Thực tế hiện nay có bốn nhóm hình thức bạo lực gia đình phổ biến: thể chất, tinh thần, tình dục và kinh tế, mỗi loại mang dấu hiệu, biểu hiện và cách xử lý riêng biệt. Bài viết chỉ rõ dấu hiệu nhận biết, các hình thức cụ thể và hướng giải quyết cho từng loại để anh chị bảo vệ tổ ấm kịp thời trước khi mọi chuyện đi quá xa.
Hình thức bạo lực gia đình dạng bạo hành thể chất
Bạo lực thể chất là hình thức dễ nhận biết nhất trong các hình thức bạo lực gia đình, vì đây là hành vi cố ý gây tổn thương hoặc đau đớn về thân thể cho thành viên khác trong nhà và thường để lại dấu vết cụ thể trên cơ thể nạn nhân.
Theo Điều tra quốc gia năm 2019, có 26,1% phụ nữ từng bị chồng hoặc bạn tình bạo lực thể xác ít nhất một lần trong đời, nghĩa là cứ 4 phụ nữ thì có 1 người từng trải qua hình thức này, dù con số đã giảm so với mức 31,5% của cuộc điều tra năm 2010. Chính vì tính chất “nhìn thấy được” này mà nhiều người lầm tưởng chỉ cần không có vết bầm tím là gia đình mình vẫn ổn, trong khi thực tế các dấu hiệu ban đầu thường tinh vi hơn nhiều.
Dấu hiệu nhận biết bạo lực thể chất
Trước khi sự việc trở nên nghiêm trọng, cơ thể và thái độ của người bị bạo hành thường đã phát ra vài tín hiệu. Anh chị có thể để ý những điều sau ở người thân của mình:
- Vết bầm tím, trầy xước xuất hiện lặp đi lặp lại mà lời giải thích không nhất quán hoặc thiếu logic.
- Có xu hướng mặc áo dài tay, quần dài ngay cả khi thời tiết nóng bức, như một cách che giấu vết thương.
- Né tránh ánh mắt, tỏ ra hoảng sợ hoặc căng thẳng bất thường mỗi khi một thành viên cụ thể trong nhà xuất hiện hoặc lên tiếng.
- Thường xuyên viện lý do vấp ngã, va chạm đồ đạc để giải thích cho các vết thương trên người, dù tần suất “tai nạn” ngày càng dày hơn.
Các hình thức phổ biến của bạo lực thể chất
Bạo lực thể chất không chỉ dừng lại ở một cái tát bộc phát, mà có thể biểu hiện dưới nhiều mức độ khác nhau trong đời sống hằng ngày:
- Đánh đập, đấm, đá, tát vào mặt hoặc bất kỳ vị trí nào trên cơ thể.
- Bóp cổ, trói hoặc giam cầm, không cho nạn nhân rời khỏi nhà theo ý muốn.
- Dùng hung khí hoặc các vật dụng sẵn có trong nhà, như dây điện, gậy gộc, để gây thương tích cho người khác.
Cách giải quyết khi đối mặt với bạo lực thể chất
Khi đã xác định mình hoặc người thân đang chịu bạo lực thể chất, việc ưu tiên hàng đầu luôn là sự an toàn về tính mạng, sau đó mới tính đến các bước xử lý lâu dài:
- Trước tiên, hãy tìm cách rời khỏi hiện trường ngay khi có thể, đến một nơi an toàn như nhà người thân hoặc hàng xóm tin cậy/
- Tiếp theo, nên chủ động ghi lại bằng chứng, chẳng hạn chụp ảnh vết thương hoặc lưu lại tin nhắn đe dọa, vì đây sẽ là căn cứ quan trọng nếu cần đến sự can thiệp của pháp luật sau này.
- Cuối cùng, đừng ngần ngại liên hệ công an địa phương hoặc các tổ chức hỗ trợ phụ nữ và trẻ em, vì việc lên tiếng sớm luôn tốt hơn là chịu đựng một mình.
