Bạo lực là gì đình là gì? Có những gia đình, nếu nhìn bên ngoài, thì có vẻ“bình thường”: vẫn sống cùng nhau, vẫn ăn cơm cùng nhau, vẫn gọi nhau là vợ chồng, cha mẹ, con cái. Nhưng bên trong, không khí luôn căng thẳng như dây đàn. Một câu nói có thể thành vết cắt. Một cái nhìn có thể thành áp lực. Một trận quát mắng có thể khiến một đứa trẻ co mình cả tuổi thơ. Một người vợ có thể sống trong sợ hãi mà không dám gọi tên. Một người chồng có thể dùng quyền lực để kiểm soát rồi nghĩ đó là “dạy dỗ”. Một đứa con có thể lớn lên trong tổn thương nhưng cả nhà vẫn tự an ủi: “Nhà nào mà chẳng vậy.”
Và đó là chỗ nguy hiểm nhất của bạo lực gia đình: Nhiều khi nó sẽ bắt đầu bằng sự bình thường hóa. Bình thường hóa việc xúc phạm, việc kiểm soát, việc ép buộc, việc làm đau nhau rồi gọi đó là yêu thương, dạy bảo, trách nhiệm hay chuyện riêng trong nhà.
6 Nội dung chính trong bài này sẽ giúp bạn trả lời câu hỏi “Bạo lực gia đình là gì?”:
- Các hành vi được coi là bạo lực gia đình theo luật.
- Bạo lực gia đình đến từ đâu?
- Hậu quả của bạo lực gia đình.
- Nạn nhận của bạo lực gia đình có quyền gì?
- Liệu bạn có đang sử dụng bạo lực với con cái?
Và hướng đồng hành của Minh Trí Thành, để giúp gia đình Việt xây dựng một lối sống mới, nhiều hiểu biết hơn, thấu cảm và hạnh phúc hơn từ gốc.
1. Bạo lực gia đình là gì?
Bạo lực gia đình là hành vi cố ý của thành viên gia đình gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, tình dục, kinh tế đối với thành viên khác trong gia đình. Luật cũng cho thấy bạo lực gia đình không chỉ là đánh đập, mà còn có thể là làm tổn thương tinh thần, kiểm soát kinh tế, cưỡng ép tình dục, cô lập quan hệ xã hội hoặc ép học, ép lao động quá sức.
Nhiều người vẫn nghĩ bạo lực gia đình chỉ là khi có thương tích nhìn thấy được. Nhưng pháp luật Việt Nam hiện hành đã nhìn rộng hơn và đúng hơn: có những hành vi không để lại vết bầm trên da, nhưng để lại vết nứt trong tâm hồn. Có những đứa trẻ không bị đánh mỗi ngày, nhưng lớn lên trong chê bai, miệt thị, đe dọa, ép buộc, và hệ thần kinh của con vẫn sống trong tình trạng bị bạo lực.
Một số hình thức bạo lực gia đình mà có thể nhiều người đang gặp phải:
- Về bạo lực tình dục và bạo lực sinh sản, các hành vi như cưỡng ép quan hệ tình dục trái ý muốn của vợ hoặc chồng, cưỡng ép trình diễn hành vi khiêu dâm, cưỡng ép nghe, xem, đọc nội dung khiêu dâm, kích thích bạo lực, cưỡng ép tảo hôn, kết hôn, ly hôn hoặc cản trở kết hôn, ly hôn hợp pháp, cưỡng ép mang thai, phá thai, lựa chọn giới tính thai nhi. Dù là vợ chồng, nhưng nếu trái ý muốn và gây tổn hại, đó là bạo lực.
- Về bạo lực kinh tế và kiểm soát, bao gồm các hành vi chiếm đoạt, hủy hoại tài sản chung hoặc tài sản riêng của thành viên khác, cưỡng ép thành viên gia đình học tập, lao động quá sức, đóng góp tài chính quá khả năng, kiểm soát tài sản, thu nhập nhằm tạo ra tình trạng lệ thuộc về vật chất, tinh thần hoặc các mặt khác, cô lập, giam cầm thành viên gia đình, cưỡng ép thành viên gia đình ra khỏi chỗ ở hợp pháp trái pháp luật. Đây là chỗ rất nhiều người vẫn làm mà không nghĩ mình đang bạo lực: giữ toàn bộ tiền để một người phải xin từng khoản, ép con học đến kiệt sức, dùng tiền để điều khiển vợ/chồng/con cái, đuổi người thân ra khỏi nhà như một cách trừng phạt. Pháp luật đã gọi tên rất rõ những điều này.
