Nguyên nhân của áp lực thi cử đến từ bốn nhóm chính: thói quen sinh học như thiếu ngủ, kỳ vọng từ gia đình và xã hội, tính cách của chính học sinh, và yếu tố thời đại như mạng xã hội. Lanh tôi phân tích từng nhóm kèm ví dụ thực tế để phụ huynh dễ nhận diện áp lực con đang trải qua.
Nguyên nhân của áp lực thi cử từ thói quen sinh học của học sinh
Nhóm nguyên nhân của áp lực thi cử đầu tiên, và cũng là nhóm dễ bị bỏ qua, nằm ngay trong cơ thể con: giấc ngủ thiếu, ăn uống qua loa và việc lạm dụng chất kích thích để tỉnh táo. Rất nhiều phụ huynh chỉ nhìn vào điểm số và lịch học, mà quên rằng một cơ thể mệt mỏi không thể tạo ra một cái đầu tỉnh táo, dù con có cố gắng đến đâu.
Thiếu ngủ kéo dài đẩy áp lực thi cử lên cao
Thức khuya cày đề, ngủ chưa đến năm tiếng mỗi ngày trong giai đoạn ôn thi nước rút là nguyên nhân của áp lực thi cử phổ biến mà Lanh tôi gặp ở các gia đình. Theo thông tin y khoa từ Vinmec, giấc ngủ càng ít thì nồng độ cortisol, loại hormone gây căng thẳng, trong máu càng tăng, vì cortisol vốn được điều chỉnh theo nhịp sinh học và giảm dần khi ta chìm sâu vào giấc ngủ.
Nói cách khác, thiếu ngủ không chỉ làm con mệt mỏi mà còn khiến cơ thể tự sinh ra nhiều căng thẳng hơn, dù chẳng có ai gây áp lực thêm cho con cả. Não bộ không được nghỉ ngơi cũng khó ghi nhớ kiến thức vừa ôn, dẫn đến vòng luẩn quẩn học nhiều nhưng nhớ ít.
Lanh tôi từng gặp một phụ huynh kể rằng con chị thức đến hai, ba giờ sáng mỗi tối trong tháng cuối trước kỳ thi vào lớp 10, sáng hôm sau lại dậy sớm đi học tiếp. Kết quả là điểm kiểm tra thử của con không những không tăng mà còn giảm dần, vì con ngồi vào bàn học nhưng đầu óc trống rỗng, đọc đề mà không hiểu mình vừa đọc gì.
Lạm dụng chất kích thích khiến áp lực thi cử dễ biến thành hoảng loạn
Để chống lại cơn buồn ngủ, không ít học sinh chọn cách uống thật nhiều cà phê, trà đặc hoặc nước tăng lực trước giờ vào phòng thi. Nhìn bề ngoài thì có vẻ tỉnh táo hơn, nhưng đây lại là con dao hai lưỡi, vì tim đập nhanh hơn, tay có thể hơi run, và với những em vốn đã lo lắng sẵn, cảm giác hồi hộp do chất kích thích gây ra rất dễ bị nhầm lẫn với cơn hoảng loạn, khiến các em càng thêm sợ trước giờ thi.
Bỏ bữa, thiếu chất làm cơ thể suy nhược ngay trong mùa thi
Giai đoạn ôn thi căng thẳng khiến nhiều em ăn uống qua loa, thậm chí bỏ bữa sáng vì tiếc thời gian ngồi vào bàn học. Khi cơ thể không được nạp đủ năng lượng và dưỡng chất để nuôi não bộ hoạt động, tình trạng hạ đường huyết, hoa mắt, chóng mặt rất dễ xảy ra ngay giữa buổi ôn tập, thậm chí ngay trong phòng thi.
Có một cậu bé lớp 9 mà tôi từng trò chuyện, mẹ kể rằng con thường bỏ bữa trưa để học thêm ca chiều, đến gần ngày thi thì người xanh xao, hay than mệt, ngồi học được mười lăm phút là hoa mắt. Sau khi gia đình điều chỉnh lại giờ ăn và đảm bảo con ăn đủ ba bữa, tình trạng mệt mỏi giảm hẳn chỉ sau chưa đầy một tuần.
>>>> Xem thêm: 12 Hậu quả của áp lực thi cử đến Học Tập và Đời Sống của học sinh
Nguyên nhân của áp lực thi cử từ gia đình và xã hội
Bên cạnh yếu tố thể chất, một nhóm nguyên nhân của áp lực thi cử khác đến từ chính những người thân yêu và môi trường xung quanh con: kỳ vọng của cha mẹ, sức ép từ hệ thống thi cử và những lời so sánh tưởng như vô hại.
