Bạo lực học đường gồm năm nhóm chính: bạo lực thể chất, bạo lực ngôn từ và tinh thần, bạo lực xã hội, bạo lực tài sản và bạo lực trên mạng. Lanh tôi sẽ phân tích cụ thể từng loại, cách chúng đan xen với nhau và hướng xử lý phù hợp cho từng gia đình ngay bên dưới.
Bạo lực học đường gồm những loại nào?
Bạo lực học đường có thể chia thành năm nhóm: bạo lực thể chất, bạo lực ngôn từ và tinh thần, bạo lực xã hội, bạo lực tài sản và bạo lực trên mạng. Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, trong giai đoạn từ tháng 9/2021 đến tháng 11/2023, cả nước ghi nhận 699 vụ bạo lực học đường liên quan đến hơn 2.000 học sinh, tức bình quân cứ khoảng 50 cơ sở giáo dục thì có 1 vụ xảy ra. Con số này cho thấy đây không phải chuyện hiếm gặp mà có thể len lỏi vào bất kỳ lớp học nào, kể cả những ngôi trường mà anh chị vẫn tin là an toàn.
Bạo lực thể chất, thân thể
Đây là dạng dễ nhận ra vì thường để lại dấu vết cụ thể trên cơ thể trẻ. Cụ thể, bạo lực thể chất trong môi trường học đường thường biểu hiện qua các hành vi sau:
- Đánh đập, tát, xô đẩy: những va chạm trực tiếp gây đau đớn hoặc khiến nạn nhân mất thăng bằng, ngã.
- Ép quỳ gối, bắt đứng úp mặt vào tường trước mặt bạn bè: hành vi làm nhục thân thể kết hợp với sỉ nhục tinh thần cùng lúc.
- Dùng vật dụng hoặc hung khí gây thương tích: mức độ nghiêm trọng hơn cả trong nhóm này, có thể để lại tổn thương lâu dài hoặc cần can thiệp y tế.
Có những trường hợp bạo lực thể chất chỉ diễn ra một lần vì mâu thuẫn nhất thời, nhưng cũng có trường hợp lặp đi lặp lại có chủ đích, khi một nhóm học sinh cố tình chọn một bạn để trút giận hoặc chứng tỏ quyền lực trong lớp. Với dạng này, những dấu hiệu như vết bầm, quần áo rách, đồ dùng học tập hư hỏng bất thường là điều anh chị nên để ý đầu tiên.
Bạo lực ngôn từ và tinh thần
Không để lại vết thương nhìn thấy bằng mắt nhưng mức độ tổn thương lại có thể kéo dài âm ỉ rất lâu. Nhóm bạo lực ngôn từ và tinh thần thường gồm những hành vi sau:
- Chửi bới, mắng nhiếc bằng lời lẽ nặng nề, lặp lại nhiều lần khiến trẻ dần mất tự tin.
- Đặt biệt danh xúc phạm, chê bai ngoại hình (body shaming): tấn công trực diện vào ngoại hình hoặc đặc điểm cá nhân của trẻ.
- Đe dọa, uy hiếp tinh thần: khiến trẻ luôn sống trong trạng thái lo sợ mỗi khi đến lớp, dù không có va chạm thân thể nào xảy ra.
Điều Lanh tôi muốn nhấn mạnh là loại bạo lực này rất dễ bị người lớn xem nhẹ, cho rằng “trẻ con trêu nhau” là chuyện bình thường. Trong khi đó thực tế nó có thể bào mòn sự tự tin của một đứa trẻ trong nhiều năm liền, thậm chí kéo dài đến khi trưởng thành nếu không được người lớn can thiệp đúng lúc.
Bạo lực xã hội (mối quan hệ)
Nhóm này tác động đến vị trí của trẻ trong tập thể, thường khó phát hiện hơn vì không có hành vi bạo lực trực diện. Các biểu hiện thường gặp của bạo lực xã hội gồm:
- Cô lập, tẩy chay: không cho bạn tham gia nhóm chơi hay hoạt động chung của lớp.
- Ngăn cấm kết bạn: gây áp lực để những bạn khác không dám chơi cùng nạn nhân.
- Bêu rếu, nói xấu sau lưng: bịa chuyện hoặc lan truyền tin đồn nhằm hạ thấp uy tín của bạn trong lớp.
Có một bé học sinh lớp 6 mà Lanh tôi từng trò chuyện cùng, bé không hề bị đánh hay chửi mắng, nhưng suốt ba tháng liền không ai rủ chơi cùng, giờ ra chơi chỉ ngồi một góc sân trường. Khi mẹ bé hỏi han thì con chỉ trả lời “con ổn” cho đến khi cô giáo chủ nhiệm phát hiện và báo lại gia đình. Đây chính là lý do vì sao bạo lực xã hội cần được phụ huynh quan tâm không kém gì bạo lực thể chất.
Bạo lực tài sản
Đây là hình thức liên quan đến vật chất của trẻ, thường đi kèm với đe dọa để nạn nhân không dám kể lại. Bạo lực tài sản thường biểu hiện qua các hành vi:
- Trấn lột tiền bạc: ép buộc bạn học đưa tiền tiêu vặt hoặc đồ dùng cá nhân có giá trị.
- Cưỡng đoạt đồ dùng học tập: lấy sách vở, dụng cụ học tập của bạn mà không được đồng ý.
- Cố tình đập phá, làm hư hỏng: xé sách, làm hỏng cặp hoặc đồ dùng nhằm mục đích trêu chọc hoặc trả thù.
Nhiều phụ huynh chỉ phát hiện ra khi thấy con liên tục xin thêm tiền tiêu vặt mà không rõ lý do, hoặc đồ dùng học tập bị mất, hỏng một cách bất thường và lặp lại nhiều lần. Nếu anh chị nhận thấy dấu hiệu này, nên hỏi han con nhẹ nhàng thay vì gặng hỏi gay gắt, vì trẻ thường sợ bị trả thù nặng hơn nếu kể ra.
Bạo lực trên mạng (Cyberbullying)
Đây là dạng bạo lực học đường đang phát triển nhanh trong những năm gần đây, khi trẻ tiếp cận internet và mạng xã hội từ rất sớm. Theo khảo sát của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF), khoảng 21% thanh thiếu niên Việt Nam tham gia khảo sát cho biết từng là nạn nhân bị bắt nạt trên mạng. Hình thức phổ biến của bạo lực trên mạng gồm:
- Lập nhóm chat để bôi nhọ: tạo nhóm riêng để chỉ trích, nói xấu một cá nhân trong lớp.
- Chỉnh sửa hình ảnh chế giễu: dùng phần mềm chỉnh ảnh (thường gọi là chế ảnh) nhằm mục đích giễu cợt ngoại hình hoặc hành vi của bạn học.
- Phát tán tin nhắn, hình ảnh riêng tư: chia sẻ nội dung cá nhân của nạn nhân lên mạng xã hội mà không được đồng ý.
Khác với các loại bạo lực khác, dạng này gần như không có giới hạn về thời gian hay không gian. Trẻ có thể bị tấn công ngay cả khi đã về đến nhà, đóng cửa phòng riêng, khiến các em khó có khoảng nghỉ an toàn để hồi phục tinh thần. >>>> Xem thêm: Bạo lực học đường qua mạng là gì? Hình thức và Hậu quả
Sự chuyển dịch và tính đan xen giữa các loại hình bạo lực học đường
Các loại bạo lực học đường không tồn tại tách biệt mà luôn vận động theo thời đại và thường đan xen lẫn nhau trong cùng một tình huống. Ba điều quan trọng anh chị cần nắm là xu hướng dịch chuyển sang không gian mạng, mối liên hệ giữa các loại hình bạo lực với nhau, và ranh giới giữa một trò đùa vô hại với hành vi bắt nạt thực sự.