- Việc cha mẹ bắt con phải học hành quá sức hoặc thường xuyên chê bai, miệt thị ngoại hình của con cái cũng có thể bị coi là bạo lực gia đình. Vì nó buộc ta phải nhìn lại cách mình đối xử với trẻ em trong nhà. Nhiều thứ ta quen gọi là “vì con”, pháp luật lại buộc ta nhìn nó bằng một tên khác: bạo lực.
2. Các hành vi được coi là bạo lực gia đình theo luật pháp
Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 liệt kê khá rõ các hành vi bạo lực gia đình. Trong đó có hành hạ, ngược đãi, đánh đập, đe dọa hoặc hành vi cố ý khác xâm hại đến sức khỏe, tính mạng, lăng mạ, chì chiết hoặc hành vi cố ý khác xúc phạm danh dự, nhân phẩm, cưỡng ép chứng kiến bạo lực đối với người hoặc con vật nhằm gây áp lực thường xuyên về tâm lý, bỏ mặc, không quan tâm, không nuôi dưỡng, chăm sóc các thành viên yếu thế hoặc không giáo dục thành viên gia đình là trẻ em.
Các hành vi kỳ thị, phân biệt đối xử về hình thể, giới, giới tính, năng lực; ngăn cản thành viên gia đình gặp gỡ người thân, có quan hệ xã hội hợp pháp, lành mạnh, ngăn cản việc thực hiện quyền, nghĩa vụ trong quan hệ gia đình, tiết lộ hoặc phát tán thông tin đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình nhằm xúc phạm danh dự, nhân phẩm, được luật coi là bạo lực gia đình. Nói cách khác, không phải cứ “không đánh” là không bạo lực. Việc cô lập, bêu rếu, làm nhục, kiểm soát, cắt đứt các kết nối lành mạnh của người khác cũng là bạo lực theo luật.
Theo Luật số 13/2022/QH15 về phòng, chống bạo lực gia đình, hành vi bạo lực gia đình bao gồm:
- Hành hạ, ngược đãi, đánh đập, đe dọa hoặc hành vi cố ý khác xâm hại đến sức khỏe, tính mạng;
- Lăng mạ, chì chiết hoặc hành vi cố ý khác xúc phạm danh dự, nhân phẩm;
- Cưỡng ép chứng kiến cảnh bạo lực đối với người, con vật nhằm gây áp lực thường xuyên về tâm lý;
- Bỏ mặc, không quan tâm; không nuôi dưỡng, chăm sóc thành viên gia đình là trẻ em, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người cao tuổi, người khuyết tật, người không có khả năng tự chăm sóc; không giáo dục thành viên gia đình là trẻ em;
- Kỳ thị, phân biệt đối xử về hình thể, giới tính, năng lực của thành viên gia đình;
- Ngăn cản thành viên gia đình gặp gỡ người thân, có quan hệ xã hội hợp pháp, lành mạnh hoặc hành vi khác nhằm cô lập, gây áp lực thường xuyên về tâm lý;
- Ngăn cản việc thực hiện quyền, nghĩa vụ trong quan hệ gia đình giữa ông, bà và cháu; giữa cha, mẹ và con; giữa vợ và chồng; giữa anh, chị, em với nhau;
- Tiết lộ hoặc phát tán thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình của thành viên gia đình nhằm xúc phạm danh dự, nhân phẩm;
- Cưỡng ép thực hiện hành vi quan hệ tình dục trái ý muốn của vợ hoặc chồng;
- Cưỡng ép trình diễn hành vi khiêu dâm; cưỡng ép nghe âm thanh, xem hình ảnh, đọc nội dung khiêu dâm, kích thích bạo lực;
- Cưỡng ép tảo hôn, kết hôn, ly hôn hoặc cản trở kết hôn, ly hôn hợp pháp;
- Cưỡng ép mang thai, phá thai, lựa chọn giới tính thai nhi.
- Chiếm đoạt, huỷ hoại tài sản chung của gia đình hoặc tài sản riêng của thành viên khác trong gia đình;
- Cưỡng ép thành viên gia đình học tập, lao động quá sức, đóng góp tài chính quá khả năng của họ; kiểm soát tài sản, thu nhập của thành viên gia đình nhằm tạo ra tình trạng lệ thuộc về mặt vật chất, tinh thần hoặc các mặt khác;
- Cô lập, giam cầm thành viên gia đình;
- Cưỡng ép thành viên gia đình ra khỏi chỗ ở hợp pháp trái pháp luật;
Hành vi quy định nêu trên được thực hiện giữa người đã ly hôn; người chung sống như vợ chồng; người là cha, mẹ, con riêng, anh, chị, em của người đã ly hôn, của người chung sống như vợ chồng; người đã từng có quan hệ cha mẹ nuôi và con nuôi với nhau cũng được xác định là hành vi bạo lực gia đình theo quy định của Chính phủ.
