Nâng cao giá trị bản thân là quá trình bồi đắp năng lực, mối quan hệ, kỷ luật và hình ảnh cá nhân để anh chị ngày càng có ích hơn cho công việc và gia đình. Bài viết đi từ việc nhìn lại mình, 4 trụ cột hành động đến cách nhận ra kết quả thực tế sau mỗi quý.
Nâng cấp tư duy: muốn nâng cao giá trị bản thân, trước hết phải biết mình đang ở đâu
Để nâng cao giá trị bản thân, anh chị cần bắt đầu bằng việc xác định điểm xuất phát qua ba bước: bỏ tư duy cố định, kiểm kê ba tài sản cốt lõi và lọc bớt những thứ làm hao năng lượng. Khi biết rõ mình đang có gì và đang bị giữ lại bởi điều gì, mọi nỗ lực về sau mới đi đúng hướng. Nhiều anh chị nhắn hỏi tôi nên bắt đầu từ đâu, và tôi thường trả lời rằng hãy nhìn thẳng vào hiện tại trước. Ba phần dưới đây đi lần lượt qua từng bước đó.
Bỏ tư duy cố định, chọn tư duy phát triển
Tư duy cố định là niềm tin rằng năng lực của mỗi người đã được định sẵn từ lúc sinh ra. Tư duy phát triển thì cho rằng hầu hết kỹ năng đều có thể rèn luyện nhờ học và luyện tập đều đặn. Hai khái niệm này do giáo sư tâm lý Carol Dweck của Đại học Stanford phổ biến, và bà trình bày đầy đủ trong cuốn sách xuất bản năm 2006. Điều tôi thấy hữu ích là cách nhìn này đổi câu hỏi từ “tôi là người thế nào” sang “tôi học được gì từ chỗ này”.
Anh chị thử để ý những câu mình hay nói như “tôi vốn thế”, “nhà tôi không có điều kiện” hay “gia đình tôi ai cũng vậy”. Hoàn cảnh, xuất phát điểm hay gen di truyền đúng là có ảnh hưởng, nhưng chúng chỉ cho biết mình bắt đầu từ đâu chứ chưa nói được mình sẽ đến đâu. Thử đổi sang “tôi chưa làm được, và tôi sẽ học từng bước” rồi quan sát cảm giác của mình thay đổi ra sao.
Tôi nhớ một chị làm kế toán, ngoài 30 tuổi, từng bảo mình “sinh ra đã không có năng khiếu tiếng Anh”, nên bao năm cứ thấy tài liệu ngoại ngữ là né. Chị thử một việc rất nhỏ là mỗi ngày đọc to một đoạn ngắn thuật ngữ kế toán bằng tiếng Anh. Sau vài tháng, chị bắt đầu đọc được báo cáo của đối tác nước ngoài mà không cần nhờ ai. Thay đổi đầu tiên không nằm ở vốn từ, mà ở câu chị tự nói với chính mình.
Kiểm kê 3 tài sản cốt lõi của anh chị hiện tại
Ba tài sản cốt lõi cần kiểm kê gồm kỹ năng chuyên môn, kỹ năng mềm và năng lượng cốt lõi (sức khỏe và tinh thần). Anh chị chấm điểm thật lòng mỗi tài sản từ 1 đến 10, giống như một cửa hàng kiểm kê hàng hóa trước khi nhập thêm. Điểm số không dùng để so với ai, chỉ giúp anh chị biết nên đầu tư vào đâu trước.
- Kỹ năng chuyên môn (kỹ năng tạo ra thu nhập): là những việc anh chị làm được và người khác sẵn lòng trả tiền cho. Hãy viết ra 3 đến 5 kỹ năng mình dùng hằng ngày, rồi tự hỏi so với người cùng ngành, mình đang ở nhóm nào.
- Kỹ năng mềm (khả năng thích ứng với môi trường): gồm cách giao tiếp, làm việc nhóm, đón nhận góp ý và xoay xở khi công việc thay đổi. Anh chị thử nhớ lại lần gần đây nơi làm việc đổi quy trình hay đổi cấp trên, mình đã phản ứng ra sao.
- Năng lượng cốt lõi (sức khỏe và tinh thần): là giấc ngủ, thể lực và sự bình tĩnh để anh chị đủ sức theo đuổi hai tài sản còn lại. Nếu cuối ngày nào cũng kiệt sức, kế hoạch học tập nào cũng dễ bị bỏ dở.
