Tác hại của việc la mắng con cái là khiến con căng thẳng, tự ti, khó tập trung học, dễ nói dối hoặc chống đối và xa cách cha mẹ. Bài viết cùng anh chị phân tích nguyên nhân, năm nhóm ảnh hưởng cụ thể và các cách dạy con tích cực, nhẹ nhàng thay cho quát mắng.
Tác hại của việc la mắng con cái đối với sự phát triển của trẻ
Tác hại của việc la mắng con cái ảnh hưởng đến năm mặt của trẻ: não bộ và khả năng học tập, tâm lý và tinh thần, hành vi và nhân cách, sức khỏe thể chất, cùng mối quan hệ với cha mẹ. Những tác hại này thường tích tụ dần qua nhiều tháng, nhiều năm chứ không hiện ra ngay, nên cha mẹ dễ chủ quan.
Ở đây, la mắng nghĩa là quát tháo, chì chiết, gán nhãn con bằng những lời như “lười”, “kém”, “hư”, khác với những lần nhắc nhở nghiêm túc nhưng bình tĩnh. Một lần lỡ lời không định hình con người con, điều đáng lo là sự lặp lại đều đặn mà không có lời hòa giải sau đó. Bảng dưới đây tóm tắt từng nhóm ảnh hưởng, phần sau sẽ đi vào chi tiết.
| Lĩnh vực ảnh hưởng | Tác hại chi tiết và biểu hiện cụ thể |
|---|---|
| Não bộ và khả năng học tập | • Ảnh hưởng đến sự phát triển của não bộ • Não rơi vào trạng thái “sinh tồn”, lo sợ thay vì học hỏi • Mất tập trung, giảm khả năng tiếp thu, kết quả học tập đi xuống |
| Tâm lý và tinh thần | • Căng thẳng kéo dài, lo âu, buồn bã • Hình thành mặc cảm: tự ti, rụt rè, thấy mình kém cỏi như lời cha mẹ nói • Ám ảnh lâu dài, theo con đến khi trưởng thành |
| Hành vi và nhân cách | • Phản ứng ngược: lầm lì, chống đối, nói dối để né phạt • Lặp lại hành vi hung hăng: dùng lời nặng hoặc sức mạnh với người khác |
| Sức khỏe thể chất | • Cơ thể mệt mỏi, kém ăn, ngủ không sâu • Sức khỏe dễ giảm sút khi căng thẳng kéo dài |
| Mối quan hệ gia đình | • Rạn nứt tình cảm, khoảng cách ngày một lớn • Con khép mình, bịt tai với lời cha mẹ, không còn muốn chia sẻ |
>>>> Xem thêm: 3 Thời điểm không nên mắng con, dù có tức giận đến đâu
La mắng con ảnh hưởng đến não bộ và khả năng học tập
La mắng con thường xuyên khiến não bộ của trẻ ưu tiên phòng thủ thay vì học hỏi, nên con dễ mất tập trung và tiếp thu chậm hơn. Cụ thể có ba biểu hiện anh chị cần lưu ý:
- Ảnh hưởng đến sự phát triển của não bộ. Theo Trung tâm Phát triển Trẻ em thuộc Đại học Harvard, khi hệ thống phản ứng căng thẳng bị kích hoạt mạnh, thường xuyên và kéo dài mà trẻ thiếu người lớn xoa dịu, sự phát triển của não bộ có thể bị ảnh hưởng. Nhóm của bác sĩ Martin Teicher tại Trường Y Harvard và Bệnh viện McLean cũng ghi nhận ở người trẻ từng bị cha mẹ quát mắng nặng lời thuở nhỏ có khác biệt ở các đường dẫn truyền thần kinh liên quan đến việc hiểu ngôn ngữ và xử lý cảm xúc. Đây mới là nghiên cứu sơ bộ, cho thấy sự liên quan chứ chưa khẳng định nguyên nhân.
- Trạng thái “sinh tồn”. Khi bị quát, tim con đập nhanh, cơ thể bật chế độ báo động và mọi sự chú ý dồn vào việc “làm sao để không bị mắng nữa”. Lúc ấy, điều cha mẹ giải thích hay bài cô giảng gần như trôi qua.