3. Nguyên nhân bạo lực gia đình
Một số nguyên nhân lớn dẫn đến bạo lực gia đình. Trong đó có yếu tố tệ nạn xã hội như nghiện hút, cờ bạc, rượu chè… làm tăng nguy cơ mất kiểm soát hành vi; và yếu tố nhận thức như tư tưởng trọng nam khinh nữ, bất bình đẳng giới, coi hành vi bạo lực gia đình là hiển nhiên trong cuộc sống. Đây là hai nhóm nguyên nhân rất thực tế và phổ biến.
Nhưng nếu nhìn sâu hơn, bạo lực gia đình không chỉ sinh ra từ rượu hay nóng giận. Nó còn sinh ra từ một hệ niềm tin méo mó về quyền lực. Khi một người tin rằng “mình có quyền dạy người khác bằng đau đớn”, khi một người đồng nhất sự phục tùng với yêu thương, khi một người xem hôn nhân là nơi được phép sở hữu thân thể, cảm xúc, tiền bạc và các mối quan hệ của người kia, đồng nghĩa với việc họ cho phép bạo lực xuất hiện.
Ngoài ra còn có nguyên nhân liên thế hệ. Một người từng lớn lên trong bạo lực, nếu không nhận diện và thay đổi, rất dễ dùng chính mô thức đó với gia đình mới của mình. Vòng lặp cứ thế đi từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Khi áp lực kéo dài nhưng thiếu năng lực quản lý cảm xúc. Nghèo đói, stress tài chính, áp lực công việc, mâu thuẫn kéo dài, kiệt sức làm cha mẹ… đều có thể làm một người dễ bùng nổ hơn. Điều này không biện minh cho bạo lực, nhưng giúp ta hiểu: Nếu chỉ chặn ở hành vi mà không chạm tới gốc là kỹ năng cảm xúc, sức khỏe tâm thần, niềm tin quyền lực và mô thức gia đình, bạo lực rất dễ quay lại dưới hình thức khác.
Bạo lực gia đình còn tồn tại vì sự im lặng của những người xung quanh. Hàng xóm biết nhưng không can thiệp. Người thân khuyên “nhịn đi cho êm”. Nạn nhân bị buộc giữ thể diện gia đình. Trẻ con bị dạy “đừng kể chuyện nhà ra ngoài”. Khi một cộng đồng bình thường hóa bạo lực, bạo lực sẽ được nuôi.
4. Hậu quả bạo lực gia đình
Hậu quả của bạo lực gia đình không chỉ dừng ở thương tích thể chất. Người bị bạo lực có thể bị ảnh hưởng nặng nề về tinh thần, luôn hoảng sợ, lo lắng, bất an, trầm cảm và tuyệt vọng. Người gây bạo lực cũng phải đối mặt với hậu quả như phá hỏng quan hệ với người thân, ám ảnh, ăn năn, hối lỗi và có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
Nhìn ở cấp gia đình, bạo lực làm sụp đổ điều mà một mái nhà cần nhất. Đó là cảm giác an toàn. Một gia đình có thể còn ở cùng nhau, nhưng nếu mỗi người đều sống trong sợ hãi, phòng thủ, căng thẳng hoặc im lặng để tránh bùng nổ, thì ngôi nhà đó không còn là nơi chữa lành. Nó trở thành nơi làm tổn thương. Và khi sự an toàn bị rút đi, các thành viên không còn thực sự gặp nhau bằng tình yêu, mà gặp nhau bằng vai diễn sinh tồn.
Với trẻ em, nếu trẻ là nạn nhân hoặc sống trong gia đình thường xuyên xảy ra bạo lực, tâm lý và sức khỏe của các em sẽ không ổn định. Khi lớn lên, nhiều em bị ám ảnh, thậm chí có thể sao chép và lặp lại hành vi bạo lực từng chứng kiến, đồng thời có thể bỏ học, phạm tội, uống rượu, hút thuốc, nghiện ma túy. Trẻ em chịu bạo lực thể chất trong tuổi thơ không chỉ bị tổn thương thể xác mà còn có thể đối diện với trầm cảm, lo âu, rối loạn stress sau sang chấn, phân ly, rối loạn tâm thần, hành vi tự làm hại và khó khăn trong học tập cũng như quan hệ xã hội.