Lanh tôi từng gặp một trường hợp người vợ chịu đựng bạo lực thể chất suốt gần ba năm mà không dám kể với ai, vì nghĩ “chuyện nhà đóng cửa bảo nhau”. Chỉ đến khi con gái lớn của chị, khi ấy học lớp 6, lặng lẽ chụp lại vết bầm trên tay mẹ và đưa cho cô giáo chủ nhiệm xem, sự việc mới được đưa ra ánh sáng và gia đình mới nhận được sự hỗ trợ cần thiết từ chính quyền địa phương. Câu chuyện ấy cho thấy im lặng không bao giờ là cách bảo vệ gia đình, mà chỉ khiến tổn thương kéo dài âm ỉ hơn.
>>>> Xem thêm: 12 Nguyên nhân bạo lực gia đình từ Gốc Rễ ít ai ngờ tới
Hình thức bạo lực gia đình dạng dày vò tinh thần
Bạo lực tinh thần là hành vi gây tổn hại về tâm lý, cảm xúc, xúc phạm danh dự và nhân phẩm của một thành viên trong gia đình, và nếu bạo lực thể chất để lại vết bầm ngoài da thì hình thức này lại để lại những tổn thương âm ỉ bên trong, đôi khi kéo dài suốt cả cuộc đời một con người.
Đáng chú ý, trong cùng cuộc Điều tra quốc gia năm 2019, đây lại là hình thức có tỷ lệ cao nhất trong bốn loại, khi có đến 47% phụ nữ, tức gần một nửa số người được khảo sát, từng bị bạo lực tinh thần do chồng hoặc bạn tình gây ra trong đời, dù đây lại là dạng khó nhận diện nhất vì không để lại thương tích cụ thể.
Tôi từng đồng hành cùng một người mẹ có con đang học cấp hai, chị kể rằng suốt nhiều năm chồng chị không hề động tay động chân nhưng lại thường xuyên chê bai chị trước mặt con cái, so sánh chị với người khác và im lặng cả tuần mỗi khi giận dỗi. Chị nói với tôi rằng mình từng nghĩ như vậy thì chưa phải là bạo lực, cho đến khi nhận ra bản thân ngày càng thu mình, không dám bày tỏ ý kiến ngay cả trong những việc nhỏ nhất của gia đình.
Dấu hiệu nhận biết bạo lực tinh thần
Vì không để lại thương tích trên cơ thể, bạo lực tinh thần thường bị bỏ qua rất lâu trước khi được nhận diện đúng bản chất. Một vài dấu hiệu anh chị nên lưu tâm:
- Cảm giác lo sợ, hồi hộp mỗi khi chuẩn bị gặp mặt hoặc nghe điện thoại từ người có hành vi đe dọa.
- Ngày càng tự ti, thu mình lại, ngại chia sẻ ý kiến ngay cả trong những việc nhỏ nhặt của gia đình.
- Thường xuyên bị đem ra so sánh, chê bai trước mặt người thân, bạn bè hoặc con cái.
- Cảm thấy mình phải “dò ý”, cẩn trọng từng lời nói hành động để tránh làm đối phương khó chịu, dù bản thân không làm gì sai.
Các hình thức phổ biến của bạo lực tinh thần
Bạo lực tinh thần có thể ẩn dưới lớp vỏ của những câu nói tưởng chừng vô hại, nhưng lặp đi lặp lại đủ lâu sẽ để lại tổn thương thật sự:
- Chửi mắng, lăng mạ bằng những lời lẽ cay nghiệt, xúc phạm danh dự người khác.
- Đe dọa, cô lập hoặc tẩy chay nạn nhân khỏi các mối quan hệ xã hội xung quanh.
- Kỳ thị, phân biệt đối xử hoặc phát tán thông tin riêng tư nhằm mục đích hạ nhục.