- Giảm khả năng tiếp thu. Trẻ sống trong lo sợ thường hay quên, hiểu chậm và dễ mất tập trung. Kết quả học tập vì thế đi xuống dù con không hề lười.
Tôi từng trò chuyện với một bé lớp 3, mỗi lần cô gọi đọc bài là bé run giọng dù ở nhà đã đọc thuộc. Mẹ bé kể ở nhà hễ đọc sai một chữ là bị quát và bắt đọc lại từ đầu. Khi mẹ đổi sang nhắc nhẹ và chờ con tự sửa, sau ít tuần bé bắt đầu dám giơ tay phát biểu. Cũng theo Trung tâm Harvard nói trên, những mối quan hệ gần gũi, nhạy bén với con có thể giúp giảm bớt các tác động này, nên việc thay đổi luôn có ý nghĩa.
La mắng con ảnh hưởng đến tâm lý và tinh thần
La mắng con thường xuyên khiến trẻ căng thẳng kéo dài, lo lắng và tự ti, bởi trẻ tin những gì cha mẹ nói về mình. Tác hại về tinh thần thường hiện ra ở ba điểm sau:
- Căng thẳng kéo dài, lo âu, buồn bã. Con hay giật mình hoặc lo lắng mỗi khi cha mẹ cao giọng, và dễ thu mình lại khi có chuyện không vui. Cảm giác bất an này không mất đi sau mỗi trận la mà cộng dồn theo ngày tháng.
- Hình thành mặc cảm. Khi liên tục nghe “sao con vụng thế”, “cái gì cũng không xong”, trẻ dần tin mình kém cỏi. Con rụt rè, ngại phát biểu và hay nói “con không làm được đâu” ngay trước khi thử.
- Ám ảnh lâu dài. Một câu nói nặng nề có thể đọng lại rất lâu, được con nhắc lại sau nhiều tuần, nhiều tháng. Những tổn thương này có thể theo con đến khi trưởng thành.
Nhiều người lớn từng kể với tôi rằng họ vẫn nhớ nguyên câu nói của cha mẹ từ hồi tiểu học, và câu nói ấy thỉnh thoảng vang lên mỗi khi họ chuẩn bị làm một việc mới. Vì vậy, một lời khen đúng lúc hay một lời xin lỗi chân thành của cha mẹ có sức nặng lớn hơn anh chị tưởng.
La mắng con ảnh hưởng đến hành vi và nhân cách
Bị la mắng nhiều không làm trẻ ngoan hơn, mà thường khiến trẻ lầm lì, chống đối và học theo cách hung hăng của người lớn. Có hai biểu hiện chính:
- Gây phản ứng ngược. Trẻ tập nói dối để né phạt, lầm lì hoặc chống đối để tự bảo vệ mình. Một nghiên cứu theo dõi gần một nghìn gia đình của các nhà khoa học ở Đại học Pittsburgh và Đại học Michigan cho thấy trẻ 13 tuổi bị cha mẹ quát mắng nặng lời có nhiều biểu hiện buồn bã và hành vi sai lệch hơn trong năm sau đó, như nói dối cha mẹ, đánh nhau hay quậy phá ở trường. Nhóm tác giả nhận định cách này không giúp giảm mà còn có thể làm tăng những hành vi cha mẹ đang muốn sửa.
- Lặp lại hành vi hung hăng. Trẻ học cách giải quyết vấn đề từ chính cách cha mẹ giải quyết vấn đề. Nếu điều con thấy mỗi ngày là giọng cao và lời nặng, con sẽ mang cách ấy vào quan hệ với bạn bè, anh chị em, thậm chí với cả cha mẹ.
Có một bé lớp 5 mà tôi từng gặp, hay nói dối chuyện điểm kiểm tra. Khi tìm hiểu, mẹ bé nhận ra con nói dối vì sợ cảnh bị quát trước mặt cả nhà, chứ bé không hề muốn lừa mẹ. Từ khi mẹ đổi cách phản ứng với điểm thấp, bé dần dám đưa bài kiểm tra cho mẹ xem.
La mắng con ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất
La mắng con thường xuyên khiến cơ thể trẻ mệt mỏi và sức khỏe dễ giảm sút, vì căng thẳng kéo dài không chỉ nằm trong đầu mà còn tác động lên cả thể chất. Anh chị có thể nhận ra qua hai điểm:
- Cơ thể mệt mỏi, kém ăn, ngủ không sâu. Nhiều phụ huynh kể lại con kém ăn, ngủ chập chờn, hay đau bụng, đau đầu vặt khi trong nhà có nhiều tiếng quát. Đây là quan sát phổ biến trong đời sống, không thay thế cho việc thăm khám.