Sự chuyển dịch thời đại
Nếu như trước đây bạo lực học đường chủ yếu là những va chạm trực tiếp trong khuôn viên trường, thì hiện nay xu hướng đang dịch chuyển mạnh sang không gian trực tuyến. Theo nghiên cứu của nhóm chuyên gia Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) công bố tại hội thảo về bắt nạt trực tuyến học đường, có tới gần 31% học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông tại Việt Nam từng là nạn nhân của ít nhất một hành vi bắt nạt trực tuyến. Bạo lực mạng có ba đặc điểm khiến nó nguy hiểm hơn bạo lực truyền thống:
- Tính ẩn danh: người gây hại thường khó bị xác định danh tính thật.
- Khả năng lan truyền nhanh: một nội dung xấu có thể chạm tới hàng trăm người chỉ trong vài giờ.
- Tính liên tục 24 giờ mỗi ngày: khiến nạn nhân không có khoảng nghỉ an toàn nào để hồi phục, kể cả khi đã ở nhà.
Mối liên hệ đan xen
Trong thực tế, các loại bạo lực học đường hiếm khi tồn tại độc lập mà thường nối tiếp và cộng hưởng lẫn nhau theo một trình tự leo thang. Một kịch bản Lanh tôi gặp khá thường xuyên là trẻ bị tẩy chay, cô lập trong lớp trước, sau đó bị chê bai, miệt thị bằng lời nói, và nếu tình huống không được can thiệp kịp thời thì có thể leo thang thành xô xát, va chạm thân thể.
Vì vậy, khi anh chị phát hiện con có dấu hiệu của một loại bạo lực nào đó, việc tìm hiểu kỹ xem có đang tồn tại thêm hình thức khác đi kèm hay không là điều rất cần thiết, thay vì chỉ xử lý phần nổi của sự việc.Ranh giới mong manh
Một câu hỏi Lanh tôi thường nhận được là làm sao phân biệt giữa việc trẻ con đùa giỡn bình thường với hành vi bạo lực thực sự. Ranh giới nằm ở ba yếu tố sau:
- Tính lặp lại: một hành vi trêu chọc xảy ra một lần rồi dừng khác hẳn với việc lặp đi lặp lại có chủ đích nhắm vào cùng một người.
- Tính cố ý gây tổn thương: trò đùa vô hại thường khiến cả hai bên cùng cười, trong khi hành vi bạo lực nhằm mục đích khiến người kia khó chịu, sợ hãi hoặc xấu hổ.
- Sự chênh lệch quyền lực: bạo lực học đường thường xảy ra khi một nhóm đông hoặc một cá nhân có ưu thế nhắm vào một người yếu thế hơn, khiến người bị hại khó có khả năng tự vệ hay phản kháng tương xứng.
Khi hội tụ đủ ba yếu tố này, đó không còn là chuyện đùa giỡn của trẻ con nữa mà cần được nhìn nhận nghiêm túc như một tình huống bạo lực học đường thực sự.
Hệ lụy của các loại bạo lực học đường
Bạo lực học đường không chỉ ảnh hưởng đến nạn nhân mà còn để lại hậu quả cho chính người gây ra hành vi và cho cả môi trường giáo dục nói chung. Với nạn nhân, hệ lụy trải dài từ tổn thương thân thể đến những xáo trộn tinh thần kéo dài. Với người gây ra hành vi, đó là nguy cơ hình thành những thói quen ứng xử lệch lạc. Còn với nhà trường và xã hội, đó là sự xói mòn niềm tin vào một môi trường học tập an toàn.
Đối với nạn nhân
Một trong những hậu quả dễ thấy là những tổn thương trên cơ thể như trầy xước, bầm tím, thậm chí chấn thương nặng cần can thiệp y tế. Bên cạnh đó, nạn nhân của các loại bạo lực học đường thường gặp phải:
- Suy sụp tinh thần: biểu hiện qua lo âu, trầm cảm, sợ hãi kéo dài, có xu hướng né tránh bằng cách xin nghỉ học liên tục.