Việc ngược đãi trẻ em bao gồm lạm dụng thể chất, cảm xúc/tâm lý, tình dục và bỏ mặc, gây ra hoặc có nguy cơ gây hại cho sức khỏe, sự sống còn, sự phát triển và phẩm giá của trẻ. Bạo lực với trẻ em là trừng phạt mang tính bạo lực – từ cha mẹ, người chăm sóc và người có quyền lực với trẻ, thường xảy ra ngay trong gia đình. Bạo lực không chỉ là một sự kiện, mà là một môi trường độc hại làm méo sự phát triển của não bộ, cảm xúc và nhân cách.
Một đứa trẻ lớn lên trong bạo lực vẫn có thể trở thành người tốt, nhưng không phải là số nhiều, và điều đó không có nghĩa bạo lực là vô hại. Nhiều đứa trẻ “lớn lên được” là vì chúng phải gồng lên để sống sót, không phải vì chúng được phát triển bình thường. Cái giá chúng trả có thể là hệ thần kinh luôn căng, nỗi sợ bị bỏ rơi, xu hướng tự trách, khó tin người khác, khó tự tin, khó điều hòa cảm xúc hoặc sống bằng hai phiên bản: Một phiên bản ngoan để không bị đau, một phiên bản bên trong đầy giận dữ và xấu hổ. Trẻ em cần an toàn để phát triển, chứ không cần đau để trưởng thành.
5. Nạn nhân của bạo lực gia đình có quyền gì?
Theo khoản 1 Điều 9 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình được Bệnh viện đa khoa Lãnh Binh Thăng dẫn lại, nạn nhân bạo lực gia đình có nhiều quyền quan trọng:
- Quyền yêu cầu cá nhân hoặc cơ quan có thẩm quyền bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và quyền, lợi ích hợp pháp liên quan
- Quyền yêu cầu áp dụng biện pháp bảo vệ, hỗ trợ ngăn chặn bạo lực.
- Được bố trí nơi tạm lánh và yêu cầu giữ bí mật nơi tạm lánh cũng như thông tin đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và gia đình.
- Quyền được tư vấn tâm lý, kỹ năng ứng phó với bạo lực gia đình.
- Được trợ giúp pháp lý, trợ giúp xã hội và cung cấp dịch vụ y tế.
- Được yêu cầu người gây bạo lực bồi thường tổn hại về sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và thiệt hại về tài sản.
- Được thông tin về quyền, nghĩa vụ trong quá trình giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp và xử lý hành vi bạo lực.
- Quyền khiếu nại, khởi kiện hoặc tố cáo hành vi vi phạm.
Những quyền trên được luật thừa nhận đây là hành vi vi phạm và trao cho nạn nhân những quyền cụ thể, để bảo vệ mình. Nhưng nhiều nạn nhân, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em, thường bị làm cho tin rằng mình “không có quyền gì”, “phải chịu”, “đừng làm to chuyện”, “vì con mà nhẫn nhịn”.
Ở góc độ nhân văn, việc biết mình có quyền cũng là bước đầu để thoát khỏi tâm thế nạn nhân. Khi một người nhận ra: mình có quyền được an toàn, có quyền được giúp đỡ, có quyền được tư vấn, có quyền được bảo vệ danh dự và thân thể, thì họ bắt đầu có cơ hội dừng vòng lặp bạo lực.
6. Liệu bạn có đang sử dụng bạo lực với con cái?
Đây là chuyện của rất nhiều cha mẹ tưởng mình đang yêu con. Nếu áp vào định nghĩa pháp lý hiện hành, một số hành vi mà người lớn vẫn làm hàng ngày có thể rơi vào vùng bạo lực gia đình: đánh đập, đe dọa, lăng mạ, chì chiết, xúc phạm danh dự nhân phẩm, bỏ mặc không quan tâm, không giáo dục trẻ, ép trẻ học quá sức, miệt thị ngoại hình, cô lập trẻ khỏi các kết nối lành mạnh, kiểm soát vật chất hoặc tinh thần để khiến trẻ lệ thuộc.
Thực tế, bạo lực với con có thể trông như thế nào?
Đó không chỉ là tát con, mà có thể là chửi con là “đồ vô dụng”, là chỉ chích con trước người khác, là ép con học hết lớp này đến lớp khác đến mức con không còn quyền được thở, là dọa bỏ con, dọa đuổi con ra khỏi nhà, là kiểm tra, kiểm soát mọi thứ của con bằng sợ hãi, là chế giễu ngoại hình, trí tuệ, giới tính, cảm xúc của con, là bắt con phải chịu trách nhiệm cho cảm xúc của người lớn: “Vì mày mà mẹ khổ”, “Mày làm bố tức phát điên.”. Là coi thành tích của con là điều kiện để con được yêu. Là đánh vào nỗi sợ sâu nhất của con để bắt con ngoan.