Tôi từng gặp một anh quản lý kinh doanh gần 40 tuổi, tự chấm chuyên môn 8 điểm, kỹ năng mềm 7 điểm, nhưng năng lượng chỉ 3 điểm vì ngủ chưa tới 5 tiếng mỗi đêm. Anh nhận ra việc cần làm trước không phải là thêm một chương trình học, mà là ngủ đủ giấc. Hai tháng sau khi đi ngủ sớm hơn, anh kể mình họp ít gắt gỏng hơn và xử lý việc nhanh hơn.
Lọc bớt những thứ đang kéo năng lượng đi xuống
Muốn giữ năng lượng cho việc học và việc làm, anh chị nên giảm lượng thông tin vô bổ, đặc biệt là lướt mạng xã hội quá đà, và bớt thời gian cho những mối quan hệ kéo mình đi xuống. Mỗi ngày chúng ta tiếp nhận rất nhiều tin tức, video ngắn và bình luận, phần lớn không giúp ích cho công việc hay gia đình mà lại lấy đi sự chú ý của mình. Tôi gọi đó là “lạm phát thông tin vô bổ”, vì càng nạp nhiều thì mỗi phút của mình càng bị loãng giá trị. Anh chị thử mở phần thống kê thời gian dùng điện thoại, con số ấy thường khiến nhiều người bất ngờ.
Điều tương tự đúng với các mối quan hệ. Có những cuộc trò chuyện xong mình thấy nhẹ nhõm và có thêm ý tưởng, nhưng cũng có những cuộc khiến mình cạn sức vì than phiền, so bì hay chê bai kéo dài. Tôi không khuyên anh chị cắt bỏ ai. Tôi chỉ gợi ý giảm bớt thời gian cho những cuộc trò chuyện làm mình đi xuống và dành nhiều hơn cho những người truyền được cảm hứng.
Một chị bạn của tôi từng lướt điện thoại gần ba tiếng mỗi tối, sáng dậy mệt và không còn sức nghĩ đến chuyện học thêm. Chị thử để điện thoại ngoài phòng ngủ và đọc sách 30 phút trước khi ngủ. Sau một tháng, chị đọc xong hai cuốn sách và nói đã lâu rồi buổi sáng của chị mới có cảm giác trọn vẹn như vậy.
4 trụ cột hành động thực chiến để nâng cao giá trị bản thân
Muốn nâng cao giá trị bản thân bằng hành động cụ thể, anh chị có thể dựa vào 4 trụ cột: năng lực chuyên môn, trí tuệ cảm xúc và mạng lưới quan hệ, kỷ luật tự giác, thương hiệu cá nhân. Mỗi trụ cột tạo ra một loại giá trị riêng, lần lượt là giá trị thặng dư, giá trị kết nối, tính bền vững và sự hiện diện. Anh chị không cần làm cả bốn cùng lúc, chỉ cần chọn trụ cột mình còn yếu để bắt đầu trước. Các phần dưới đây trình bày cách làm cho từng trụ cột.
Trụ cột 1: Nâng cấp năng lực chuyên môn để tạo giá trị thặng dư
Giá trị thặng dư ở đây hiểu đơn giản là phần giá trị anh chị tạo ra vượt hơn mức công việc yêu cầu. Đó cũng là lý do người khác muốn giữ anh chị lại và sẵn sàng trả thêm. Để có phần giá trị này, anh chị có thể chọn một trong hai hướng sau.
- Hướng chuyên gia: đi sâu vào một lĩnh vực cho đến khi nằm trong khoảng 10% người làm tốt trong ngành. Muốn vậy, anh chị cần chọn một mảng đủ hẹp, học có hệ thống và nhận phản hồi từ những người giỏi hơn mình.
- Hướng kết hợp hai kỹ năng hiếm: ghép hai kỹ năng ít khi đi cùng nhau, ví dụ kế toán giỏi và giao tiếp tiếng Anh lưu loát. Người vừa hiểu số liệu vừa trao đổi được với đối tác nước ngoài thường dễ có chỗ đứng riêng hơn.
Nhìn lại chị kế toán ở phần trên, chị đang đi theo hướng thứ hai mà ban đầu không hề hay biết. Khi vừa nắm chắc nghiệp vụ vừa đọc được tài liệu tiếng Anh, chị bắt đầu được nhờ hỗ trợ những hồ sơ có đối tác nước ngoài. Đó chính là phần giá trị thặng dư rất cụ thể.
Dù chọn hướng nào, anh chị cũng cần có thời gian học sâu, nghĩa là học tập trung, tắt thông báo điện thoại và không mở thêm cửa sổ khác. Giáo sư Cal Newport của Đại học Georgetown gọi cách làm này là làm việc sâu trong cuốn sách xuất bản năm 2016. Tôi gợi ý anh chị dành 60 đến 90 phút mỗi ngày để học sâu về một chủ đề như công nghệ mới, trí tuệ nhân tạo hoặc chuyên môn sâu của mình. Chỉ cần đều đặn, sau vài tháng nhìn lại anh chị sẽ thấy mình đã khác.
Trụ cột 2: Nâng cấp trí tuệ cảm xúc và mạng lưới quan hệ để tạo giá trị kết nối
Trí tuệ cảm xúc là khả năng hiểu cảm xúc của mình và của người đối diện để cư xử cho phù hợp. Khi nó đi cùng một mạng lưới quan hệ lành mạnh, năng lực của anh chị mới có đường để đến với đúng người và đúng cơ hội. Có hai việc anh chị nên rèn trong trụ cột này.
- Kỹ năng thương lượng và thuyết phục: giá trị của anh chị chỉ được công nhận khi anh chị biết truyền tải nó ra bên ngoài. Trước khi đề xuất tăng lương, nhận dự án mới hay trao đổi với con, hãy chuẩn bị ba điều: mình muốn gì, người kia cần gì và điểm chung nằm ở đâu.
- Chủ động chọn bộ lọc quan hệ: tiếp cận và học hỏi từ những người giỏi hơn mình. Có một câu nói thường được gắn với diễn giả Jim Rohn, rằng ta là mức trung bình của năm người mình gặp gỡ thường xuyên. Đây là lời nhắc về môi trường xung quanh chứ không phải một quy luật khoa học đã được chứng minh, và tôi dùng nó như câu hỏi để tự soi mình: năm người ấy đang kéo mình lên hay giữ mình lại?
Anh chị không cần bỏ bạn cũ để làm quen người mới. Có thể bắt đầu bằng việc tham gia một cộng đồng nghề nghiệp, một nhóm học tập, hoặc nhờ một người đi trước cho lời khuyên mỗi quý. Điều quan trọng là anh chị chủ động tìm và giữ những cuộc trò chuyện giúp mình học được điều mới.
Trụ cột 3: Khai thác sức mạnh của kỷ luật tự giác để tạo tính bền vững
Kỷ luật tự giác là khả năng làm điều mình đã quyết định, kể cả khi lúc đó không có hứng. Cách dễ duy trì là biến nó thành một hệ thống thói quen nhỏ thay vì chỉ dựa vào ý chí. Trong cuốn sách về thói quen xuất bản năm 2018, tác giả James Clear nêu ý tưởng cải thiện 1% mỗi ngày. Theo phép tính lãi kép, nếu cải thiện đều 1% mỗi ngày suốt một năm thì kết quả gấp khoảng 37 lần ban đầu, và đây là phép tính minh họa cho sức mạnh của sự đều đặn chứ không phải lời hứa dành cho một người cụ thể.
Những việc nhỏ như đọc 5 trang sách, học 3 từ vựng hay dậy sớm hơn 15 phút đều có thể bắt đầu ngay hôm nay. Anh chị nên gắn việc mới vào một thói quen đã có, chẳng hạn học 3 từ vựng trong lúc chờ nước sôi pha cà phê buổi sáng. Việc gắn kết như vậy giúp anh chị đỡ phải nhớ và đỡ phải gồng mình mỗi ngày.
Kỷ luật còn nằm ở chuyện tiền bạc. Tôi gợi ý anh chị dành tối thiểu 10% thu nhập để tái đầu tư vào việc học, như mua sách, tham gia các chương trình chất lượng hay hội thảo trong ngành. Khoản này nên được trích ngay khi nhận lương, giống một khoản tiết kiệm cố định, để không bị cuốn vào chi tiêu hằng ngày. Về lâu dài, đó là khoản đầu tư sinh lời từ chính năng lực của mình.
Trụ cột 4: Xây dựng thương hiệu cá nhân để tạo sự hiện diện
Thương hiệu cá nhân là ấn tượng người khác giữ về anh chị khi anh chị không có mặt trong phòng. Nếu giá trị là món hàng thì cách ăn mặc, giao tiếp, giữ chữ tín và thể hiện năng lực chính là bao bì của “gói giá trị” mang tên anh chị. Món hàng tốt mà bao bì luộm thuộm thì người nhận vẫn ngần ngại.
Trên môi trường số, anh chị có thể giữ hồ sơ LinkedIn gọn gàng, chia sẻ những điều mình đang làm trên trang Facebook nghề nghiệp và trả lời tin nhắn đúng hẹn. Chữ tín thể hiện ở những chuyện nhỏ như đến họp đúng giờ, giao việc đúng hạn, đã hứa là làm. Với phụ huynh, đây còn là cách dạy con rất tự nhiên, vì con học từ việc nhìn bố mẹ sống hơn là từ những lời dặn.
Làm sao để biết mình đã nâng cao giá trị bản thân hay chưa?
Anh chị biết mình đã nâng cao giá trị bản thân khi ba chỉ số sau cải thiện đều qua từng quý: hiệu suất công việc, thu nhập hoặc cơ hội thăng tiến, và sự chủ động trong cuộc sống. Chỉ cần một chỉ số đi lên ổn định là đã có tín hiệu tốt, không cần cả ba cùng tăng. Nếu chưa thấy kết quả, đó thường là giai đoạn bình nguyên chứ chưa chắc là đi sai hướng. Hai phần dưới đây nói rõ cách đo và cách vượt qua giai đoạn này.
Ba chỉ số đo lường thực tế
Có ba chỉ số anh chị có thể đo bằng con số hoặc quan sát hằng ngày, rồi đối chiếu sau mỗi ba tháng. Mỗi chỉ số trả lời một câu hỏi khác nhau về mức độ tiến bộ của mình. Anh chị nên chọn chỉ số gần với công việc hiện tại để theo dõi trước.
- Hiệu suất công việc tăng lên: anh chị hoàn thành việc nhanh hơn, ít sai sót hơn và ít phải làm lại hơn so với ba tháng trước. Ghi lại số giờ làm hoặc số lỗi mỗi tuần sẽ giúp anh chị thấy rõ thay đổi.
- Thu nhập hoặc cơ hội thăng tiến chuyển biến rõ rệt: có thể là được giao dự án quan trọng hơn, được mời vào vị trí mới hoặc có thêm nguồn thu từ chuyên môn. Những chuyển biến này thường đến sau một thời gian chứ không đến ngay.
- Sự chủ động trong cuộc sống: anh chị bớt phụ thuộc cảm xúc vào lời khen chê của người khác và tự đưa ra quyết định cho mình. Dấu hiệu dễ nhận ra là anh chị ít hỏi “mọi người nghĩ sao” hơn và hỏi “mình muốn gì” nhiều hơn.
Anh chị có thể dành 15 phút cuối mỗi quý để ghi ba chỉ số này vào một cuốn sổ nhỏ. Việc ghi chép giúp anh chị nhìn thấy tiến bộ mà trí nhớ dễ bỏ sót. Khi so sánh các quý với nhau, anh chị cũng dễ nhận ra trụ cột nào cần đầu tư thêm.
Vượt qua giai đoạn bình nguyên khi cố gắng nhiều mà chưa thấy kết quả
Giai đoạn bình nguyên là lúc anh chị cố gắng rất nhiều nhưng chưa thấy kết quả tương xứng. Đây là chặng quen thuộc trong hầu hết hành trình thay đổi, không phải dấu hiệu mình đi sai hướng. Nghiên cứu của Phillippa Lally và cộng sự tại University College London, công bố năm 2010 trên 96 người tình nguyện, cho thấy một hành vi đơn giản như ăn một quả trái cây mỗi ngày hay chạy bộ 15 phút cần khoảng 66 ngày ở mức giữa để trở thành thói quen tự nhiên, dao động từ 18 đến 254 ngày tùy người. Nghĩa là mất vài tháng mới thấy rõ là chuyện bình thường.
Khi gặp bình nguyên, tôi thường gợi ý ba việc: thu nhỏ mục tiêu xuống mức dễ làm hơn, ghi lại mọi tiến bộ dù rất nhỏ, và kể cho một người đáng tin nghe để có người nhắc mình. Một anh bạn của tôi học tiếng Anh ba tháng liền vẫn thấy mình nghe chưa hiểu thêm bao nhiêu và định bỏ cuộc. Tôi khuyên anh ghi mỗi tuần số câu nghe hiểu được trong một đoạn video ngắn. Sau mười hai tuần, nhìn lại cuốn sổ, anh thấy số câu đã tăng gấp ba và quyết định học tiếp.
Đồng hành nâng cao giá trị bản thân tại Minh Trí Thành
Nhận ra giá trị của bản thân là bước khởi đầu, nhưng để thực sự thay đổi cách nhìn nhận về chính mình và tạo nên những chuyển biến tích cực trong cuộc sống, anh chị cần có thời gian thực hành và kiên trì điều chỉnh từ bên trong. Nếu muốn có một môi trường phù hợp để bắt đầu hoặc đi sâu hơn trên hành trình ấy, anh chị có thể tham khảo hai chương trình của Minh Trí Thành. Kiến Tạo Cuộc Đời Mới giúp anh chị nhìn lại bản thân, nhận diện và tháo gỡ những niềm tin giới hạn trong 2 ngày.