- Học tập sa sút: mất tập trung, giảm hứng thú với việc đến trường vì luôn trong trạng thái cảnh giác, bất an.
- Suy nghĩ tiêu cực, cực đoan: xuất hiện trong những trường hợp nặng và không được phát hiện, hỗ trợ kịp thời.
Một nghiên cứu trên hơn 2.300 học sinh trung học cơ sở tại Hà Nội cho thấy nhóm từng là nạn nhân bắt nạt học đường có tỷ lệ gặp các vấn đề về cảm xúc, khó hòa nhập với bạn bè cao hơn rõ rệt so với nhóm không bị bắt nạt. Đây là điều mà bất kỳ phụ huynh nào cũng cần cảnh giác và không nên chủ quan, kể cả khi con không có dấu vết tổn thương nào lộ ra bên ngoài.
Đối với người gây ra hành vi
Không chỉ nạn nhân chịu ảnh hưởng, chính những trẻ gây ra hành vi bạo lực cũng đang gửi đi một tín hiệu cảnh báo về cách các em xử lý cảm xúc và xây dựng mối quan hệ. Những hệ lụy thường gặp gồm:
- Hình thành tính cách hung hăng, lệch lạc: xem việc áp đảo người khác là cách giải quyết mâu thuẫn quen thuộc, có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành.
- Bị kỷ luật, đình chỉ học tập: nhà trường áp dụng các hình thức xử lý tùy mức độ nghiêm trọng của hành vi.
- Dính líu đến pháp luật: trong những vụ việc gây hậu quả nghiêm trọng, trẻ có thể phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật.
Nếu không được uốn nắn sớm và đúng cách, những thói quen ứng xử này rất dễ lặp lại trong các mối quan hệ khác của trẻ sau này, kể cả trong công việc và gia đình khi trưởng thành.
Đối với nhà trường và xã hội
Khi bạo lực học đường xảy ra thường xuyên, môi trường học tập không còn là nơi trẻ cảm thấy an toàn để phát triển. Nhiều học sinh khác dù không trực tiếp liên quan cũng bị ảnh hưởng tâm lý vì chứng kiến sự việc, dẫn đến tâm lý e dè, mất niềm tin vào bạn bè và thầy cô. Về lâu dài, điều này làm giảm sút uy tín của nhà trường trong mắt phụ huynh, đồng thời đặt ra áp lực lớn hơn cho toàn xã hội trong việc xây dựng một môi trường giáo dục lành mạnh cho thế hệ sau.
Khi cha mẹ cần thêm một điểm tựa: đồng hành cùng Minh Trí Thành
Đọc đến đây, có thể trong lòng anh chị đang dấy lên một chút lo lắng khi nhận ra vài dấu hiệu quen thuộc ở chính con mình. Điều đó rất dễ hiểu, vì không có phụ huynh nào ngồi yên được khi nghĩ đến việc con đang chịu tổn thương một mình. Tôi từng đồng hành cùng một gia đình có con trai học lớp 8, cháu từng bị bạn bè lập nhóm chat chế giễu ngoại hình suốt nhiều tuần liền mà không dám kể với ai vì sợ bị nói là yếu đuối. Sau khi được hướng dẫn cách trò chuyện đúng cách để con mở lòng, cùng với việc phối hợp chặt chẽ với giáo viên chủ nhiệm, cháu dần lấy lại sự tự tin và không còn né tránh việc đến lớp nữa.
Nếu anh chị đang cần thêm một người đồng hành để hiểu con hơn, biết cách trò chuyện đúng lúc và xây dựng cho con nền tảng tâm lý vững vàng trước những tình huống bạo lực học đường, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành. Đây là nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã cùng nhiều gia đình đi qua những giai đoạn khó khăn tương tự, từ việc nhận diện sớm dấu hiệu bất thường ở con cho đến cách xây dựng lại sự kết nối trong gia đình. Mỗi câu chuyện là một hành trình riêng, nhưng điểm chung là các con đều cần một người lớn đủ kiên nhẫn để lắng nghe đúng cách.
Kết luận
Trả lời cho câu hỏi bạo lực học đường gồm những loại nào không khó, nhưng nhận ra sớm và đồng hành đúng cách với con mới là điều quan trọng hơn cả. Mong những chia sẻ trên giúp anh chị bớt lo lắng và có thêm góc nhìn thực tế để bảo vệ con mình mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp về các loại bạo lực học đường
1. Bạo lực học đường gồm những loại nào phổ biến hiện nay?
Năm nhóm phổ biến gồm bạo lực thể chất, bạo lực ngôn từ và tinh thần, bạo lực xã hội (tẩy chay, cô lập), bạo lực tài sản và bạo lực trên mạng. Trong đó bạo lực trên mạng đang có xu hướng gia tăng nhanh do trẻ tiếp cận thiết bị điện tử và mạng xã hội từ sớm.
2. Làm sao biết con đang là nạn nhân của một trong các loại bạo lực học đường?
Anh chị nên để ý những thay đổi bất thường như con ngại đến trường, hay xin nghỉ học, đồ dùng học tập hư hỏng không rõ lý do, thường xuyên xin thêm tiền, hoặc bỗng nhiên thu mình, ít nói hơn hẳn so với trước.
3. Bạo lực tinh thần có nguy hiểm bằng bạo lực thể chất không?
Có, thậm chí đôi khi mức độ ảnh hưởng còn kéo dài hơn vì không để lại dấu vết bên ngoài nên dễ bị bỏ qua. Tổn thương tinh thần âm ỉ có thể ảnh hưởng đến sự tự tin và cách trẻ nhìn nhận bản thân trong nhiều năm sau đó.
4. Khi phát hiện con bị bắt nạt trên mạng, cha mẹ nên làm gì đầu tiên?
Việc đầu tiên là giữ bình tĩnh, không trách mắng con, sau đó cùng con chụp lại màn hình làm bằng chứng, hướng dẫn con chặn tài khoản gây hại và không phản hồi lại những bình luận kích động, rồi báo với nhà trường để có hướng xử lý phù hợp.
5. Một trò đùa giữa các bạn học có được xem là bạo lực học đường không?
Không phải mọi trò đùa đều là bạo lực học đường. Ranh giới nằm ở việc hành vi đó có lặp đi lặp lại, có tính cố ý gây tổn thương, và có sự chênh lệch quyền lực giữa hai bên hay không.
6. Cha mẹ có thể làm gì để phòng ngừa các loại bạo lực học đường từ sớm?
Duy trì kết nối và trò chuyện cởi mở với con mỗi ngày, làm gương trong cách xử lý cảm xúc và mâu thuẫn, đồng thời chủ động phối hợp với nhà trường để nắm bắt tình hình của con kịp thời là những cách phòng ngừa hiệu quả từ gốc.
Tài liệu tham khảo
- Bộ Giáo dục và Đào tạo (2023). Thống kê bạo lực học đường giai đoạn 5/9/2021 – 5/11/2023, trích trong: “Bình quân 50 cơ sở giáo dục thì xảy ra 1 vụ bạo lực học đường”, Hà Nội Mới. https://hanoimoi.vn/binh-quan-50-co-so-giao-duc-thi-xay-ra-1-vu-bao-luc-hoc-duong-647258.html
- Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội. Nghiên cứu về bắt nạt trực tuyến học đường, trích trong: “Báo động bạo lực học đường trên mạng xã hội”, Báo Chính phủ. https://baochinhphu.vn/bao-dong-bao-luc-hoc-duong-tren-mang-xa-hoi-102250173.htm
Pingback: Trẻ con đánh nhau phải làm sao? Can thiệp như thế nào?