta hiểu đúng cách biết ơn ở đây không phải là chấp nhận mọi thứ một cách cam chịu. Đây cũng là câu hỏi mà nhiều phụ huynh từng đặt ra với tôi trong những buổi trò chuyện.

Biết ơn nghịch cảnh và thất bại

Không ai muốn gặp khó khăn hay thất bại, nhưng chính những trải nghiệm đó lại thường là người thầy nghiêm khắc nhất trong cuộc đời một người. Khi con trẻ vấp ngã trong học tập hay trong các mối quan hệ bạn bè, đó là cơ hội để các em rèn luyện bản lĩnh và học cách đứng dậy.

Tôi từng đồng hành với một gia đình có con trai học lớp 8, cháu từng thi trượt vào đội tuyển của trường và suy sụp mất một thời gian dài. Nhưng sau khi được ba mẹ cùng ngồi lại, nhìn nhận lại thất bại đó như một bài học thay vì một nỗi xấu hổ, cháu dần lấy lại tinh thần và năm sau đã tự tin thi lại, dù kết quả ra sao thì tâm thế của cháu cũng đã khác trước rất nhiều.

Biết ơn những người từng làm ta tổn thương

Nghe có vẻ khó chấp nhận, nhưng ngay cả những người từng làm ta đau lòng cũng để lại cho ta những bài học riêng, về cách nhìn nhận con người, cách bảo vệ bản thân tốt hơn trong tương lai, và cả về lòng vị tha. Biết ơn ở đây không có nghĩa là dung túng cho hành vi sai trái của họ, mà là mình chọn không để nỗi đau đó tiếp tục trói buộc tâm trí và cảm xúc của chính mình.

Biết ơn những điều bình dị, vô hình

Có những điều quá quen thuộc đến mức ta quên mất phải biết ơn, như bầu không khí để thở mỗi ngày, giọt nước sạch để uống, hay đơn giản là một ngày trôi qua bình yên không giông bão. Một tâm hồn biết trân trọng những điều bình dị và vô hình như vậy thường là một tâm hồn tinh tế, nhạy cảm với giá trị của sự sống. Tôi vẫn thường nhắc các bậc phụ huynh, hãy tập cho con thói quen để ý đến những điều nhỏ bé này, vì đó chính là nền tảng đầu tiên của lòng biết ơn.

Lòng biết ơn biến tướng: nhận diện để tránh xa

Không phải lúc nào những gì được gắn mác biết ơn cũng thật sự mang bản chất tốt đẹp, đôi khi nó bị bóp méo thành nghĩa vụ, thành công cụ áp đặt hoặc biến mất hoàn toàn trong lối sống xem mọi thứ là hiển nhiên. Dưới đây là ba biểu hiện biến tướng mà Tôi mong các phụ huynh lưu tâm.

Lòng biết ơn gượng ép, mang tính nghĩa vụ

Tư duy mang ơn thì phải trả, dù trả bằng cách nào, vô tình biến lòng biết ơn thành một món nợ nặng nề phải gánh trên vai. Khi biết ơn trở thành nghĩa vụ bắt buộc, nó đánh mất đi vẻ đẹp tự nguyện vốn có ban đầu, và người mang ơn dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi, gượng gạo mỗi khi phải thể hiện lòng biết ơn của mình.

Biết ơn giả tạo, mang màu sắc thao túng

Đáng buồn hơn, có những trường hợp hai chữ biết ơn bị lợi dụng để ép buộc người khác phải phục tùng hoặc cam chịu. Ví dụ như nhân danh công ơn cha mẹ, công ơn người từng giúp đỡ để áp đặt lên cuộc đời và lựa chọn của người khác, khiến họ không dám sống theo ý mình vì sợ bị cho là vô ơn. Đây là một dạng biến tướng mà Tôi mong các bậc phụ huynh cần tỉnh táo nhận ra, để không vô tình biến tình yêu thương thành áp lực cho con cái.

Thói quen xem mọi thứ là hiển nhiên

Một mặt trái khác là căn nguyên của sự vô cảm, khi nhiều bạn trẻ ngày nay dễ rơi vào tâm lý cho rằng mình có quyền được hưởng thụ mọi thứ. Sự hy sinh của cha mẹ hay những gì xã hội mang lại bị xem như trách nhiệm hiển nhiên phải có, dẫn đến lối sống đòi hỏi và ích kỷ. Đây cũng chính là lý do vì sao việc dạy con thực hành lòng biết ơn từ sớm lại quan trọng đến vậy, để các em không lớn lên với tâm thế xem mọi điều tốt đẹp là mặc định.

>>>> Xem thêm: Lòng biết ơn cha mẹ là gì? Tầm quan trọng và cách thể hiện

Cách thực hành lòng biết ơn mỗi ngày

Để thực hành lòng biết ơn một cách bền vững, một người có thể bắt đầu từ hai điều cốt lõi, học cách đón nhận sự giúp đỡ của người khác và luyện tập nhìn sâu vào những điều nhỏ bé quanh mình mỗi ngày.