Kỳ vọng quá lớn từ cha mẹ tạo áp lực thi cử vô hình
Đa số cha mẹ đều mong con đạt điểm cao, đỗ vào trường chuyên hoặc trường tốp đầu, và mong muốn đó xuất phát từ tình thương chứ không hề xấu. Nhưng khi sự quan tâm ấy biến thành áp lực phải đạt bằng được một con số cụ thể, con sẽ cảm nhận tình yêu thương của cha mẹ đi kèm điều kiện, và mỗi lần nhìn vào bài kiểm tra là một lần con thấy sợ làm bố mẹ thất vọng.
Tôi nhớ có một phụ huynh từng nhắn tin cho tôi lúc gần nửa đêm, hỏi rằng con chị học mãi mà điểm vẫn không lên, chị lo con sẽ trượt trường công lập. Đọc tin nhắn đó, Lanh tôi hiểu ngay, vì đó cũng là nỗi lo mà tôi từng trải qua với chính con mình.
Sức ép từ hệ thống giáo dục và tỷ lệ chọi ngày càng cao
Những kỳ thi mang tính bước ngoặt như thi vào lớp 10 hay thi tốt nghiệp trung học phổ thông vốn có tính cạnh tranh rất cao, đặc biệt ở các thành phố lớn nơi số lượng thí sinh vượt xa chỉ tiêu trường công lập.
Chỉ riêng năm học 2026-2027, Hà Nội có khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở nhưng chỉ tiêu vào lớp 10 công lập không chuyên chỉ tiếp nhận hơn 56% số đó, có trường như THPT Yên Hòa ghi nhận tỷ lệ chọi lên tới hơn 1 chọi 3. Bản thân cấu trúc của một kỳ thi mang tính loại trừ như vậy đã đủ để tạo ra tâm lý lo âu, chưa cần ai nói thêm điều gì.
So sánh “con nhà người ta” làm tăng áp lực thi cử
Câu nói quen thuộc kiểu “con nhà người ta” tưởng chừng vô hại nhưng lại là một trong những nguồn áp lực âm ỉ. Khi liên tục bị đặt lên bàn cân với bạn bè, anh chị em họ, hay con của đồng nghiệp bố mẹ, học sinh dần hình thành nỗi sợ thất bại, mất dần sự tự tin vào chính khả năng của mình, và đôi khi học không còn vì muốn hiểu biết mà chỉ để không bị thua kém người khác.
>>>> Xem thêm: 9 Cách giảm áp lực thi cử từ chăm sóc Thể Chất và Tinh Thần
Nguyên nhân của áp lực thi cử đến từ chính bản thân học sinh
Không phải lúc nào áp lực cũng đến từ bên ngoài. Một nhóm nguyên nhân của áp lực thi cử khác lại nằm ngay trong cách các em tự nhìn nhận bản thân và tổ chức việc học của mình, từ tính cầu toàn, lỗ hổng kiến thức, cho đến cách quản lý thời gian.
Tính cầu toàn khiến học sinh tự tạo áp lực thi cử cho mình
Nhiều em học sinh tự đặt cho mình một tiêu chuẩn gần như tuyệt đối, chỉ chấp nhận điểm mười hoặc thứ hạng cao trong lớp, và coi bất kỳ sai sót nhỏ nào cũng là thất bại. Tâm lý cầu toàn này khiến các em luôn trong trạng thái căng như dây đàn, vì chỉ cần một câu làm sai trong lúc thi cũng đủ khiến các em mất bình tĩnh cho cả bài thi.
Hổng kiến thức, chuẩn bị kém gây áp lực thi cử vào phút chót
Khi việc ôn tập không được sắp xếp bài bản ngay từ đầu, hoặc khối lượng kiến thức dồn lại quá nhiều vào giai đoạn nước rút, học sinh dễ rơi vào cảm giác hoảng loạn khi mở đề thi ra và thấy có quá nhiều phần mình chưa nắm chắc. Cảm giác không kiểm soát được kiến thức của chính mình là một trong những nguồn gốc gây lo âu mạnh trước mỗi kỳ thi.
Kỹ năng quản lý thời gian kém làm áp lực thi cử dồn vào chặng cuối
Không biết phân bổ thời gian học hợp lý giữa các môn, cộng với thói quen để việc dồn đến sát ngày thi mới bắt đầu học nghiêm túc, khiến nhiều em rơi vào tình trạng căng thẳng cực độ trong những ngày cuối cùng, học không kịp mà nghỉ cũng không yên tâm.