- Sức khỏe dễ giảm sút. Trung tâm Phát triển Trẻ em thuộc Đại học Harvard cho biết căng thẳng mạnh và kéo dài ở tuổi nhỏ làm tăng nguy cơ gặp các vấn đề sức khỏe liên quan đến căng thẳng về sau.
Nếu các biểu hiện kéo dài, anh chị nên đưa con đi khám để được bác sĩ đánh giá đầy đủ. Song song đó, giữ không khí bữa cơm và giờ đi ngủ nhẹ nhàng cũng giúp cơ thể con dễ hồi phục hơn.
La mắng con làm rạn nứt mối quan hệ gia đình
La mắng con thường xuyên tạo ra khoảng cách giữa cha mẹ và con, khiến con khép mình và không còn muốn chia sẻ. Đây là tác hại làm cha mẹ đau lòng nhất, thể hiện ở hai điểm:
- Rạn nứt tình cảm. Khoảng cách lớn dần theo từng lần con bị quát, và thường chỉ được nhận ra khi con đã lớn. Cơ chế khá dễ hiểu: cha mẹ nói càng nhiều lời nặng thì con càng nghe ít đi, cha mẹ thấy con không nghe lại càng nói to hơn.
- Con bịt tai, không còn chia sẻ. Trẻ học cách “nghe mà không nghe” để tự bảo vệ, và dần giấu chuyện của mình với cha mẹ.
Tôi gặp một chị có cô con gái 14 tuổi, ngày bé thì kể đủ thứ chuyện, giờ chị hỏi “hôm nay ở lớp thế nào”, con chỉ đáp “bình thường ạ” rồi đóng cửa phòng. Tin tốt là khoảng cách này có thể thu hẹp khi cha mẹ là người thay đổi trước. Chị bạn của tôi bắt đầu bằng việc hỏi ít lại, lắng nghe nhiều hơn, và sau một thời gian con gái đã chủ động ngồi kể chuyện cùng chị vào buổi tối.
>>>> Xem thêm: Cách nuôi dạy con không quát mắng giúp con biết chịu trách nhiệm
Giải pháp giáo dục tích cực thay thế việc la mắng con
Thay vì la mắng, cha mẹ có thể áp dụng bốn giải pháp giáo dục tích cực: bình tĩnh trước rồi mới dạy, lắng nghe để hiểu nguyên nhân, đặt kỷ luật rõ ràng và thay đổi thói quen chung của gia đình. Cách dạy này không có nghĩa là nuông chiều hay bỏ mặc con, con vẫn cần giới hạn, chỉ khác ở chỗ giới hạn được truyền đạt bằng sự bình tĩnh và rõ ràng. Anh chị có thể bắt đầu từ một giải pháp ngay tuần này để hạn chế tác hại của việc la mắng con cái.
Nguyên tắc “bình tĩnh trước, giáo dục sau” khi con mắc lỗi
Nguyên tắc này nghĩa là khi cơn giận đang dâng, cha mẹ dừng lại và hạ cảm xúc xuống trước, rồi mới nói chuyện với con. Lời nói lúc giận thường nặng hơn nhiều so với điều mình thật sự muốn nói. Anh chị có thể thử theo các bước sau:
- Nói ngắn gọn với con: “Mẹ đang nóng, mẹ cần một chút thời gian rồi mình nói chuyện nhé.”
- Hít vào chậm, thở ra thật dài vài nhịp, hoặc sang phòng khác uống ngụm nước cho dịu lại.
- Quay lại khi đã bình tĩnh, ngồi ngang tầm mắt con, chỉ nói về việc vừa xảy ra, không lôi chuyện cũ ra.
- Nếu lỡ lời, xin lỗi con thẳng thắn và nói rõ điều mình muốn con làm.