Học cách đón nhận để nuôi dưỡng lòng biết ơn

Muốn biết ơn một cách trọn vẹn, trước hết một người cần học cách hạ cái tôi của mình xuống để đón nhận sự giúp đỡ từ người khác một cách trân trọng, thay vì tự cao cho rằng mình không cần ai giúp. Nhiều người, đặc biệt là những ai quen tự lập, thường ngại nhận sự giúp đỡ vì sợ mang ơn hoặc sợ bị xem là yếu đuối. Nhưng chính sự khép mình đó lại vô tình chặn đứng cơ hội để lòng biết ơn có chỗ nảy nở.

Thực hành chính niệm trong lòng biết ơn

Một cách thực hành mà Tôi thường gợi ý cho các gia đình là tập nhìn nhận sâu sắc hơn vào những điều nhỏ bé quanh mình mỗi ngày. Mớ rau ta ăn hôm nay là mồ hôi của người nông dân ngoài đồng, chiếc áo ta mặc là công sức của người thợ dệt cặm cụi bên khung máy. Khi dừng lại đủ lâu để nhìn thấy sợi dây kết nối giữa mình và những người xung quanh, một người sẽ tự nhiên cảm nhận được lòng biết ơn một cách chân thật, không cần phải gượng ép hay cố diễn đạt thành lời.

>>>> Xem thêm: Lòng biết ơn thầy cô là gì: Ý nghĩa và biểu hiện của tấm lòng

Nuôi dưỡng lòng biết ơn cùng Minh Trí Thành

Trong suốt hành trình đồng hành cùng nhiều gia đình, Tôi nhận ra rằng lòng biết ơn không tự nhiên mà có, nó cần được nuôi dưỡng từ những điều nhỏ nhặt trong đời sống hàng ngày của con trẻ, và cả trong cách ba mẹ ứng xử với nhau.

Có những em nhỏ ban đầu quen với việc đòi hỏi, xem mọi thứ ba mẹ làm cho mình là điều hiển nhiên, nhưng sau một thời gian được hướng dẫn cách nhìn nhận và trân trọng những gì mình đang có, các em đã thay đổi thói quen giao tiếp trong gia đình rõ rệt, biết nói lời cảm ơn nhiều hơn, biết để ý đến cảm xúc của người thân hơn.

Nếu anh chị đang mong muốn con mình lớn lên với một trái tim biết trân trọng và một tâm hồn nhẹ nhàng hơn, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Tôi cùng đội ngũ đã đồng hành cùng rất nhiều gia đình trong hành trình nuôi dưỡng những giá trị sống như vậy cho con.

Kết luận về lòng biết ơn

Lòng biết ơn không phải là món nợ phải trả hay câu cửa miệng cho lịch sự. Đó là cách ta chọn nhìn cuộc sống, chọn giữ lại điều tử tế và truyền nó đi tiếp. Nuôi dưỡng lòng biết ơn mỗi ngày, dù nhỏ, cũng đủ khiến một người trở nên an yên và vững vàng hơn.

Câu hỏi thường gặp về lòng biết ơn

1. Lòng biết ơn có phải là bẩm sinh không?

Không hẳn. Lòng biết ơn giống một thói quen hơn là một tính cách có sẵn, nó có thể được rèn luyện và nuôi dưỡng qua thời gian, đặc biệt là từ những năm đầu đời của trẻ.

2. Làm sao để dạy con biết ơn mà không khiến con cảm thấy bị áp đặt?

Thay vì ép con phải nói cảm ơn theo khuôn mẫu, ba mẹ có thể làm gương bằng cách chính mình thể hiện lòng biết ơn trước, đồng thời cùng con trò chuyện về những điều nhỏ bé đáng trân trọng mỗi ngày.

3. Có nên biết ơn cả những người từng đối xử không tốt với mình không?

Có, nhưng cần hiểu đúng rằng biết ơn ở đây không phải là chấp nhận hay bỏ qua hành vi sai trái, mà là nhìn nhận bài học mà trải nghiệm đó để lại cho mình.

4. Lòng biết ơn giả tạo có biểu hiện như thế nào?

Thường là khi một người dùng lý do biết ơn để ép buộc người khác phải phục tùng hoặc từ bỏ mong muốn của chính mình, thay vì để lòng biết ơn được thể hiện một cách tự nguyện.

5. Thực hành lòng biết ơn mỗi ngày cần bắt đầu từ đâu?

Có thể bắt đầu rất đơn giản, bằng cách mỗi tối dành vài phút nhìn lại một hoặc hai điều mình thấy biết ơn trong ngày hôm đó, dù là điều rất nhỏ.

6. Vì sao trẻ nhỏ ngày nay dễ thiếu lòng biết ơn?

Một phần vì các em quen được đáp ứng mọi nhu cầu quá nhanh và quá đầy đủ, dần xem những gì ba mẹ và xã hội mang lại là điều mặc định phải có, thay vì một điều đáng trân trọng.

Tài liệu tham khảo

1. Gratitude journal. Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Gratitude_journal
2. Emmons, R. Gratitude attitude. UC San Diego (pages.ucsd.edu). https://pages.ucsd.edu/~memccullough/Media%20Coverage/Gratitude%20attitude_herald_07_11_17.pdf
3. Thanks! How Practicing Gratitude Can Make You Happier. Authentic Happiness, University of Pennsylvania. https://www.authentichappiness.sas.upenn.edu/node/3286