Thói quen khó bỏ vì não bộ đã gắn hành vi quen thuộc với phần thưởng và biến nó thành lối mòn tự động. Bài viết giải thích cơ chế này, cách nhận diện thói quen xấu phổ biến, 5 bước thay đổi cụ thể và những lưu ý để anh chị không bỏ cuộc giữa chừng.

Bản chất khoa học của thói quen khó bỏ

Thói quen khó bỏ vì ba cơ chế cùng tác động lên nhau: vòng lặp phần thưởng khiến não bộ thèm hành vi cũ, lối mòn thần kinh càng lâu năm càng chắc, và sự bao biện của chính ta khiến hành vi ấy tiếp diễn dù biết có hại. Nghĩa là việc chưa bỏ được không đồng nghĩa với thiếu ý chí.

Nhiều người từng nói với tôi rằng họ biết rõ việc đó có hại, đã hứa với bản thân không biết bao nhiêu lần nhưng vẫn lặp lại như cũ. Khi hiểu được ba cơ chế dưới đây, anh chị sẽ bớt tự trách mình hơn.

Vòng lặp thói quen: gợi ý, hành vi và phần thưởng

Nhà báo Charles Duhigg, trong cuốn Sức mạnh của thói quen (tên gốc The Power of Habit, xuất bản năm 2012), mô tả mỗi thói quen như một vòng lặp gồm ba bước:

  • Gợi ý: tín hiệu báo cho não bộ biết đã đến lúc làm việc quen thuộc, có thể là một giờ giấc, một địa điểm, một người hoặc một cảm xúc.
  • Hành vi: việc anh chị làm ngay sau đó, thường theo quán tính, gần như không cần suy nghĩ.
  • Phần thưởng: cảm giác dễ chịu mà hành vi mang lại, như thư giãn, vui vẻ, bớt căng thẳng hay bớt buồn chán.

Điều khiến vòng lặp này khó phá vỡ là não bộ không chỉ nhớ phần thưởng mà còn bắt đầu “thèm” nó ngay khi gặp gợi ý. Dopamine, một chất dẫn truyền thần kinh gắn với sự mong đợi và động lực, tăng lên khi ta đoán trước được phần thưởng sắp đến. Vì vậy nhiều khi chỉ cần nghe tiếng thông báo điện thoại hay ngửi thấy mùi trà sữa, bàn tay đã đưa ra trước khi đầu óc kịp cân nhắc.

Tôi nhớ một chị kể rằng cứ khoảng chín giờ tối, sau khi xong việc nhà và dỗ con ngủ, chị lại cầm điện thoại lướt mạng xã hội đến tận khuya. Chị nói với tôi: “Cô ơi, em biết là phí thời gian mà không dừng được.” Khi cùng nhìn lại, chúng tôi thấy gợi ý là khoảnh khắc nhà yên ắng sau một ngày dài, hành vi là lướt điện thoại, còn phần thưởng là cảm giác cuối cùng cũng có chút thời gian cho riêng mình. Thứ chị cần thật ra là một khoảng nghỉ, chứ không phải chiếc điện thoại.

Lối mòn thần kinh: thói quen càng cũ càng khó đổi

Não bộ có tính dẻo, nghĩa là các kết nối giữa những tế bào thần kinh thay đổi theo những gì ta lặp lại. Hành vi nào được làm đi làm lại nhiều năm thì đường dẫn thần kinh tương ứng càng được củng cố, giống như lối mòn trên bãi cỏ bị giẫm mãi thành con đường rõ nét. Đi theo đường cũ thì nhẹ nhàng, còn mở một con đường mới thì tốn công và dễ khiến ta có cảm giác “lạc đường”.

Khi căng thẳng, việc này còn khó hơn, vì não bộ có xu hướng chọn cách làm quen thuộc để đỡ tốn năng lượng. Một nghiên cứu năm 2009 của Lars Schwabe và Oliver Wolf, đăng trên tạp chí Journal of Neuroscience, cho thấy người bị căng thẳng nghiêng về hành động theo thói quen hơn là cân nhắc mục tiêu. Tuy vậy, một số nghiên cứu lặp lại về sau chưa cho kết quả giống hệt, nên tôi xem đây là một gợi ý để suy ngẫm hơn là kết luận cuối cùng.