Tôi biết một anh bố nóng tính, mỗi lần con làm đổ đồ ăn là anh lớn tiếng. Sau khi thử hẹn con “ba đi rửa mặt năm phút rồi mình nói”, anh kể rằng lần đầu rất khó, nhưng con anh bắt đầu học theo, biết nói “con cần một chút thời gian” khi bị bạn làm phiền. Cha mẹ bình tĩnh chính là bài học điều hòa cảm xúc sống động nhất cho con.
Lắng nghe và thấu hiểu nguyên nhân phía sau hành vi của con
Lắng nghe và thấu hiểu nghĩa là tìm ra lý do đằng sau hành vi sai của con, thường là áp lực học tập, sự thu mình hoặc mong muốn được cha mẹ chú ý. Trước khi phản ứng với lỗi của con, anh chị hãy thử hỏi: “Chuyện gì làm con khó chịu vậy?” rồi chờ con trả lời. Việc gọi tên cảm xúc giúp con hiểu cảm xúc của chính mình, chẳng hạn “con bực vì bạn lấy bút của con đúng không”.
Có một chị từng than con trai hay nói lại, lý sự mỗi khi chị nhắc học bài. Khi chị đổi sang hỏi nhẹ nhàng, cậu bé mới thổ lộ mình vừa bị điểm thấp và sợ mẹ thất vọng. Từ lúc hiểu ra điều đó, chị không còn tập trung vào chuyện con nói lại, mà cùng con tìm cách học ở phần con còn yếu.
Thiết lập kỷ luật rõ ràng thay cho la mắng con
Kỷ luật rõ ràng nghĩa là cha mẹ đưa ra quy tắc và hệ quả từ trước để con tự chịu trách nhiệm, thay vì dùng âm lượng giọng nói để ép con nghe. Khi con biết trước điều gì sẽ xảy ra, con đối diện với lựa chọn của mình chứ không chỉ đối phó với cơn giận của người lớn. Anh chị có thể áp dụng như sau:
- Ngồi lại cùng con lúc cả nhà đang thoải mái, chọn ba đến bốn quy tắc quan trọng phù hợp với độ tuổi.
- Nói rõ hệ quả gắn với hành vi, ví dụ tắt ti vi trễ thì hôm sau giảm mười lăm phút xem.
- Bố mẹ thống nhất với nhau và thực hiện nhất quán, tránh hôm nay nghiêm, mai bỏ qua.
- Ghi nhận cụ thể khi con làm đúng, như “con tự tắt ti vi đúng giờ, mẹ thấy con rất có trách nhiệm”.
Thay đổi thói quen gia đình để giảm la mắng con
Gia đình có thể giảm la mắng con bằng ba thay đổi: sắp xếp kỳ vọng sát thực tế, tăng cường trò chuyện đĩnh đạc và phân chia không gian sống hợp lý. Nhiều cơn la mắng bắt nguồn từ nếp sinh hoạt chung, nên chỉnh một vài thói quen nhỏ thường giúp không khí trong nhà nhẹ đi nhiều.
- Kỳ vọng sát thực tế. Hãy so con hôm nay với con hôm qua, thay vì so với bạn bè hay hình mẫu trong đầu mình. Kỳ vọng vừa sức giúp cha mẹ bớt bực bội và giúp con có động lực thử lại.
- Trò chuyện đĩnh đạc. Dành khoảng mười lăm phút mỗi tối không điện thoại, hỏi con về một điều vui và một điều chưa vui trong ngày. Con cảm thấy được lắng nghe sẽ ít cần gây chú ý bằng hành vi sai.
- Không gian sống hợp lý. Con có góc học yên tĩnh, cha mẹ có khoảng nghỉ riêng sau giờ làm để không mang toàn bộ mệt mỏi vào bữa cơm. Những điều nhỏ này không tốn kém, nhưng cộng dồn lại sẽ tạo ra một mái nhà bớt căng thẳng.
Đồng hành cùng gia đình tại Minh Trí Thành
Anh chị có thể tham khảo các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ chia sẻ những cách giúp con hiểu cảm xúc, nói chuyện nhẹ nhàng và xây nề nếp mà không cần quát tháo. Thay đổi một thói quen đã có nhiều năm không dễ làm một mình, nhất là khi áp lực cuộc sống vẫn còn đó. Nếu anh chị đã thấy rõ tác hại của việc la mắng con cái và muốn có một hành trình bài bản hơn để hiểu con, đây là nơi anh chị có thể có thêm người đồng hành.