Với cha mẹ thì là “muốn tốt cho con.”, nhưng một ý định tốt không tự động biến một hành vi gây tổn hại thành điều đúng. Pháp luật nhìn vào hậu quả và khả năng gây hại để kết luận điều đó có là bạo lực gia đình không. Và khoa học sức khỏe tâm thần, cũng sẽ nhìn vào tác động lâu dài lên sự phát triển. Cả hai đều buộc ta nhìn lại một cách nghiêm túc.
WHO xác định bạo lực với trẻ em bao gồm cả bạo lực thể chất, tâm lý/cảm xúc và bỏ mặc, UNICEF nhấn mạnh hậu quả có thể gồm trầm cảm, lo âu, khó khăn học tập, rút lui xã hội và các hành vi nguy cơ. Vậy nếu con cái bị bạo lực, liệu con có lớn lên và trở thành người tốt không? Và con sẽ phải trả giá bằng cái gì để trở thành người đó?
- Có những đứa trẻ lớn lên “ngoan” vì chúng quá sợ.
- Có những đứa trẻ thành công vì chúng sống bằng nỗi phải chứng minh.
- Có những đứa trẻ tử tế nhưng bên trong đầy mặc cảm.
- Có những người sống một cuộc đời không dám là chính mình.
- Có những người trở thành cha mẹ rồi lại lặp lại điều đã từng làm mình đau.
Nói rằng “ngày xưa bị đánh mà vẫn nên người” là một câu rất thiếu công bằng với chính đứa trẻ ngày xưa. Có thể nó nên người, nhưng chưa chắc nó đã được lớn lên một cách lành mạnh. Có khi nó nên người bằng cách nuốt nước mắt và mang phần đau ấy đi suốt nhiều chục năm.
Trẻ em cần kỷ luật, nhưng là kỷ luật yêu thương.
7. Minh Trí Thành: cùng gia đình Việt, xây dựng lối sống mới
Bạo lực gia đình không chỉ là vấn đề pháp lý. Nó là vấn đề của lối sống, của nhận thức, của cách con người yêu thương nhau trong thiếu hiểu biết, của những tổn thương chưa được hỗ trợ, đang đi từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Đó là lý do một gia đình muốn thật sự thoát khỏi bạo lực không thể chỉ dừng ở việc “đừng đánh nữa”, mà cần học lại cách quản lý cảm xúc, học lại cách giao tiếp, nhìn lại những mô thức gia đình cũ. Cần xây lại một văn hóa sống mới trong nhà: tôn trọng hơn, kỷ luật tích cực, yêu thương nhưng không kiểm soát, áp đặt.
Tinh thần này rất gần với hướng đồng hành của Minh Trí Thành. Các chương trình của Minh Trí Thành đi vào những tầng rất gốc của đời sống gia đình: cha mẹ – con cái, vợ – chồng, mẹ chồng – nàng dâu, giao tiếp trong nhà, thay đổi tích cực và xây dựng lại cách sống hạnh phúc hơn từ bên trong. Mục tiêu không chỉ là “giảm xung đột”, mà là giúp gia đình Việt thôi lặp lại cách làm đau nhau, đã từng được xem là bình thường.
Trong câu chuyện cha mẹ – con cái, điều Minh Trí Thành nhấn mạnh là: muốn con thay đổi, cha mẹ cần chọn là người khởi phát để thay đổi, để nhìn lại cách mình đang tác động lên con. Trong câu chuyện vợ – chồng, Minh Trí Thành hướng đến sự trưởng thành trong giao tiếp, trách nhiệm với cảm xúc và giải quyết xung đột mà không dùng bạo lực tinh thần. Trong câu chuyện mẹ chồng – nàng dâu, trọng tâm là học lại cách tôn trọng ranh giới, nhìn nhau như con người thay vì vai diễn cố định.
Nói cách khác, xây một gia đình hạnh phúc là xây lại một nền văn hóa gia đình mới. Một gia đình hạnh phúc không được xây trên nỗi sợ. Nó chỉ có thể được xây trên an toàn, tôn trọng, trách nhiệm và tình yêu đủ trưởng thành.
Đăng ký ngay trải nghiệm chương trình 3 buổi miễn phí về khoa học tâm thức để xây dựng gia đình hạnh phúc hơn: https://sukien.minhtrithanh.com/