Điều tôi quan sát được cũng tương tự: những tuần công việc dồn dập hay con cái thi cử thường là lúc thói quen cũ như ăn vặt đêm, cáu gắt hay thức khuya quay lại mạnh nhất. Tin tốt là dù thói quen khó bỏ đến đâu, lối mòn cũng không cố định, con đường mới được đi đủ lâu sẽ thành đường chính.

Bản chất của thói quen xấu giống những thói quen khác về cách hình thành

Bất đồng nhận thức: biết sai mà vẫn làm

Nhà tâm lý học Leon Festinger đưa ra khái niệm này vào năm 1957 để chỉ cảm giác khó chịu khi điều ta tin và điều ta làm mâu thuẫn nhau. Ví dụ, ta biết thức khuya có hại cho sức khỏe nhưng vẫn thức. Để hết khó chịu, cách dễ nhất thường không phải đổi hành vi mà là đổi lời giải thích: “hôm nay làm nốt chút thôi”, “cả ngày mệt rồi, xem một tập cho đỡ”, “mai ngủ sớm bù”. Những câu bao biện này nghe rất hợp lý, và đó là một lý do nữa khiến thói quen khó bỏ.

Tôi từng gặp một người cha thường nhắc con trai lớp 6 đi ngủ trước mười giờ, nhưng chính anh lại ngồi xem bóng đá đến gần một giờ sáng. Khi con hỏi vì sao bố được thức, anh trả lời “bố là người lớn”. Sau buổi trò chuyện, anh thừa nhận câu trả lời đó chỉ để tự trấn an mình. Chuyện này nhắc tôi rằng người xung quanh, kể cả trẻ nhỏ, thường học từ việc ta làm, chứ không chỉ từ điều ta nói.

Phân loại và nhận diện các thói quen xấu phổ biến

Các thói quen xấu phổ biến thường chia thành ba nhóm: nhóm ảnh hưởng sức khỏe thể chất, nhóm ảnh hưởng tâm lý và hiệu suất làm việc, nhóm ảnh hưởng tinh thần và các mối quan hệ. Một thói quen đáng xem xét lại khi nó lặp đi lặp lại gần như tự động, anh chị thấy áy náy sau khi làm, và nó bắt đầu ảnh hưởng đến giấc ngủ, công việc hoặc không khí trong gia đình. Gọi đúng tên thói quen của mình là bước đầu để thay đổi. Dưới đây là từng nhóm, kèm dấu hiệu để anh chị tự nhận ra.

Nhóm thói quen ảnh hưởng sức khỏe thể chất

  • Thức khuya: ngủ muộn dù sáng hôm sau phải dậy sớm, thường xuyên uể oải vào buổi sáng, và hay lấy giờ đêm làm “thời gian của riêng mình”.
  • Lười vận động: ngồi nhiều, hay tìm lý do hoãn việc đi bộ hoặc tập thể dục dù biết cơ thể cần vận động.
  • Ăn vặt và thèm đồ ngọt: ăn khi căng thẳng, buồn chán hoặc lúc làm việc, chứ không phải khi đói thật sự.
  • Hút thuốc: thường gắn với những mốc cố định như sau bữa ăn, lúc uống cà phê hoặc khi áp lực.
  • Uống rượu bia: dùng để “xả stress” hoặc vì xã giao, rồi dần thành nếp mà khó cắt giảm.

Điểm chung của nhóm này là cơ thể phải “trả giá” khá chậm, nên ta dễ trì hoãn quyết định thay đổi. Hút thuốc và uống rượu bia còn có thể kéo theo sự phụ thuộc, tôi sẽ nói thêm ở phần tìm kiếm sự đồng hành bên dưới.

Nhóm thói quen ảnh hưởng tâm lý và hiệu suất làm việc

  • Trì hoãn: câu “để mai tính” xuất hiện thường xuyên, việc quan trọng bị dồn sát hạn mới bắt tay làm.
  • Dùng điện thoại, mạng xã hội quá mức: cầm máy lên khi không có mục đích, mở ứng dụng rồi mới nhớ mình định làm gì, và khó rời mắt khỏi màn hình.
  • Làm nhiều việc cùng lúc: vừa trả lời tin nhắn vừa nấu cơm vừa nghe điện thoại, cuối ngày thấy mình bận rộn mà chẳng xong việc nào ra việc nào.