Từng thi trượt khiến áp lực thi cử lặp lại ở những lần sau
Một em học sinh có thể đã từng trượt một kỳ thi quan trọng, hoặc điểm thi thử thấp hơn mong đợi rất nhiều. Nỗi sợ lặp lại thất bại cũ thường lớn hơn cả áp lực của kỳ thi hiện tại, vì các em vừa phải chuẩn bị kiến thức, vừa phải chiến đấu với chính nỗi ám ảnh trong đầu mình. Tôi từng đồng hành cùng một em học sinh lớp 12 từng thi trượt đại học nguyện vọng một năm trước, năm sau khi ôn thi lại, cứ đến gần ngày thi là em mất ngủ, tim đập nhanh dù đã học kỹ hơn rất nhiều so với lần trước.
Nguyên nhân của áp lực thi cử mang tính thời đại
Có một nhóm nguyên nhân của áp lực thi cử mà thế hệ phụ huynh chúng ta ngày xưa gần như không phải đối mặt, đó là những áp lực đến từ mạng xã hội và sự dư thừa thông tin ôn thi.
Áp lực đồng trang lứa trên mạng xã hội làm áp lực thi cử tăng gấp bội
Chỉ cần lướt một vòng TikTok hay Facebook vào mùa thi, các em dễ dàng bắt gặp hình ảnh bạn bè đăng story học bài lúc nửa đêm, khoe điểm cao, khoe đỗ nguyện vọng sớm. Những hình ảnh đó vô tình tạo ra cảm giác mình đang bị bỏ lại phía sau, dù thực tế việc học của con không hề tệ như con tưởng.
Quá tải thông tin ôn thi khiến học sinh rơi vào hiệu ứng FOMO
Thời của các con có quá nhiều tài liệu ôn thi, quá nhiều khóa luyện thi trực tuyến, quá nhiều nhóm chia sẻ đề trên mạng xã hội. Sự dư thừa này lại tạo ra một dạng áp lực mới: các em tải về rất nhiều tài liệu, tham gia nhiều nhóm luyện đề nhưng không học hết, rồi lại thấy bất an vì cảm giác mình chuẩn bị chưa đủ, dù trên thực tế có khi con đã ôn tập nhiều hơn cả bạn bè cùng lớp.
Ai đang chịu áp lực thi cử nhiều?
Không phải học sinh nào cũng chịu áp lực thi cử theo cùng một cách. Tùy vào giai đoạn học tập và hoàn cảnh riêng, ba nhóm học sinh dưới đây thường là những người chịu áp lực nặng nề trong mỗi mùa thi.
Sĩ tử thi vào lớp 10 đối mặt áp lực thi cử từ tỷ lệ chọi
Đây là nhóm chịu áp lực rất lớn từ tỷ lệ chọi gay gắt tại các thành phố lớn, khi số chỉ tiêu vào trường công lập luôn thấp hơn nhiều so với số học sinh dự thi, như số liệu tại Hà Nội đã nêu ở phần trên. Nỗi sợ không có suất học trường công, phải học trường dân lập với học phí cao hơn, đè nặng lên cả các em và phụ huynh suốt nhiều tháng trước kỳ thi.
Sĩ tử thi tốt nghiệp trung học phổ thông và đại học chịu áp lực mang tính bước ngoặt
Với nhóm này, áp lực không chỉ nằm ở một bài thi, mà còn ở cảm giác đây là bước ngoặt quyết định hướng đi nghề nghiệp và cả tương lai lâu dài. Việc phải chọn ngành, chọn trường trong khi bản thân chưa thực sự hiểu rõ mình muốn gì, khiến nhiều em vừa lo về điểm số, vừa hoang mang về lựa chọn cuộc đời.
Học sinh trường chuyên, lớp chọn: nhóm chịu áp lực thi cử âm thầm
Theo chia sẻ của PGS.TS Ngô Anh Vinh, Trưởng khoa Sức khỏe vị thành niên tại Bệnh viện Nhi Trung ương, mỗi ngày khoa tiếp nhận hơn năm mươi trẻ đến khám vì các biểu hiện lo âu, căng thẳng, phần lớn ở độ tuổi mười đến mười lăm, và không ít trong số đó vốn là học sinh ngoan, học lực khá giỏi, thậm chí đang theo học tại các trường chuyên.
Bệnh viện cũng dẫn lại nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy tỷ lệ trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông tại Việt Nam dao động trong khoảng 13 đến 30%. Theo Lanh tôi lý giải từ góc độ đồng hành thực tế, những em học giỏi, ngoan thường ý thức rất rõ về kỳ vọng mà thầy cô, gia đình đặt lên mình, và chính sự ý thức đó lại trở thành gánh nặng phải giữ vững phong độ trong mắt người khác.