Cách giải quyết khi đối mặt với bạo lực tinh thần
Bước đầu tiên và quan trọng nhất là gọi đúng tên vấn đề, nhận ra rằng đây là bạo lực chứ không phải “chuyện thường trong hôn nhân” như nhiều người vẫn tự trấn an bản thân. Sau đó, hãy chủ động xây dựng lại kết nối xã hội bằng cách giữ liên lạc thường xuyên với bạn bè, người thân, thay vì để bản thân rơi vào trạng thái cô lập mà người gây tổn thương thường mong muốn. Nếu cảm xúc đã bị ảnh hưởng nặng nề, việc tìm đến một chuyên gia tâm lý hoặc tư vấn viên có kinh nghiệm để được hỗ trợ phục hồi cũng là điều nên làm càng sớm càng tốt.
>>>> Xem thêm: 6 Giải pháp bạo lực gia đình từ Gia Đình và Cộng Đồng
Hình thức bạo lực gia đình bằng tình dục ít được nhắc tới
Bạo lực tình dục là hành vi cưỡng ép liên quan đến tình dục trái với ý muốn của một thành viên trong gia đình, và nhiều người vẫn lầm tưởng rằng chuyện này không thể xảy ra giữa vợ chồng, trong khi thực tế đây vẫn là hành vi bạo lực nếu không có sự đồng thuận từ cả hai phía.
Theo Điều tra quốc gia năm 2019, có 13,3% phụ nữ từng bị chồng hoặc bạn tình bạo lực tình dục trong đời, tăng so với mức 9,9% của cuộc điều tra năm 2010, một phần con số này được các nhà nghiên cứu nhìn nhận có thể phản ánh việc phụ nữ ngày càng cởi mở hơn khi chia sẻ về vấn đề nhạy cảm này, chứ không hẳn hoàn toàn do bạo lực gia tăng.
Dấu hiệu nhận biết bạo lực tình dục
Vì tính chất nhạy cảm, hình thức này thường khó lên tiếng nhất trong tất cả các loại bạo lực gia đình. Một số dấu hiệu có thể quan sát được gồm:
- Cảm giác bị ép buộc, khó chịu nhưng không dám từ chối vì sợ xung đột hoặc hậu quả sau đó.
- Né tránh sự thân mật, có biểu hiện lo âu kéo dài liên quan đến đời sống vợ chồng.
- Bị ép xem hoặc nghe những nội dung không mong muốn một cách thường xuyên.
- Cảm thấy cơ thể mình không còn thuộc quyền quyết định của chính mình trong mối quan hệ.
Các hình thức phổ biến của bạo lực tình dục
Không phải mọi hành vi đều dễ gọi tên ngay từ đầu, nhưng pháp luật đã ghi nhận rõ những biểu hiện sau đều thuộc nhóm này:
- Cưỡng ép quan hệ tình dục trái ý muốn, kể cả trong quan hệ vợ chồng hợp pháp.
- Cưỡng ép xem hoặc nghe những nội dung khiêu dâm ngoài ý muốn của người kia.
- Ép buộc mang thai hoặc ép buộc phá thai trái với mong muốn của người trong cuộc.
Cách giải quyết khi đối mặt với bạo lực tình dục
Điều đầu tiên anh chị cần hiểu rõ là sự đồng thuận luôn cần thiết, dù đang trong mối quan hệ hôn nhân hợp pháp, và không ai có quyền ép buộc người khác về vấn đề này. Nếu tổn thương đã xảy ra, hãy tìm kiếm hỗ trợ y tế để kiểm tra sức khỏe và hỗ trợ tâm lý càng sớm càng tốt, tránh giữ im lặng vì tâm lý xấu hổ hay sợ điều tiếng. Bên cạnh đó, việc liên hệ với các tổ chức bảo vệ phụ nữ hoặc cơ quan chức năng để được tư vấn pháp lý cũng giúp anh chị hiểu rõ quyền lợi và các bước cần thực hiện tiếp theo.
Hình thức bạo lực gia đình âm thầm qua kiểm soát kinh tế
Bạo lực tài chính là hành vi xâm phạm quyền lợi tài chính hoặc kiểm soát kinh tế nhằm tạo ra sự lệ thuộc từ phía nạn nhân, và đây là hình thức mà nhiều phụ huynh dễ bỏ qua nhất vì nó không ồn ào, không để lại thương tích, nhưng lại âm thầm tước đi khả năng tự chủ của một người.
