Nên làm gì khi con bị điểm kém? Cha mẹ cần giữ bình tĩnh, tìm hiểu đúng nguyên nhân, lắng nghe con bằng sự cảm thông, rồi cùng con lập kế hoạch cải thiện cụ thể khi điểm số của con thấp hơn kỳ vọng. Lanh tôi sẽ chia sẻ lộ trình đã áp dụng cùng nhiều gia đình để biến điểm kém thành cơ hội giúp con trưởng thành.
Vì sao con bị điểm thấp?
Điểm kém của con thường xuất phát từ ba nhóm nguyên nhân chính: sự cố nhất thời, hổng kiến thức tích lũy lâu dài, hoặc ảnh hưởng từ yếu tố tâm lý và môi trường xung quanh. Xác định đúng nhóm nguyên nhân sẽ giúp phụ huynh chọn đúng cách hỗ trợ, thay vì áp dụng chung một cách xử lý cho mọi tình huống.
Điểm kém do sự cố nhất thời
Đây là trường hợp con vẫn nắm vững kiến thức nhưng vì một lý do bất ngờ nào đó mà làm bài không tốt, chẳng hạn như đọc nhầm đề, làm bài quá vội vì áp lực thời gian, hoặc đơn giản là hôm đó con không được khỏe. Căng thẳng trước kỳ thi cũng là nguyên nhân phổ biến, đặc biệt với những con vốn có tính cẩn thận hoặc hay lo lắng. Với nhóm nguyên nhân này, phụ huynh không cần quá lo về mặt học lực, mà nên tập trung giúp con ổn định lại tâm lý và rút kinh nghiệm về cách làm bài.
Sa sút hệ thống do hổng kiến thức
Đây là tình huống đáng lưu tâm hơn, khi con bị mất gốc ở một môn học từ trước đó và các bài kiểm tra sau chỉ là hệ quả tích lũy dần theo thời gian. Đôi khi nguyên nhân không nằm ở việc con lười học, mà ở chỗ phương pháp tiếp thu hiện tại chưa phù hợp với cách tư duy của con. Có bé học tốt hơn qua hình ảnh và ví dụ cụ thể, trong khi cách dạy thiên về ghi nhớ lý thuyết lại khiến con dần tụt lại phía sau mà không ai nhận ra kịp thời.
Ảnh hưởng từ yếu tố tâm lý và môi trường xung quanh
Nhiều khi điểm số giảm sút không liên quan trực tiếp đến việc học, mà bắt nguồn từ những xáo trộn trong đời sống tinh thần của con, như xung đột với bạn bè, cảm giác bị cô lập trong lớp, hoặc việc dành quá nhiều thời gian cho điện thoại và các thiết bị điện tử. Những yếu tố này khiến con xao nhãng việc học mà cha mẹ khó nhận ra ngay nếu chỉ nhìn vào bảng điểm.
Lanh tôi từng gặp một trường hợp bé gái học lớp 7 bỗng dưng sa sút hẳn trong một học kỳ, sau khi tìm hiểu kỹ mới biết con đang gặp mâu thuẫn với nhóm bạn thân và không biết chia sẻ cùng ai. Khi vấn đề bạn bè được tháo gỡ, kết quả học tập của con cũng dần cải thiện trở lại mà không cần thêm bất kỳ buổi học thêm nào.
Làm gì khi con bị điểm kém?
Trong những giờ đầu sau khi biết điểm, việc quan trọng nhất là giữ bình tĩnh trước khi phản ứng, tạo cảm giác an toàn để con không sợ hãi, và lắng nghe chủ động thay vì chất vấn dồn dập. Đây là khoảng thời gian quyết định việc con có dám mở lòng kể ra nguyên nhân thật hay không, và cũng là bước đầu tiên trước khi cả nhà cùng nhau tìm cách cải thiện việc học.
Giữ bình tĩnh và tuyệt đối không dùng đòn roi
Cách kiểm soát cảm xúc mà Lanh tôi thấy hiệu quả là cho bản thân một khoảng dừng, có thể chỉ là vài nhịp thở sâu hoặc bước ra khỏi phòng một lát, trước khi quay lại nói chuyện với con. La mắng hay chì chiết trong lúc nóng giận chỉ khiến trẻ nảy sinh tâm lý sợ học, và điều đáng lo hơn là con sẽ có xu hướng giấu giếm điểm số ở những lần sau, vì trong đầu con đã hình thành nỗi sợ bị trách phạt.
Lanh tôi vẫn hay nói với các phụ huynh mình đồng hành rằng, điều con nhớ lâu nhất sau một bài kiểm tra điểm kém không phải là con số, mà là cách cha mẹ phản ứng với con số đó.