Minh Trí Thành đồng hành cùng cha mẹ giảm áp lực thi cử cho con
Nhìn lại tất cả những nhóm nguyên nhân ở trên, có thể thấy áp lực thi cử hiếm khi chỉ đến từ một phía, mà thường là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố cùng lúc, từ giấc ngủ, bữa ăn, kỳ vọng gia đình, cho đến tính cách và cả những gì con nhìn thấy trên mạng xã hội mỗi ngày.
Là một người mẹ và cũng là người đồng hành cùng hàng trăm gia đình có con trong độ tuổi đi học, Lanh tôi hiểu rằng phụ huynh không thiếu tình yêu thương, cái các anh chị thường thiếu là một hướng tiếp cận đủ hệ thống để giúp con vừa vững kiến thức, vừa giữ được sự cân bằng trong tâm lý.
Nếu anh chị đang tìm một môi trường để con được rèn luyện khả năng quản lý cảm xúc và xây dựng thói quen học tập lành mạnh trong giai đoạn ôn thi, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã đồng hành với rất nhiều gia đình có những trăn trở tương tự như câu chuyện anh chị vừa đọc ở trên.
Kết luận
Nguyên nhân của áp lực thi cử đến từ nhiều phía: cơ thể, gia đình, chính bản thân con và cả môi trường mạng xã hội con đang sống mỗi ngày. Hiểu đúng gốc rễ sẽ giúp cha mẹ đồng hành cùng con nhẹ nhàng hơn trong mỗi mùa thi, thay vì chỉ nhìn vào điểm số và áp lực thành tích.
Câu hỏi thường gặp về nguyên nhân của áp lực thi cử
Áp lực thi cử có phải lúc nào cũng đến từ cha mẹ không?
Không hẳn. Kỳ vọng từ gia đình chỉ là một trong nhiều nhóm nguyên nhân của áp lực thi cử, bên cạnh đó còn có yếu tố sinh học như thiếu ngủ, tính cách cầu toàn của chính học sinh, và cả những so sánh trên mạng xã hội.
Vì sao học sinh giỏi, ngoan lại dễ căng thẳng hơn học sinh khác?
Vì nhóm học sinh này thường ý thức rõ hơn về kỳ vọng của thầy cô và gia đình, nên tự đặt áp lực phải giữ vững thành tích, trong khi những em mải chơi thường ít cảm nhận áp lực vô hình này hơn.
Thiếu ngủ ảnh hưởng đến khả năng làm bài thi như thế nào?
Ngủ quá ít khiến nồng độ cortisol trong máu tăng lên, làm giảm khả năng tập trung, dễ quên kiến thức vừa ôn và khiến cơ thể dễ rơi vào trạng thái căng thẳng ngay trong lúc làm bài.
Cha mẹ nên làm gì khi thấy con có dấu hiệu quá tải vì áp lực thi cử?
Trước tiên nên lắng nghe con thay vì hỏi ngay về điểm số, quan sát giấc ngủ và bữa ăn của con, đồng thời trò chuyện để hiểu con đang lo lắng về điều gì cụ thể, từ đó mới cùng con điều chỉnh cách học phù hợp hơn.
Áp lực đồng trang lứa trên mạng xã hội có thực sự đáng lo không?
Có. Việc liên tục nhìn thấy bạn bè khoe thành tích hay khoe học bài trên mạng xã hội có thể khiến con so sánh bản thân một cách thiếu công bằng, từ đó cảm thấy bất an dù thực tế việc học của con không hề kém.
Làm sao để phân biệt áp lực thi cử bình thường với tình trạng con đang quá tải?
Áp lực ở mức vừa phải thường giúp con có động lực ôn tập, còn khi con mất ngủ kéo dài, ăn uống thất thường, hay né tránh việc học kéo dài, đó là dấu hiệu cha mẹ nên quan tâm sát sao hơn và tìm sự hỗ trợ phù hợp.
Tài liệu tham khảo
- Bệnh viện Nhi Trung ương. Áp lực thi cử có thể dẫn đến rối loạn lo âu, trầm cảm ở học sinh: Cảnh báo từ chuyên gia tâm lý. https://benhviennhitrunguong.gov.vn/ap-luc-thi-cu-co-the-dan-den-roi-loan-lo-au-tram-cam-o-hoc-sinh-canh-bao-tu-chuyen-gia-tam-ly.html
- Báo Dân trí (dẫn số liệu công bố chính thức của Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội). Hà Nội chính thức công bố tỷ lệ chọi vào lớp 10. https://dantri.com.vn/giao-duc/ha-noi-chinh-thuc-cong-bo-ty-le-choi-vao-lop-10-20260421133402826.htm