Mỗi gia đình có hoàn cảnh và độ tuổi của con khác nhau, nên anh chị có thể nhắn tin cho Minh Trí Thành để được tư vấn chương trình phù hợp với mình. Chúng tôi không hứa một đêm là con thay đổi, chỉ mong được đồng hành cùng anh chị từng bước, từ cách nói chuyện mỗi ngày đến việc giữ cho gia đình luôn là nơi con thấy an toàn.
Kết luận
Tác hại của việc la mắng con cái đến từ sự lặp lại, còn cách dạy con thì luôn có thể thay đổi. Khi cha mẹ bình tĩnh trước, lắng nghe con, đặt quy tắc rõ ràng và điều chỉnh kỳ vọng, con sẽ nghe lời vì hiểu chứ không vì sợ. Mỗi ngày nhích một bước nhỏ là đủ.
Câu hỏi thường gặp về việc la mắng con
Tác hại của việc la mắng con cái thường biểu hiện ra sao ở trẻ?
Trẻ thường thể hiện qua sự tự ti, rụt rè, ngại thử việc mới và hay nói những câu chê bản thân. Một số bé lầm lì, chống đối hoặc nói dối để né bị phạt, số khác kém ăn, ngủ chập chờn hay đau bụng, đau đầu vặt. Nếu anh chị thấy nhiều biểu hiện cùng lúc và kéo dài, hãy trò chuyện với con và cân nhắc gặp chuyên gia để được hỗ trợ.
Thỉnh thoảng lỡ la con một lần thì có sao không?
Một lần lỡ lời không làm hỏng mối quan hệ của cha mẹ và con. Điều quan trọng là sau đó anh chị bình tĩnh lại, xin lỗi và giải thích cho con hiểu vì sao mình phản ứng như vậy. Chính lời xin lỗi ấy dạy con cách nhận lỗi và sửa sai.
Vì sao con bị la nhiều mà vẫn không nghe lời?
Vì con thường chỉ im lặng và làm theo vì sợ trong thời điểm đó, chứ chưa hiểu điều cần thay đổi. Khi nỗi sợ qua đi, hành vi cũ quay lại, còn cha mẹ lại tiếp tục la mắng. Muốn con nghe lời bền vững, anh chị cần giải thích ngắn gọn, đặt quy tắc rõ ràng và nhất quán thực hiện.
Lỡ la mắng con rồi, cha mẹ nên làm gì ngay sau đó?
Anh chị hãy chờ cho cả hai bình tĩnh, rồi lại gần con, nói rõ mình xin lỗi vì đã nói nặng lời. Sau đó nhắc lại điều mình mong con thay đổi bằng giọng nhẹ nhàng, cụ thể. Cách này giúp con thấy mình vẫn được yêu thương ngay cả khi mắc lỗi.
Không la thì làm sao con biết sợ mà nghe lời?
Con nghe lời vì hiểu và tin cha mẹ sẽ nhất quán, không cần phải sợ. Khi quy tắc và hệ quả được nói rõ từ trước, con biết mình chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình. Cách này vừa giữ được nề nếp, vừa giữ được sự gần gũi.
Cha mẹ hay nóng tính thì làm sao kiềm chế khi con làm sai?
Anh chị có thể bắt đầu bằng thói quen dừng lại vài nhịp thở, hoặc rời sang phòng khác trước khi nói chuyện với con. Việc nhận ra những thời điểm mình dễ cáu, như lúc đi làm về mệt hay khi vội vàng buổi sáng, cũng giúp mình chuẩn bị tinh thần sớm hơn. Nếu thấy khó tự thay đổi, anh chị có thể tham khảo các chương trình hướng dẫn về giao tiếp trong gia đình để có thêm người đồng hành.
Tài liệu tham khảo
- Center on the Developing Child, Harvard University. Targeting Toxic Stress in Children (phỏng vấn giáo sư Jack P. Shonkoff). https://developingchild.harvard.edu/in-the-news/targeting-toxic-stress-in-children/
- Harvard Medical School. Cutting words may scar young brains. https://hms.harvard.edu/news/cutting-words-may-scar-young-brains
- Society for Research in Child Development (2013). Using harsh verbal discipline with teens found to be harmful. https://www.srcd.org/news/using-harsh-verbal-discipline-teens-found-be-harmful