Trong khi đó, Nâng Tầm đồng hành trong thời gian dài hơn, giúp anh chị rèn luyện thói quen, phát triển kỹ năng và mở rộng mạng lưới quan hệ. Tôi cùng đội ngũ Minh Trí Thành trực tiếp dẫn dắt cả hai chương trình, đồng hành cùng anh chị trên hành trình hiểu mình, phát triển bản thân và từng bước tạo dựng cuộc sống mà mình mong muốn.
Kết luận
Nâng cao giá trị bản thân không đến từ một lần hứng khởi, mà từ việc hiểu mình đang ở đâu, chọn một trụ cột để bắt đầu và kiên trì mỗi ngày. Anh chị hãy thử một việc nhỏ ngay trong tuần này, rồi cùng gia đình bước tiếp từng chút một, đều đặn và vững vàng.
Giải đáp thắc mắc về nâng cao giá trị bản thân
Nâng cao giá trị bản thân nên bắt đầu từ đâu?
Anh chị nên bắt đầu bằng việc kiểm kê ba tài sản gồm kỹ năng chuyên môn, kỹ năng mềm và năng lượng, rồi chọn một điểm còn yếu để cải thiện trước. Một việc nhỏ làm được trong 15 đến 30 phút mỗi ngày sẽ dễ duy trì hơn một mục tiêu lớn. Khi đã quen, anh chị có thể thêm dần trụ cột khác.
Nâng cao giá trị bản thân có phải chỉ để tăng thu nhập không?
Thu nhập là một kết quả, nhưng không phải tất cả. Khi nâng cao giá trị bản thân, anh chị còn có thêm sự tự tin, những mối quan hệ lành mạnh hơn và khả năng chủ động trước các thay đổi của công việc lẫn gia đình.
Đã ngoài 35 hay 40 tuổi, nâng cao giá trị bản thân có muộn không?
Không muộn. Ở độ tuổi này anh chị có lợi thế là kinh nghiệm sống và hiểu rõ mình cần gì, nên dễ chọn đúng hướng đầu tư. Anh chị chỉ cần bắt đầu từ việc nhỏ và duy trì đều đặn.
Bận đi làm và chăm con thì làm sao có thời gian nâng cao giá trị bản thân?
Anh chị có thể tận dụng những khoảng thời gian nhỏ, như 15 phút đọc sách trước khi ngủ hoặc học vài từ vựng khi đi bộ đưa con đến trường. Gắn việc mới vào một thói quen đã có sẽ giúp tiết kiệm sức. Khi con thấy bố mẹ kiên trì học hỏi, con cũng dễ học theo.
Bao lâu thì thấy kết quả của việc nâng cao giá trị bản thân?
Mỗi người một khác. Nghiên cứu về hình thành thói quen cho thấy với những việc đơn giản, có người mất khoảng 18 ngày, có người mất hơn tám tháng. Anh chị nên theo dõi tiến bộ theo quý thay vì theo tuần để thấy rõ hơn.
Có cần tốn nhiều tiền để nâng cao giá trị bản thân không?
Không bắt buộc. Sách, tài liệu miễn phí, cộng đồng nghề nghiệp và những buổi chia sẻ đều là điểm khởi đầu tốt. Khi có điều kiện, anh chị có thể dành khoảng 10% thu nhập cho việc học để đi nhanh và bài bản hơn.
Tài liệu tham khảo
- Carol Dweck, nhà tâm lý học tại Đại học Stanford, người phổ biến khái niệm tư duy cố định và tư duy phát triển, cuốn sách xuất bản năm 2006: https://en.wikipedia.org/wiki/Carol_Dweck
- Cal Newport, Deep Work: Rules for Focused Success in a Distracted World, Grand Central Publishing, 2016: https://www.hachettebookgroup.com/titles/cal-newport/deep-work/9781455586691/
- James Clear, Atomic Habits, 2018: https://jamesclear.com/atomic-habits
- Lally P., van Jaarsveld C. H. M., Potts H. W. W., Wardle J. (2010), How are habits formed: Modelling habit formation in the real world, European Journal of Social Psychology, 40(6), 998-1009: https://doi.org/10.1002/ejsp.674
- Quote Investigator, You Are the Average of the Five People You Spend the Most Time With (truy tìm nguồn gốc câu nói gắn với Jim Rohn): https://quoteinvestigator.com/2022/08/08/five-people/