Nhóm này dễ bị xem nhẹ vì không để lại dấu vết rõ ràng trên cơ thể, nhưng lại ngốn thời gian và sự chú ý, hai thứ mà ai cũng đang thiếu. Thói quen này còn dễ lan sang người xung quanh, chẳng hạn khi cả nhà cùng cầm điện thoại trong bữa cơm.

Nhóm thói quen ảnh hưởng tinh thần và các mối quan hệ

  • Nghĩ quá nhiều: một chuyện cứ xoay vòng trong đầu mà không đi đến quyết định nào, thường rõ nhất vào ban đêm.
  • So sánh mình với người khác: lướt thấy “con nhà người ta” hay cuộc sống của người khác rồi tự thấy mình kém cỏi.
  • Không biết đặt ranh giới: khó nói “không”, nhận việc thay người khác đến kiệt sức rồi âm thầm bực bội.

Ba thói quen này ít khi bị gọi là “xấu”, vì chúng thường đến từ sự chu đáo hoặc lòng muốn làm tốt. Nhưng khi kéo dài, chúng bào mòn năng lượng và làm các mối quan hệ căng thẳng hơn, nhất là với những người thân thiết nhất.

Quy trình và chiến lược loại bỏ thói quen xấu

Để loại bỏ thói quen xấu, anh chị có thể đi theo năm bước: tìm ra điểm kích hoạt, thay thế hành vi, thay đổi môi trường, chia nhỏ mục tiêu và quản lý cơn thèm. Các bước này không nhằm ép mình mạnh tay hơn, mà để làm việc cùng cách não bộ vận hành. Tôi đã gom lại sau nhiều lần thử và sai cùng những người tôi đồng hành. Với thói quen khó bỏ ở người lớn hay trẻ nhỏ, các nguyên tắc này đều có thể áp dụng.

Bước 1: Tìm ra điểm kích hoạt

Trong một đến hai tuần, mỗi lần thói quen xuất hiện, anh chị hãy ghi nhanh vào sổ tay hoặc ghi chú điện thoại bốn điều:

  • Việc đó xảy ra vào lúc nào trong ngày?
  • Anh chị đang ở đâu?
  • Có ai ở bên cạnh không?
  • Cảm xúc ngay trước đó là gì?

Sau vài ngày, quy luật sẽ dần lộ ra. Chị ở trên khi ghi chép mới nhận ra mình lướt điện thoại không phải vì chán, mà vì kiệt sức vào đúng khoảng chín giờ tối. Khi biết gợi ý thật sự là gì, việc cần làm tiếp theo rõ ràng hơn rất nhiều.

Bước 2: Thay thế hành vi thay vì xóa sổ

Theo cách tiếp cận của Charles Duhigg, nguyên tắc dễ áp dụng nhất để thay đổi một thói quen là giữ nguyên gợi ý và phần thưởng, chỉ đổi hành vi ở giữa. Lý do là lối mòn cũ vẫn còn đó, nên cách thực tế là mở thêm một con đường khác dẫn đến cùng một phần thưởng chứ khó mà xóa sổ nó. Ví dụ, nếu anh chị thường ăn kẹo mỗi khi căng thẳng, hãy thử nhai kẹo cao su không đường hoặc ăn một nắm hạt. Cái miệng vẫn có việc để làm, cảm giác “được dỗ dành” vẫn còn.

Với chị kia, phần thưởng cần giữ là khoảng thời gian cho riêng mình. Chúng tôi thử đổi hành vi: sau khi con ngủ, chị tắm nước ấm, pha một ấm trà và đọc vài trang sách thay vì mở mạng xã hội. Vài tuần sau, chị kể buổi tối của mình nhẹ nhàng hơn và sáng ra đỡ nặng đầu hơn.

Bước 3: Thay đổi môi trường sống bằng quy tắc 20 giây

Shawn Achor, tác giả cuốn The Happiness Advantage, đề xuất một ý tưởng thực tế: cộng thêm khoảng 20 giây vào quãng đường để làm một thói quen xấu và bớt đi khoảng 20 giây cho thói quen tốt. Đây là một nguyên tắc thực hành chứ không phải định luật khoa học, nhưng nó đúng ở chỗ ta thường chọn việc dễ làm nhất trong tầm tay. Chỉ cần tăng thêm một chút công sức, cơn bốc đồng đã có thêm thời gian để lắng xuống.