Theo số liệu của UN Women công bố năm 2019 dựa trên khảo sát quốc gia cùng năm, cứ 5 phụ nữ thì có 1 người, tương đương khoảng 20%, từng bị chồng hoặc bạn tình bạo lực kinh tế trong đời, một tỷ lệ không hề nhỏ dù ít được nhắc đến hơn ba hình thức còn lại.
Dấu hiệu nhận biết bạo lực kinh tế
Hình thức này thường bị nhầm lẫn với việc “vợ chồng cùng quản lý tài chính”, nhưng ranh giới nằm ở cảm giác bị kiểm soát chứ không phải hợp tác. Một vài dấu hiệu cần lưu ý:
- Không được biết hoặc không được tiếp cận các thông tin tài chính chung của gia đình.
- Phải xin phép và giải trình chi tiết cho từng khoản chi tiêu nhỏ nhất trong sinh hoạt hằng ngày.
- Thường xuyên bị đe dọa cắt viện trợ tài chính như một công cụ để gây áp lực hoặc trừng phạt.
- Không có tên trong bất kỳ giấy tờ sở hữu tài sản nào của gia đình, dù đã cùng đóng góp công sức nhiều năm.
Các hình thức phổ biến của bạo lực kinh tế
Bạo lực kinh tế có thể diễn ra âm thầm trong thời gian dài trước khi nạn nhân nhận ra mình đang bị kiểm soát:
- Chiếm đoạt hoặc cố ý hủy hoại tài sản chung, tài sản riêng của thành viên khác trong nhà.
- Kiểm soát toàn bộ thu nhập, không cho người kia được tự quản lý số tiền của chính mình.
- Ép buộc lao động quá sức hoặc từ chối thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng, đóng góp tài chính thiết yếu cho gia đình.
Cách giải quyết khi đối mặt với bạo lực kinh tế
Trước tiên, nếu điều kiện cho phép, hãy chủ động xây dựng một nguồn thu nhập hoặc quỹ dự phòng riêng, dù nhỏ, để không rơi vào thế hoàn toàn phụ thuộc vào một người duy nhất trong nhà. Anh chị cũng nên lưu giữ cẩn thận các giấy tờ, sổ sách tài chính quan trọng ở nơi an toàn mà bản thân có thể tiếp cận bất cứ lúc nào. Khi cảm thấy quyền lợi tài sản của mình đang bị xâm phạm nghiêm trọng, việc tìm đến luật sư hoặc trung tâm tư vấn pháp luật để hiểu rõ quyền lợi của mình là bước đi cần thiết, thay vì tiếp tục im lặng chịu đựng.
Khi anh chị cần một điểm tựa để đồng hành cùng con qua giai đoạn khó khăn
Sau khi gia đình trải qua một giai đoạn có bạo lực, dù dưới hình thức nào trong bốn hình thức kể trên, điều trẻ cần nhất không chỉ là sự an toàn về thể chất mà còn là một hành trình được lắng nghe và chữa lành cảm xúc cùng người thân.
Có một buổi tối, tôi nhận được tin nhắn từ một người mẹ, chị kể rằng gia đình chị vừa trải qua một giai đoạn xáo trộn, và điều chị lo lắng nhất không phải là chuyện của bản thân mà là con gái nhỏ đang ngày càng ít nói, hay giật mình và né tránh ánh mắt của người lớn. Lanh tôi đọc tin nhắn ấy mà thấy quen thuộc, vì đó cũng là nỗi trăn trở của rất nhiều phụ huynh mà tôi từng gặp trong hành trình làm việc của mình.
Sau một thời gian được hướng dẫn cách trò chuyện đúng cách, kiên nhẫn tạo lại cảm giác an toàn cho con mỗi ngày, cô bé dần cởi mở hơn, bắt đầu chia sẻ lại những chuyện nhỏ trong ngày với mẹ như trước.
Tôi là Nguyễn Thị Lanh, đã có nhiều năm đồng hành cùng các gia đình trong việc thấu hiểu cảm xúc, xây dựng lại sự kết nối giữa cha mẹ và con cái sau những giai đoạn khủng hoảng. Nếu anh chị đang cần một môi trường để cùng con vượt qua những tổn thương tâm lý sau biến cố gia đình, hoặc đơn giản là muốn học cách kết nối sâu hơn với con mỗi ngày, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã đồng hành với nhiều gia đình có hoàn cảnh tương tự.
Kết luận
Nhận diện đúng các hình thức bạo lực gia đình, từ thể chất, tinh thần, tình dục cho đến kinh tế, chính là bước đầu tiên để bảo vệ bản thân và con trẻ. Mỗi hình thức có dấu hiệu và cách xử lý riêng, nhưng điểm chung là đừng chờ đến khi mọi thứ đi quá xa mới lên tiếng tìm sự hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp về các hình thức bạo lực gia đình
Bạo lực gia đình có những hình thức nào?
Có bốn hình thức chính gồm bạo lực thể chất, bạo lực tinh thần, bạo lực tình dục và bạo lực kinh tế. Trong đó bạo lực tinh thần và bạo lực kinh tế thường khó nhận diện hơn vì không để lại dấu vết bên ngoài.
Bạo lực tinh thần có được xem là bạo lực gia đình không?
Có. Những hành vi như chửi mắng, lăng mạ, cô lập hoặc đe dọa lặp đi lặp lại đều được xác định là bạo lực tinh thần, một trong các hình thức bạo lực gia đình, dù không gây thương tích trên cơ thể.
Bạo lực kinh tế có dấu hiệu nào dễ nhận biết nhất?
Dấu hiệu rõ nhất là cảm giác bị kiểm soát hoàn toàn về tài chính, không được biết thông tin tiền bạc chung, hoặc phải giải trình từng khoản chi tiêu nhỏ cho người khác.
Bạo lực tình dục trong hôn nhân có thật sự tồn tại không?
Có. Pháp luật đã ghi nhận rõ rằng sự đồng thuận luôn cần thiết trong mọi mối quan hệ, kể cả giữa vợ và chồng, nên hành vi cưỡng ép vẫn được xem là bạo lực tình dục dù đang trong hôn nhân hợp pháp.
Khi bị bạo lực gia đình, nên tìm đến ai để được giúp đỡ?
Anh chị có thể chia sẻ với người thân, bạn bè tin cậy, chính quyền địa phương, hoặc các tổ chức hỗ trợ phụ nữ và trẻ em tại nơi cư trú. Việc lên tiếng sớm giúp ngăn chặn hậu quả trước khi tình huống trở nên nghiêm trọng hơn.
Làm sao để nhận diện sớm dấu hiệu bạo lực trong gia đình mình?
Anh chị nên chú ý đến những thay đổi bất thường như bị kiểm soát tài chính, bị cô lập khỏi bạn bè và người thân, thường xuyên bị đe dọa hoặc xúc phạm bằng lời nói, vì đây đều là những dấu hiệu cảnh báo sớm dù chưa có bạo lực thể chất.
Tài liệu tham khảo
- UNFPA Việt Nam (2019). Bản tin nhanh số 1: Bạo lực tinh thần đối với phụ nữ: https://vietnam.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/5._ban_tin_nhanh_so_1.pdf
- UN Women (2019). Dữ liệu về bạo lực đối với phụ nữ: Khảo sát theo quốc gia – Việt Nam: https://asiapacific.unwomen.org/en/countries/vietnam
- Luật Phòng, chống bạo lực gia đình số 13/2022/QH15, Quốc hội thông qua ngày 14/11/2022, có hiệu lực từ 01/7/2023: https://thuvienphapluat.vn/chinh-sach-phap-luat-moi/vn/ho-tro-phap-luat/chinh-sach-moi/44838/16-hanh-vi-bi-xem-la-bao-luc-gia-dinh-theo-luat-phong-chong-bao-luc-gia-dinh-2022
Pingback: Bạo lực tinh thần gia đình: Nhận diện và cách vượt qua
Pingback: 13 Hậu quả của bạo lực gia đình cho Cá Nhân tới Cộng Đồng