Lắng nghe và xác nhận cảm xúc của con
Thay vì bắt đầu bằng câu hỏi về nguyên nhân hay lời chỉ trích, cha mẹ nên mở lời bằng một câu xác nhận cảm xúc, kiểu như “Bố mẹ biết con đang rất buồn”. Câu nói tưởng chừng đơn giản này lại có tác dụng giải tỏa áp lực rất lớn, vì nó cho con thấy cảm xúc của mình được nhìn nhận thay vì bị gạt sang một bên. Khi con cảm thấy được thấu hiểu trước, con mới đủ bình tĩnh để kể lại chuyện gì đã thật sự xảy ra với bài kiểm tra đó.
Tách biệt điểm số và giá trị của con
Một điều Lanh tôi luôn nhắc phụ huynh, đó là cần cho con hiểu rằng một bài kiểm tra kém không định đoạt con là người thất bại, và cũng không phải là bằng chứng đánh giá chất lượng nuôi dạy của cha mẹ. Điểm số chỉ phản ánh một lát cắt nhỏ ở một thời điểm nhất định, không phải toàn bộ năng lực hay giá trị của con. Khi trẻ hiểu được điều này, các con sẽ nhìn nhận điểm kém như một tín hiệu cần điều chỉnh, thay vì một bản án về bản thân mình.
Có một cậu học sinh lớp 5 tôi từng đồng hành, mỗi lần bị điểm kém là im bặt không nói gì suốt cả tuần vì sợ bị so sánh với anh trai học giỏi trong nhà. Sau khi cha mẹ cậu bé thử đổi cách hỏi chuyện, không hỏi “sao lại kém thế” mà hỏi “hôm đó con thấy khó ở phần nào”, cậu bé dần dần chịu kể lại rằng mình bị mất tập trung vì lo lắng chuyện bạn bè trong lớp.
Nhờ biết được nguyên nhân thật, cả nhà mới tìm đúng hướng để giúp con, và đó cũng là lúc gia đình bắt đầu xây dựng một lộ trình cải thiện cụ thể thay vì chỉ dừng lại ở việc trấn an cảm xúc.
Sau khi cảm xúc của con đã ổn định, bước tiếp theo là cùng con vạch ra hướng đi cụ thể để cải thiện việc học. Đây là giai đoạn cha mẹ chuyển từ vai trò lắng nghe sang vai trò đồng hành hành động, và cách làm ở giai đoạn này cũng cần khéo léo không kém phần trước.
Đặt mục tiêu thực tế bằng phương pháp SMART
Thay vì ép con phải đạt điểm 9, điểm 10 ngay lập tức, cha mẹ nên cùng con chia nhỏ mục tiêu, chẳng hạn như nâng dần từ điểm C lên điểm B trong một khoảng thời gian cụ thể. Mục tiêu vừa sức giúp con có động lực thực sự để cố gắng, thay vì cảm thấy áp lực đến mức muốn buông xuôi ngay từ đầu vì thấy khoảng cách quá xa.
Gom lỗi sai và tự làm lại đề gốc
Một cách làm Lanh tôi thấy hiệu quả với nhiều gia đình là tổng hợp lại các câu con làm sai trong tuần, biên soạn thành một đề mới tương tự để con tự giải lại vào cuối tuần. Cách này giúp con quay lại đúng chỗ hổng kiến thức của mình, thay vì học tràn lan những phần con đã nắm vững rồi.
Khuyến khích con tự chọn môn học yêu thích trước
Khi ngồi vào bàn học, cha mẹ có thể cho phép con hoàn thành môn học mình có hứng thú trước, sau đó mới chuyển sang môn đang bị điểm kém. Cách sắp xếp này tạo đà tâm lý thoải mái, giúp con có sẵn sự tự tin trước khi bước vào phần việc khó hơn, thay vì bắt đầu buổi học ngay với môn khiến con nản lòng.
Đánh giá lại năng lực thực tế thay vì vội vàng tăng lịch học thêm
Trước khi quyết định đăng ký thêm lớp học, cha mẹ nên dành thời gian kiểm tra xem con thực sự yếu ở phần kiến thức nào. Việc nhồi nhét con vào nhiều lớp học thêm khi chưa rõ nguyên nhân đôi khi chỉ khiến con thêm mệt mỏi mà không giải quyết đúng gốc rễ vấn đề.
Chủ động thảo luận giải pháp cùng giáo viên
Cha mẹ có thể chủ động nhắn tin hoặc gặp trực tiếp thầy cô chủ nhiệm để hiểu rõ hơn biểu hiện của con trên lớp, xem con có đang bị xao nhãng, mất tập trung, hay chịu áp lực nào đó từ bạn bè hay không. Góc nhìn của giáo viên thường bổ sung rất nhiều thông tin mà chỉ ở nhà cha mẹ khó lòng quan sát được.
Khen ngợi tiến trình thay vì chỉ chăm chăm vào kết quả
Thay vì đặt phần thưởng gắn liền với một con số điểm cụ thể, cha mẹ nên chuyển sang khen ngợi sự tự giác và nỗ lực của con trong quá trình học mỗi ngày. Khi con cảm nhận được rằng công sức của mình được ghi nhận, dù kết quả chưa như ý ngay lập tức, con sẽ có động lực bền vững hơn để tiếp tục cố gắng, thay vì chỉ học đối phó mỗi khi sắp có bài kiểm tra.
Lộ trình đồng hành cải thiện điểm số theo từng lứa tuổi
Cách đồng hành cùng con cần thay đổi theo độ tuổi: học sinh tiểu học cần được khích lệ bằng những tiến bộ nhỏ và biến việc học thành trò chơi nhẹ nhàng, còn học sinh trung học cần được tôn trọng cái tôi riêng và khuyến khích tự lập kế hoạch học tập, với cha mẹ đóng vai trò người cố vấn đồng hành.
Với học sinh tiểu học
Ở giai đoạn này, con còn nhỏ nên rất cần được khích lệ bằng những tiến bộ dù nhỏ, thay vì chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng của bài kiểm tra. Việc biến giờ học thành các trò chơi nhẹ nhàng, xen kẽ thời gian học và nghỉ hợp lý, giúp con giữ được hứng thú lâu dài hơn là ép con ngồi học liên tục.
Cha mẹ cũng nên kiên nhẫn xây dựng cho con thói quen tự giác ngồi vào bàn học mỗi ngày, dù chỉ mười lăm đến hai mươi phút, để dần hình thành nề nếp học tập bền vững về sau. Thói quen nhỏ được lặp lại đều đặn thường mang lại hiệu quả lâu dài hơn nhiều so với việc dồn ép con học một lúc quá nhiều.
Với học sinh trung học (cấp 2 và cấp 3)
Ở tuổi này, con đã bắt đầu hình thành cái tôi riêng và không còn thích bị áp đặt như trước, nên cha mẹ nên khuyến khích con tự lập kế hoạch học tập của mình, còn mình đóng vai trò người đồng hành và cố vấn khi cần. Nghiên cứu về tư duy phát triển của giáo sư tâm lý học Carol Dweck tại Đại học Stanford từng chỉ ra rằng những trẻ tin vào khả năng cải thiện thông qua nỗ lực thường ứng phó với thất bại tốt hơn những trẻ chỉ tin vào năng lực có sẵn.
Có một cậu học sinh lớp 9 tôi từng trò chuyện, sau một kỳ thi giữa kỳ điểm Toán tụt hẳn so với trước, cậu tự ái đến mức không muốn nghe ai góp ý. Thay vì áp lịch học thêm ngay, mẹ cậu chọn cách ngồi cùng con lập một bảng kế hoạch nhỏ, để con tự chọn khung giờ ôn tập và tự đánh giá tiến độ mỗi tuần. Chỉ sau một thời gian ngắn, cậu bé chủ động quay lại việc học vì cảm thấy đó là lựa chọn của chính mình, chứ không phải điều bị ép buộc.
Nếu anh chị đang tìm một môi trường giúp con rèn luyện sự tự tin và khả năng vượt qua áp lực điểm số một cách bài bản hơn, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã đồng hành cùng nhiều gia đình có nỗi trăn trở tương tự như thế này.
Kết luận
Điểm số chỉ là thước đo tại một thời điểm, không định nghĩa giá trị hay tương lai của con. Khi phụ huynh hiểu rõ làm gì khi con bị điểm kém, đó chính là chỗ dựa vững chắc giúp con tự tin đứng dậy sau mỗi lần vấp ngã và tiến bộ hơn trong hành trình học tập phía trước.
Câu hỏi thường gặp về nên làm gì khi con bị điểm kém
Có nên phạt cắt tiền tiêu xài hoặc cấm đoán sở thích khi con bị điểm kém không?
Không nên dùng những hình phạt mang tính triệt tiêu sở thích của con, vì cách này dễ gây phản tác dụng và khiến con thêm ác cảm với việc học. Thay vào đó, cha mẹ có thể áp dụng hệ quả tự nhiên, ví dụ như cùng con thỏa thuận một mục tiêu cụ thể và rõ ràng cho lần kiểm tra tiếp theo.
Làm sao để con tự giác học lại sau khi bị điểm kém mà không cần cha mẹ nhắc nhở?
Cách hiệu quả là giúp con chia nhỏ mục tiêu học tập thành từng bước và theo dõi sự tiến bộ mỗi ngày, thay vì chỉ chăm chăm vào điểm số của bài kiểm tra cuối kỳ. Khi con nhìn thấy mình tiến bộ dần từng chút, con sẽ có thêm động lực tự thân để tiếp tục cố gắng.
Nếu con liên tục bị điểm kém dù đã cố gắng thì cha mẹ phải làm sao?
Trong trường hợp này, phụ huynh nên xem lại phương pháp học hiện tại có thực sự phù hợp với cách tiếp thu của con hay không, đồng thời để ý xem con có đang gặp khó khăn đặc thù nào trong việc tiếp nhận kiến thức hay không. Nếu tình trạng kéo dài, việc tìm thêm sự hỗ trợ từ gia sư hoặc từ những người có chuyên môn phù hợp sẽ giúp cha mẹ có cái nhìn rõ ràng hơn để đồng hành cùng con đúng cách.