Muốn bớt lướt điện thoại, anh chị có thể sạc máy ở phòng khách thay vì đầu giường, xóa ứng dụng khỏi màn hình chính hoặc đăng xuất sau mỗi lần dùng. Muốn bớt ăn vặt, đừng tích trữ bánh kẹo trong nhà, hãy để trái cây ở nơi dễ thấy. Muốn tập thể dục đều hơn, hãy đặt giày thể thao ngay cạnh cửa. Với cả gia đình, việc tắt ti vi và để điện thoại ở phòng khác trong giờ ăn giúp mọi người bớt xao nhãng và gắn kết hơn.

Loại bỏ thói quen xấu cần chiến lược cụ thể để đảm bảo hiệu quả

Bước 4: Chia nhỏ mục tiêu thành những bước cực nhỏ

Đừng cố thay đổi 180 độ chỉ trong một ngày. Với thói quen khó bỏ, khi mục tiêu quá lớn, não bộ dễ xem đó là mối đe dọa và tìm cách quay về cái quen thuộc. Anh chị nên bắt đầu từ mức nhỏ đến mức gần như quá dễ: người hút 5 điếu mỗi ngày giảm xuống còn 4 điếu, người hay thức khuya đi ngủ sớm hơn 15 phút mỗi tuần, người hay ăn vặt đêm bỏ đúng một lần trong tuần đầu tiên. Những bước nhỏ này nghe có vẻ chậm, nhưng chúng cho anh chị cảm giác mình đang tiến bộ, và chính cảm giác đó giúp duy trì động lực. Khi bước hiện tại trở nên nhẹ nhàng, anh chị hãy tăng dần mức độ.

Bước 5: Quản lý cơn thèm bằng cách quan sát và đánh lạc hướng

Cơn thèm giống như một con sóng: nó dâng lên, lên đến đỉnh rồi hạ xuống. Nhà tâm lý học Alan Marlatt gọi cách đối mặt với nó mà không làm theo là “lướt cơn thèm” (urge surfing). Cơn thèm thường chỉ kéo dài vài phút rồi qua đi, và yếu dần khi ta không làm theo nó. Nghĩa là anh chị chỉ cần “trụ” qua một quãng ngắn, chứ không phải chống lại nó mãi mãi.

Một kỹ thuật chánh niệm được nhiều người dùng là RAIN, gồm bốn việc nối tiếp nhau:

  • Nhận ra (Recognize): gọi tên cảm giác, ví dụ “mình đang thèm”.
  • Cho phép (Allow): để cảm giác đó hiện diện mà không cố đẩy nó đi.
  • Quan sát (Investigate): để ý nó nằm ở đâu trong cơ thể và mạnh đến mức nào.
  • Chăm sóc (Nurture): nói với bản thân một câu tử tế, như cách anh chị nói với người bạn đang khó khăn.

Nếu cơn thèm quá mạnh, anh chị có thể đánh lạc hướng giác quan bằng cách uống một cốc nước, đi vài vòng quanh nhà, rửa tay, nhai kẹo cao su hoặc gọi điện cho người thân. Mẹo nhỏ tôi hay chia sẻ là đặt đồng hồ mười phút và tự hẹn với mình: “Hết mười phút mà vẫn thèm thì mình tính tiếp.” Nhiều người nhận ra cơn thèm đã nhẹ đi trước khi đồng hồ kêu.

Những lưu ý để không bỏ cuộc giữa chừng khi bỏ thói quen xấu

Để không bỏ cuộc giữa chừng, anh chị cần nhớ ba điều: quá trình thay đổi thường kéo dài vài tháng chứ không phải vài tuần, vấp ngã là chuyện bình thường và không có nghĩa là thất bại, và nên có người đồng hành cùng mình. Ba lưu ý này giúp anh chị giữ được nhịp những lúc động lực xuống thấp. Theo quan sát của tôi, nhiều người dừng lại không phải vì thiếu quyết tâm mà vì kỳ vọng quá nhanh hoặc tự trách quá nặng sau lần vấp ngã đầu tiên.

Cột mốc thời gian: hãy chuẩn bị cho vài tháng, không phải vài tuần

Nhiều người tin rằng chỉ cần 21 ngày là đủ để thay đổi. Con số này bắt nguồn từ nhận xét của bác sĩ phẫu thuật thẩm mỹ Maxwell Maltz trong cuốn sách năm 1960, khi ông ghi nhận những người vừa phẫu thuật thẩm mỹ cần khoảng ba tuần để quen với diện mạo mới. Đó không phải là một nghiên cứu về thói quen. Nghiên cứu năm 2009 của Phillippa Lally và các đồng nghiệp tại University College London trên 96 người cho thấy một hành vi mới cần trung bình 66 ngày để trở nên tự động, và khoảng dao động rất rộng, từ 18 đến 254 ngày tùy việc và tùy người.

Vì vậy anh chị đừng nản khi qua ba tuần mà mọi thứ vẫn còn nặng nề. Nghiên cứu này cũng ghi nhận rằng lỡ bỏ sót một ngày không làm hỏng tiến trình hình thành thói quen. Với thói quen khó bỏ đã lâu năm hoặc có tính phụ thuộc, thời gian có thể dài hơn nữa, và đó là điều bình thường.

Chấp nhận sự vấp ngã như một phần của hành trình

Tái phạm không có nghĩa là anh chị thất bại. Điều nguy hiểm hơn là suy nghĩ “đằng nào cũng hỏng rồi, bỏ luôn”, tức là cách nghĩ được ăn cả ngã về không. Một nghiên cứu năm 2010 của nhóm Michael Wohl tại Đại học Carleton (Canada) trên sinh viên cho thấy những bạn tự tha thứ cho việc đã trì hoãn ở kỳ thi giữa kỳ đầu thì ít trì hoãn hơn ở kỳ thi sau. Có vẻ như khi bớt tự trách, ta bớt né tránh và dễ quay lại công việc hơn.

Người cha thức khuya xem bóng đá trong câu chuyện ở trên từng nhắn cho tôi vào một sáng sau khi lỡ thức đến một giờ: “Hỏng rồi cô ơi, chắc bỏ thôi.” Tôi chỉ hỏi anh một câu: tối nay mình đi ngủ đúng giờ được không? Anh ngủ đúng giờ và đó mới là điều quan trọng. Hôm vấp ngã chỉ là một ngày, đừng để nó thành lý do cho cả tháng.

Tìm kiếm sự đồng hành

Anh chị hãy nói mục tiêu của mình với một người đáng tin, có thể là vợ hoặc chồng, một người bạn thân hay một người thân trong nhà. Khi có người biết, ta khó bỏ qua lời hứa hơn, và những ngày yếu lòng cũng có người nhắc. Việc cả nhà cùng thay đổi, chẳng hạn cùng để điện thoại ở phòng khách sau chín giờ tối, thường dễ hơn nhiều so với một mình gắng sức.

Nếu thói quen đã mang tính phụ thuộc sâu như hút thuốc lâu năm hay uống rượu bia thường xuyên, hoặc nếu anh chị thấy mình càng cố càng bế tắc, đừng ngần ngại tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ để được hỗ trợ. Nhờ giúp đỡ là cách làm có trách nhiệm với bản thân và với những người thương yêu mình.

Một môi trường đồng hành khi anh chị muốn thay đổi thói quen

Khi tự mình thay đổi thấy quá nặng nề, một môi trường có người hướng dẫn và đồng hành thường giúp ta giữ nhịp tốt hơn. Đó cũng là điều đã nhắc ở phần tìm kiếm sự đồng hành: có người cùng đi thì những ngày yếu lòng bớt đơn độc, và những bước nhỏ dễ được duy trì lâu hơn. Với cha mẹ, điều này càng có ý nghĩa, vì con thường quan sát cách cha mẹ sống mỗi ngày rồi học theo từ đó. Khi cha mẹ thay đổi một thói quen của mình, con cũng có thêm một tấm gương để nhìn vào.

Minh Trí Thành là nơi lý tưởng để anh chị cùng nhau thay đổi thói quen xấu

Chương trình Cha mẹ tỉnh thức tại Minh Trí Thành do cô Nguyễn Thị Lanh dẫn dắt được xây dựng theo tinh thần ấy. Chương trình không chỉ tập trung vào hành vi bên ngoài của con, mà giúp cha mẹ nhận diện, hiểu và quản lý cảm xúc của chính mình, học cách giao tiếp không phán xét, từ đó nhìn lại những thói quen quen thuộc trong cách làm cha mẹ. Nếu anh chị đang tìm một hành trình để thay đổi tích cực những thói quen khó bỏ của bản thân và làm gương cho con, có thể tham khảo chương trình Cha mẹ tỉnh thức tại Minh Trí Thành.

Kết luận

Thói quen khó bỏ không phải vì anh chị thiếu ý chí, mà vì não bộ vận hành theo những vòng lặp quen thuộc. Hãy hiểu cơ chế, thay thế hành vi và kiên nhẫn với bản thân. Bắt đầu bằng một bước nhỏ ngay tuần này: ghi lại điểm kích hoạt của mình, rồi để những thay đổi nhỏ cộng dồn theo thời gian.

Câu hỏi thường gặp về thói quen khó bỏ

Vì sao thói quen khó bỏ dù biết rõ là có hại?

Thói quen khó bỏ vì được duy trì bởi vòng lặp gợi ý, hành vi và phần thưởng, chứ không chỉ do lý trí quyết định. Não bộ nhớ phần thưởng và thèm nó ngay khi gặp gợi ý, trong khi lối mòn thần kinh càng lâu năm càng chắc. Thêm vào đó, ta hay tự bao biện để thấy dễ chịu ngay lúc đó, nên biết hại chưa chắc đã đủ để dừng lại.

Bỏ một thói quen xấu mất bao lâu?

Không có con số cố định. Nghiên cứu của Phillippa Lally tại University College London cho thấy trung bình khoảng 66 ngày để một hành vi mới trở nên tự động, với khoảng dao động từ 18 đến 254 ngày. Con số 21 ngày thường được nhắc đến không xuất phát từ nghiên cứu về thói quen. Anh chị nên chuẩn bị tinh thần cho vài tháng và đừng nản nếu lỡ bỏ sót một ngày.

Nên bỏ từng thói quen một hay nhiều thói quen cùng lúc?

Với đa số người, tôi khuyên nên ưu tiên một thói quen trước, vì mỗi thay đổi đều cần sự chú ý và năng lượng. Anh chị có thể chọn thói quen đang gây ảnh hưởng nhiều nhất hoặc dễ thay đổi nhất để tạo đà. Khi thói quen đầu tiên bắt đầu ổn định, hãy chuyển sang thói quen tiếp theo.

Lỡ tái phạm thì có phải làm lại từ đầu không?

Không. Một lần tái phạm chỉ là một ngày không như ý, không xóa đi những gì anh chị đã làm được. Điều quan trọng là quay lại ngay ở lần tiếp theo thay vì rơi vào suy nghĩ “đằng nào cũng hỏng rồi”. Tự tha thứ cho bản thân và tiếp tục thường giúp ta bền bỉ hơn là tự trách.

Cơn thèm kéo dài bao lâu và làm gì để vượt qua?

Cơn thèm thường chỉ kéo dài vài phút rồi dịu đi nếu ta không làm theo nó. Anh chị có thể dùng kỹ thuật RAIN gồm nhận ra, cho phép, quan sát và chăm sóc, hoặc đánh lạc hướng bằng cách uống nước, đi lại, nhai kẹo cao su, gọi điện cho người thân. Đặt đồng hồ mười phút rồi tự hẹn “hết giờ mà vẫn thèm thì tính tiếp” cũng là cách đơn giản và hữu ích.

Làm sao giúp người thân trong gia đình bỏ thói quen xấu?

Trước hết, anh chị nên làm gương, vì mọi người thường học theo những gì ta làm. Hãy cùng người thân tìm hiểu thói quen ấy xuất hiện vào lúc nào và vì cảm xúc gì, rồi cùng chọn một hoạt động thay thế mà họ thích. Đồng thời, hãy thay đổi môi trường chung, chẳng hạn cho điện thoại “nghỉ” ở phòng khách vào giờ ăn và giờ ngủ. Cách này giúp người thân cảm thấy được đồng hành thay vì bị trách.

Tài liệu tham khảo

5/5 - (1 bình chọn)

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *