Cha mẹ làm gương cho con là một trong những cách giúp trẻ học hỏi và hình thành tính cách thông qua những điều gần gũi hằng ngày. Vậy cha mẹ cần thể hiện vai trò làm gương như thế nào trong lời nói, hành động và cách ứng xử? Bài viết sẽ giúp anh chị hiểu rõ hơn và tìm ra cách đồng hành cùng con phù hợp.

“Ta mới là vấn đề của con”: Sự thật cha mẹ cần thức tỉnh

Tại sao con không nghe lời, nhưng lại bắt chước hành động của cha mẹ?

Có một tình huống mà tôi tin rằng nhiều anh chị đã từng trải qua. Mẹ dặn con phải trung thực, không được nói dối. Nhưng khi có người gọi điện đến, mẹ lại bảo con nói rằng mẹ không có nhà. Mẹ dặn con không được đánh em, nhưng khi con làm sai, mẹ lại dùng đòn roi để xử lý. Mẹ yêu cầu con không được nổi nóng, nhưng chỉ cần con làm trái ý, mẹ lập tức quát tháo.

Đến khi con nói dối, đánh em hoặc nổi nóng, mẹ lại tự hỏi: Tại sao tôi đã dạy bao nhiêu lần mà con vẫn không thay đổi? Vấn đề nằm ở chỗ, chúng ta thường chú trọng những điều mình nói với con mà quên mất những gì con đang quan sát từ chính mình.

Nhà tâm lý học Albert Bandura từng thực hiện thí nghiệm nổi tiếng với búp bê Bobo để nghiên cứu khả năng học tập thông qua quan sát. Trong thí nghiệm, những đứa trẻ quan sát người lớn có hành vi gây hấn với búp bê có xu hướng bắt chước các hành vi tương tự khi được đưa vào môi trường có món đồ chơi đó. Ngược lại, trẻ quan sát những hành vi nhẹ nhàng cũng có thể thể hiện cách ứng xử tương ứng.

Con cái bắt chước hành động của cha mẹ

Điều này cho thấy trẻ có thể học cách hành xử từ những hình mẫu xung quanh mà không cần người lớn trực tiếp dạy từng hành động.

Anh chị thử nghĩ xem, nếu một đứa trẻ mỗi ngày đều nhìn thấy bố quát mắng mẹ, dùng lời nói nặng nề với người khác hoặc đánh anh chị em khi tức giận, con sẽ học được điều gì? Khi xảy ra mâu thuẫn, con có thể cho rằng lớn tiếng hay dùng sức mạnh là cách giải quyết bình thường. Ngược lại, nếu trẻ thường xuyên nhìn thấy cha mẹ biết nhận lỗi, bình tĩnh trước khó khăn và tôn trọng những người xung quanh, con sẽ có cơ hội học được những cách ứng xử tích cực ấy.

Đó là lý do tôi muốn anh chị hiểu rằng: Con không chỉ nghe những gì cha mẹ dạy. Con còn học từ chính cách cha mẹ sống.

Nhìn lại chính mình trước khi trách mắng con

Khi con có hành vi không như mong muốn, phản ứng đầu tiên của nhiều cha mẹ là trách mắng, yêu cầu con sửa ngay hoặc tìm nguyên nhân từ bên ngoài. Có người cho rằng con hư vì bạn bè, có người đổ lỗi cho điện thoại, có người lại nghĩ nhà trường chưa dạy con đủ tốt.

Nhưng anh chị đã bao giờ tự hỏi mình đang tạo ra môi trường như thế nào cho con chưa?

Tôi từng nhấn mạnh rằng, muốn con như thế nào thì cha mẹ hãy hành xử như thế ấy. Nếu bố đánh anh thì em có thể học cách dùng tay chân để giải quyết mâu thuẫn. Nếu mẹ thường xuyên đổ lỗi, con cũng có thể học cách né tránh trách nhiệm. Nếu cha mẹ luôn yêu cầu con tự giác nhưng bản thân không thực hiện những điều đã nói, trẻ sẽ khó hiểu vì sao mình phải làm khác người lớn.

Điều đó không có nghĩa mọi vấn đề của con đều do cha mẹ gây ra. Trẻ còn chịu ảnh hưởng từ tính cách, bạn bè, nhà trường và nhiều yếu tố khác. Tuy nhiên, cha mẹ có vai trò quan trọng trong việc tạo dựng môi trường để con quan sát, học hỏi và trưởng thành.

Thay vì chỉ hỏi: “Tại sao con tôi lại như thế này?”, anh chị hãy thử hỏi: “Tôi đang làm gì mỗi ngày? Con nhìn thấy gì từ tôi?”.

Nếu muốn con trung thực, hãy bắt đầu bằng sự trung thực. Nếu muốn con biết lắng nghe, hãy thực sự lắng nghe con. Nếu muốn con có kỷ luật, hãy thể hiện kỷ luật trong cuộc sống của chính mình. Khi cha mẹ thay đổi, con có thêm một hình mẫu mới để học theo. Đó mới là điểm khởi đầu cho sự thay đổi bền vững trong gia đình.

Câu chuyện thay đổi: Muốn con chủ động, cha mẹ phải làm gương

Trong chương trình Con Chủ Động, tôi hướng dẫn các con rèn luyện thể chất thông qua hoạt động chạy bộ 3 km mỗi ngày để chuẩn bị cho hành trình chinh phục Ba Vì. Trong quá trình đồng hành cùng các gia đình, tôi nhận thấy cách cha mẹ tham gia vào hoạt động này có ảnh hưởng đến cách con tiếp nhận và duy trì thói quen.

Có những người mẹ đi xe máy phía sau để quay video, liên tục cổ vũ con: “Con tuyệt vời lắm! Chạy mạnh lên con ơi!”. Nhưng tôi đặt ra một câu hỏi: Nếu mẹ chỉ đứng ngoài cổ vũ mà không trực tiếp chạy cùng con, liệu con có duy trì được thói quen ấy lâu dài không?

Tôi nghĩ có lẽ chỉ được ba bữa.

Bởi vì trẻ không chỉ học từ những lời động viên mà còn quan sát cách cha mẹ hành động mỗi ngày. Nếu người mẹ chủ động chạy bộ, kiên trì vận động và tạo ra năng lượng tích cực, con sẽ có cơ hội nhìn thấy một hình mẫu cụ thể để học theo.

Tôi cũng kể về những người mẹ tham gia hành trình chinh phục Phan Xi Păng và Kinabalu. Khi mẹ tự mình vượt qua thử thách, mang những bức ảnh, huy chương và giấy chứng nhận về nhà, con có thể nhìn thấy sự kiên trì, bản lĩnh và lòng dũng cảm được thể hiện bằng hành động thực tế.

Tôi không cần yêu cầu con phải mạnh mẽ, tự tin hay dũng cảm bằng những lời nói lặp đi lặp lại. Khi con nhìn thấy mẹ từng bước vượt qua giới hạn của chính mình, hình ảnh ấy có thể khơi gợi trong con mong muốn khám phá và chinh phục những thử thách của riêng mình.

Tôi luôn nhấn mạnh một điều: Cha mẹ chỉ có thể đưa người khác đến nơi mà mình đã từng đến. Nếu muốn con chủ động, cha mẹ hãy chủ động trước. Nếu muốn con kiên trì, cha mẹ hãy thể hiện sự kiên trì trong cuộc sống của mình.

Muốn con thay đổi, hãy bắt đầu bằng việc thay đổi chính mình. Bởi hành động của cha mẹ chính là một trong những bài học có sức ảnh hưởng sâu sắc nhất đối với con.

4 Lĩnh vực cốt lõi cha mẹ cần làm gương cho con mỗi ngày

1. Làm gương trong quản lý cảm xúc 

Cách cha mẹ đối diện với áp lực cuộc sống là một hình mẫu quan trọng để trẻ học cách phản ứng trước khó khăn. Khi công việc căng thẳng, gia đình phát sinh mâu thuẫn hoặc con mắc lỗi, cha mẹ có thể cảm thấy tức giận, thất vọng. Những cảm xúc ấy là điều tự nhiên. Điều quan trọng không phải là người lớn không bao giờ tức giận, mà là cách họ thể hiện và làm chủ cảm xúc của mình.

Nếu cha mẹ thường xuyên quát tháo, đập phá đồ đạc hoặc dùng lời nói nặng nề khi không vừa ý, trẻ có thể học cách phản ứng tương tự. Khi gặp mâu thuẫn với anh chị em hoặc bạn bè, trẻ cũng dễ dùng sự tức giận để giải quyết vấn đề.

Ngược lại, khi cha mẹ biết dừng lại, hít thở sâu, gọi tên cảm xúc và lựa chọn cách phản hồi phù hợp, trẻ có cơ hội quan sát một cách ứng xử lành mạnh hơn. Khi cảm thấy sắp mất bình tĩnh, anh chị có thể dừng lại vài giây, hít thở sâu và tạm thời chưa xử lý vấn đề của con. Khi đã bình tĩnh hơn, hãy trao đổi về hành vi chưa phù hợp và hướng dẫn con cách sửa đổi.

Nếu lỡ quát mắng con, cha mẹ cũng có thể chủ động nhận lỗi. Điều đó không khiến cha mẹ mất đi vai trò của mình. Ngược lại, con sẽ được nhìn thấy một người lớn biết chịu trách nhiệm với cảm xúc và hành động.

2. Làm gương trong giao tiếp và thái độ lắng nghe

Nhiều cha mẹ mong con biết lễ phép, tôn trọng người lớn và nói chuyện nhẹ nhàng. Nhưng trong sinh hoạt hằng ngày, chính người lớn đôi khi lại ngắt lời con, gạt bỏ cảm xúc của con hoặc nói chuyện thiếu tôn trọng với những người trong gia đình.

Anh chị thử đặt mình vào vị trí của con. Khi con đang muốn kể một chuyện ở trường nhưng chưa nói hết câu đã bị mẹ trách móc, con có còn muốn chia sẻ tiếp không? Khi con mắc lỗi và người lớn lập tức kết luận rằng con hư, con có cảm thấy mình được lắng nghe không?

Muốn con biết lắng nghe, cha mẹ cần làm mẫu bằng cách lắng nghe con trước. Hãy để con trình bày suy nghĩ, tìm hiểu nguyên nhân phía sau hành vi rồi mới cùng con phân tích đúng sai.

Điều này không có nghĩa cha mẹ phải đồng ý với mọi yêu cầu của con. Anh chị vẫn có thể giữ nguyên giới hạn và nguyên tắc trong gia đình, nhưng hãy thể hiện sự tôn trọng trong cách nói chuyện.

Bên cạnh đó, cha mẹ cần làm gương trong việc giữ lời hứa. Nếu đã hứa dành thời gian cho con, hãy cố gắng thực hiện. Nếu có thay đổi, hãy giải thích rõ ràng thay vì im lặng hoặc viện lý do không trung thực.

Trẻ sẽ học được rằng lời nói cần đi cùng hành động, sự tôn trọng cần được thể hiện bằng cách cư xử và trung thực là điều tất cả các thành viên trong gia đình đều cần thực hành.

3. Làm gương trong thói quen học tập và lối sống kỷ luật

Tôi muốn anh chị nhớ lại câu chuyện về những người mẹ muốn con dậy sớm nhưng bản thân vẫn nằm trong chăn, hoặc muốn con vận động trong khi mình chỉ ngồi phía sau cổ vũ.

Đây là những tình huống rất đời thường, nhưng cho thấy một vấn đề lớn: Chúng ta thường mong con làm được những điều mà chính mình chưa thực sự thực hiện.

Cha mẹ cùng con chạy bộ và rèn luyện thể chất để làm gương về sự kiên trì, kỷ luật 

Nếu muốn con đọc sách, cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc dành thời gian đọc mỗi ngày. Nếu muốn con tự giác học tập, người lớn cũng cần thể hiện tinh thần hoàn thành công việc và trách nhiệm với những mục tiêu đã đặt ra.

Nếu muốn con hạn chế điện thoại, hãy thử cất điện thoại khi cả gia đình ăn cơm hoặc trò chuyện. Nếu muốn con dậy sớm, hãy xây dựng giờ ngủ và giờ thức dậy phù hợp cho cả nhà.

Anh chị không cần thay đổi tất cả cùng một lúc. Hãy bắt đầu từ một thói quen nhỏ, thực hiện đều đặn và để con nhìn thấy quá trình ấy.

Khi cha mẹ thực sự sống với những nguyên tắc mình đặt ra, con sẽ có cơ hội hiểu rằng kỷ luật không phải là điều người lớn dùng để kiểm soát trẻ. Đó là cách mỗi người chủ động chịu trách nhiệm với cuộc sống của mình.

4. Làm gương trong cách trao gửi tình yêu thương và sự bao dung

Có những cha mẹ rất yêu con nhưng khi tức giận lại nói những lời khiến con tổn thương. Có người muốn con biết yêu thương em nhưng khi hai anh em xảy ra mâu thuẫn, người lớn lại bênh vực một phía mà chưa tìm hiểu sự việc. Cũng có những gia đình thường xuyên so sánh con với bạn bè, anh chị em với mong muốn con tiến bộ hơn.

Nhưng anh chị có thấy rằng, cách người lớn đối xử với con cũng là điều con học để đối xử với những người xung quanh? Nếu trẻ thường xuyên chứng kiến sự chê bai, xúc phạm hoặc thiếu tôn trọng, con có thể coi đó là cách giao tiếp bình thường. Ngược lại, khi cha mẹ biết quan tâm, lắng nghe và đối xử tử tế với mọi người, trẻ có cơ hội học được cách trao gửi tình yêu thương.

Bao dung không có nghĩa là bỏ qua mọi lỗi sai. Khi con làm điều chưa đúng, cha mẹ vẫn cần chỉ rõ hành vi cần sửa, giúp con hiểu hậu quả và chịu trách nhiệm với việc mình đã làm. Điều quan trọng là phân biệt hành vi của con với giá trị của chính con. Một lần mắc lỗi không có nghĩa con là đứa trẻ xấu. Cha mẹ có thể yêu cầu con sửa sai mà vẫn giữ thái độ tôn trọng và yêu thương.

Và nếu chính cha mẹ làm sai, hãy dũng cảm xin lỗi. Khi người lớn biết nhận lỗi, con cũng học được rằng yêu thương không phải là không bao giờ mắc sai lầm, mà là sẵn sàng sửa chữa và đối xử với nhau bằng sự chân thành.

Mách mẹ cách làm gương cho con đơn giản mỗi ngày

Biết rằng cha mẹ cần làm gương là một chuyện, thực hiện được trong cuộc sống hằng ngày lại là chuyện khác. Anh chị không cần chờ đến khi bản thân hoàn hảo mới bắt đầu. Hãy thử thực hiện những thay đổi nhỏ dưới đây.

Dũng cảm xin lỗi con khi cha mẹ làm sai

Không ít cha mẹ cho rằng xin lỗi con sẽ khiến mình mất đi vị thế của người lớn. Thực tế, việc thừa nhận sai lầm có thể giúp trẻ hiểu rõ hơn về trách nhiệm, sự trung thực và lòng tôn trọng.

Khi lỡ quát mắng con quá mức, cha mẹ có thể nói: “Lúc nãy mẹ đã nóng giận và nói những lời làm con buồn. Mẹ xin lỗi vì cách mẹ đã nói chuyện với con. Lần sau mẹ sẽ cố gắng bình tĩnh hơn”.

Lời xin lỗi cần đi cùng hành động sửa đổi. Cha mẹ không nên xin lỗi chỉ để kết thúc tranh cãi rồi tiếp tục lặp lại hành vi cũ. Khi người lớn thực sự nỗ lực thay đổi, trẻ sẽ nhìn thấy trách nhiệm được thể hiện bằng hành động.

Cha mẹ thực hành những thói quen tích cực, lắng nghe và đồng hành cùng con

Tạo dựng góc đọc sách và thói quen rèn luyện trong gia đình

Một không gian có sách, lịch sinh hoạt rõ ràng và những hoạt động chung sẽ tạo điều kiện Nếu muốn con đọc sách, anh chị có thể bắt đầu bằng việc bố trí một góc đọc sách nhỏ trong nhà. Mỗi ngày, cả gia đình cùng dành khoảng 15–20 phút đọc sách hoặc chia sẻ điều thú vị mình vừa đọc được.

Nếu muốn con có tính kỷ luật và yêu thích vận động, hãy cùng con đi bộ, chạy bộ hoặc thực hiện những hoạt động phù hợp với thể trạng và độ tuổi. Đừng chỉ giao nhiệm vụ cho con rồi đứng ngoài quan sát. Hãy trực tiếp tham gia để con thấy rằng cha mẹ cũng đang nỗ lực thực hiện những điều mình mong muốn.

Bớt chỉ trích, tăng sự kiên nhẫn và đồng hành cùng con

Khi con chưa làm tốt, cha mẹ nên tập trung vào hành vi cụ thể thay vì gắn cho trẻ những nhãn tiêu cực như lười biếng, bướng bỉnh hay vô trách nhiệm. Thay vì nói “Con lúc nào cũng lười”, cha mẹ có thể trao đổi: “Hôm nay con chưa hoàn thành phần việc đã thống nhất. Chúng ta cùng xem điều gì khiến con gặp khó khăn nhé”.

Cách giao tiếp này vừa giữ được giới hạn cần thiết, vừa mở ra cơ hội để trẻ nhìn nhận vấn đề và tìm cách khắc phục. Cha mẹ cũng nên ghi nhận những tiến bộ nhỏ của con, đồng thời kiên trì thực hiện những điều mình mong muốn trẻ học theo.

Checklist tự soi chiếu daily dành cho cha mẹ: “Hôm nay bạn đã làm gương tốt cho con chưa?”.

Cha mẹ có thể dành vài phút cuối ngày để tự nhìn lại cách mình đã ứng xử với con và những người xung quanh.

  • Tôi đã bình tĩnh xử lý cảm xúc thay vì quát mắng khi gặp chuyện không như ý.
  • Tôi đã lắng nghe con, tôn trọng cảm xúc và giữ lời hứa với con.
  • Tôi đã thực hiện những thói quen tích cực mà tôi mong con học theo.
  • Tôi đã thể hiện tình yêu thương, sự kiên nhẫn và tôn trọng khi giao tiếp với con.
  • Tôi đã chủ động nhận lỗi hoặc sửa chữa hành vi khi bản thân làm chưa đúng.

Không cần đòi hỏi bản thân phải hoàn thành cả năm tiêu chí ngay từ ngày đầu tiên. Điều quan trọng là cha mẹ trung thực với chính mình, nhận ra điểm cần cải thiện và kiên trì thực hiện những thay đổi nhỏ mỗi ngày.

Kết luận

Nếu anh chị đã nhiều lần nhắc nhở, phân tích, thậm chí nóng giận với con nhưng con vẫn chưa có sự thay đổi như mong đợi, có lẽ đã đến lúc anh chị cần nhìn lại cách mình đang đồng hành cùng con. Bởi đôi khi, điều khiến cha mẹ và con cái ngày càng xa nhau không chỉ nằm ở hành vi của trẻ, mà còn ở cách người lớn nhìn nhận vấn đề và phản ứng trước những tình huống trong gia đình.

Chương trình Đường đến trái tim con của Minh Trí Thành là lựa chọn dành cho những cha mẹ mong muốn hiểu con sâu sắc hơn, nhìn lại chính mình và từng bước xây dựng mối quan hệ gắn kết với con. Thay vì chỉ tìm cách sửa đổi hành vi của trẻ, anh chị có thể bắt đầu từ việc thay đổi nhận thức, cách giao tiếp và cách ứng xử của bản thân trong quá trình nuôi dạy con.

Đừng chờ đến khi khoảng cách giữa cha mẹ và con ngày càng lớn mới bắt đầu tìm cách kết nối lại. Anh chị hãy tìm hiểu chương trình Đường đến trái tim con ngay hôm nay để khám phá nội dung, phương pháp đồng hành và lựa chọn hướng đi phù hợp với gia đình mình.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Trẻ đã lớn (tuổi dậy thì) thì việc cha mẹ làm gương có còn tác dụng không?

Có. Trẻ ở tuổi dậy thì vẫn quan sát cách cha mẹ giao tiếp, giải quyết mâu thuẫn và chịu trách nhiệm. Cha mẹ thay đổi tích cực có thể tạo điều kiện để mối quan hệ gia đình dần cải thiện, nhưng cần tôn trọng sự độc lập và cho con thời gian thích nghi.

Làm sao để kiểm soát cơn giận khi con liên tục làm sai?

Khi cơn giận dâng lên, hãy tạm dừng vài giây, hít thở sâu và chưa vội phản ứng. Sau khi bình tĩnh, cha mẹ hãy trao đổi về hành vi của con, giải thích giới hạn và hướng dẫn con sửa sai thay vì dùng sự giận dữ để xử lý vấn đề.

Tài liệu tham khảo

  • Bandura, A., Ross, D. and Ross, S.A. (1961) ‘Transmission of aggression through imitation of aggressive models’, Journal of Abnormal and Social Psychology, 63(3), pp. 575–582. doi: 10.1037/h0045925.
5/5 - (1 bình chọn)

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *