Các hình thức bắt nạt trên mạng hiện nay có thể chia thành bốn nhóm chính: tấn công trực diện, giả mạo và lừa đảo, cô lập và thao túng xã hội, cùng theo dõi và quấy rối ngầm. Theo một nghiên cứu của UNICEF, hiện có khoảng 90% trẻ em Việt Nam từ 12 đến 17 tuổi đang sử dụng Internet, và đó cũng là lý do khiến nguy cơ gặp phải một trong bốn nhóm hành vi này ngày càng phổ biến hơn trong đời sống học đường. Qua nhiều năm tiếp xúc với các gia đình có con trong độ tuổi đi học, Lanh tôi nhận ra phần lớn phụ huynh chỉ phát hiện ra vấn đề khi mọi thứ đã đi khá xa, đơn giản vì họ chưa hình dung hết bắt nạt trực tuyến có thể mang nhiều dáng vẻ khác nhau đến vậy. Phần dưới đây sẽ đi vào từng nhóm cụ thể, kèm theo dấu hiệu để anh chị dễ nhận biết ở con mình.
Công kích trực diện trên mạng
Tấn công trực diện là dạng bắt nạt mà kẻ xấu công khai gửi thông tin tiêu cực đến nạn nhân hoặc phơi bày danh tính của họ trước đám đông, không giấu diếm ý đồ. Đây là nhóm dễ nhận ra nhất trong các hình thức bắt nạt trên mạng vì hành vi diễn ra trực tiếp, lặp lại nhiều lần và thường để lại dấu vết rõ ràng trên màn hình điện thoại của trẻ. Theo khảo sát năm 2023 của Chương trình nghiên cứu Internet và Xã hội (VPIS), có tới 78% người dùng mạng tại Việt Nam từng là nạn nhân hoặc biết đến trường hợp bị phát ngôn gây thù ghét trên mạng xã hội. Con số này phần nào cho thấy mức độ phổ biến của nhóm hành vi này trong đời sống trực tuyến hiện nay.
Quấy rối liên tục
Đây là việc kẻ bắt nạt gửi liên tiếp tin nhắn, email hoặc bình luận mang tính đe dọa, xúc phạm hoặc lăng mạ, đôi khi từ một tài khoản duy nhất, đôi khi từ nhiều tài khoản khác nhau phối hợp cùng lúc để tạo áp lực dồn dập. Đặc điểm nhận biết là tần suất tin nhắn tăng đột biến trong một khoảng thời gian ngắn, thường tập trung vào buổi tối hoặc sau giờ học, khiến trẻ luôn trong trạng thái căng thẳng mỗi khi điện thoại có thông báo mới. Nhiều trường hợp kẻ bắt nạt còn đổi số điện thoại hoặc lập tài khoản mới để tiếp tục nhắn tin sau khi bị chặn, khiến trẻ cảm thấy không có cách nào thoát khỏi tình huống.
Khủng bố tinh thần
Khủng bố tinh thần là việc sử dụng ngôn từ kích động, thô tục để tấn công nạn nhân ngay trong các phòng chat hoặc bài đăng công khai, nơi nhiều người khác có thể chứng kiến toàn bộ sự việc. Khác với quấy rối riêng tư, hình thức này mang tính phô diễn trước đám đông, khiến nạn nhân vừa chịu tổn thương trực tiếp vừa mang cảm giác xấu hổ vì bị nhìn thấy bởi nhiều người quen biết. Cảm giác bị bêu xấu công khai như vậy thường khiến trẻ tổn thương nặng hơn nhiều so với việc chỉ bị nhắn tin riêng, vì trẻ lo sợ bạn bè trong lớp sẽ nhìn mình khác đi sau sự việc.
Bêu rếu đời tư
Một số kẻ bắt nạt công khai thông tin cá nhân như địa chỉ nhà, số điện thoại, tên trường học của nạn nhân lên các hội nhóm đông thành viên, kèm theo lời kêu gọi người khác cùng vào công kích. Đây là dạng hành vi nguy hiểm nhất trong nhóm tấn công trực diện vì nó có thể kéo theo rủi ro ngoài đời thực như bị người lạ tìm đến tận trường học hoặc nơi ở, chứ không chỉ dừng lại trên màn hình điện thoại. Khi phát hiện tình huống này, việc đầu tiên cần làm là báo cáo nội dung vi phạm với nền tảng mạng xã hội và lưu lại toàn bộ bằng chứng trước khi nội dung bị gỡ hoặc chỉnh sửa.
Miệt thị ngoại hình
Hình ảnh của nạn nhân bị lấy ra để chế giễu, chê bai vóc dáng hoặc khuôn mặt trong các hội nhóm có đông người theo dõi, đôi khi kèm theo chú thích mang tính lăng mạ. Có một trường hợp mà Lanh tôi từng nghe một phụ huynh kể lại, con gái chị học lớp 8, chỉ vì một tấm ảnh chụp vội ở trường mà bị cắt ghép rồi lan truyền trong nhóm lớp kèm những bình luận ác ý về ngoại hình, khiến bé không dám đến trường suốt gần hai tuần vì xấu hổ và sợ bị bạn bè bàn tán thêm. Phải đến khi cô giáo chủ nhiệm chủ động liên hệ, gia đình mới biết chuyện và can thiệp kịp thời.
Giả mạo và lừa đảo trên không gian mạng
Những đối tượng này dùng sự gian dối làm công cụ chính, nhắm vào việc hủy hoại danh dự hoặc trục lợi tài chính, tình cảm từ nạn nhân. So với nhóm tấn công trực diện, đây là dạng khó phát hiện hơn nhiều vì kẻ xấu thường ẩn mình phía sau một danh tính khác, khiến nạn nhân mất thời gian mới nhận ra mình đang bị lợi dụng. Ba dạng phổ biến nhất trong nhóm này là giả mạo tài khoản, tống tiền bằng hình ảnh riêng tư và bẫy lừa tình cảm.
Giả mạo tài khoản
Kẻ bắt nạt tạo một tài khoản mạng xã hội giả, dùng đúng tên và ảnh của nạn nhân, rồi đi bình luận dạo, nhắn tin gây hấn hoặc đăng nội dung phản cảm nhằm bôi nhọ người bị hại. Nhiều phụ huynh chỉ phát hiện ra khi bạn bè của con nhắn hỏi kiểu như “sao dạo này con đăng bài lạ vậy”, trong khi chính đứa trẻ cũng không hề biết mình đang bị mạo danh cho đến khi sự việc lan rộng.
Cách xử lý cần làm ngay trong tình huống này là báo cáo tài khoản giả với nền tảng đang sử dụng, đồng thời đăng thông báo công khai để bạn bè, người quen của con biết và không bị nhầm lẫn.
Tống tiền bằng hình ảnh riêng tư
Đây là hình thức kẻ xấu dụ dỗ nạn nhân gửi hình ảnh hoặc video mang tính riêng tư, sau đó đe dọa sẽ phát tán nếu không đưa tiền hoặc làm theo yêu cầu khác. Một nghiên cứu gần đây của UNICEF cho thấy khoảng 2% trẻ em Việt Nam từ 15 đến 17 tuổi được khảo sát từng chia sẻ hình ảnh hoặc video mang tính nhạy cảm để đổi lấy tiền hoặc quà tặng, một con số tuy nhỏ nhưng phản ánh mức độ nghiêm trọng của vấn đề.
Với thanh thiếu niên, nỗi sợ bị lộ thông tin riêng tư trước bạn bè và gia đình thường lớn đến mức các em chọn cách im lặng chịu đựng thay vì tìm người lớn để nhờ giúp đỡ, và chính sự im lặng này khiến tình huống kéo dài và trở nên nghiêm trọng hơn theo thời gian.
Bẫy lừa tình cảm
Kẻ bắt nạt dựng lên một hồ sơ mạng xã hội có vẻ hoàn hảo để tiếp cận, làm quen và xây dựng lòng tin với nạn nhân trong một thời gian dài, trước khi khai thác bí mật đời tư để đem ra bêu rếu hoặc đe dọa. Cách làm này thường tinh vi và kéo dài hàng tuần, thậm chí hàng tháng, nên rất khó để cha mẹ nhận ra ngay từ đầu nếu không thường xuyên trò chuyện cởi mở với con về những người bạn mới quen trên mạng.
Một dấu hiệu đáng chú ý là khi con đột nhiên nhắc nhiều đến một người bạn “quen qua mạng” nhưng lại tỏ ra né tránh khi được hỏi chi tiết về người đó.
Bắt nạt trên mạng bằng cô lập và thao túng xã hội
Khác với hai nhóm trên vốn tấn công trực tiếp vào cá nhân, nhóm cô lập và thao túng xã hội lại nhắm vào chính các mối quan hệ xã hội trực tuyến của nạn nhân, khiến trẻ cảm thấy bị bỏ rơi ngay giữa những người quen biết. Hai dạng phổ biến nhất là tẩy chay kỹ thuật số và lan truyền tin đồn, cả hai đều mang tính âm thầm nên phụ huynh thường khó nhận ra hơn so với các hình thức công kích trực diện.
Tẩy chay kỹ thuật số
Nạn nhân bị cố tình loại khỏi các nhóm chat học tập, nhóm lớp hoặc câu lạc bộ mà không có lý do rõ ràng, đôi khi cả nhóm lặng lẽ tạo một nhóm mới rồi không mời trẻ tham gia. Hình thức này tuy không ồn ào như công kích trực tiếp nhưng lại khiến trẻ cảm thấy bị loại trừ một cách âm thầm và dai dẳng, đặc biệt khi trẻ nhận ra qua các bài đăng của bạn bè rằng có một hoạt động chung mà mình không được biết đến.
Lan truyền tin đồn
Những thông tin sai sự thật, thêu dệt về đời tư của nạn nhân được phát tán trên các trang confession hoặc hội nhóm kín, nơi nhiều người đọc được nhưng ít ai kiểm chứng lại trước khi bình luận hay chia sẻ tiếp. Có một bé học sinh lớp 7 mà Lanh tôi từng đồng hành, chỉ vì một tin đồn thất thiệt trên trang confession của trường mà cả tháng trời không muốn ăn cơm chung với gia đình, luôn tỏ ra lo lắng mỗi khi có ai nhắc đến chuyện trường lớp.
Phải mất một thời gian dài trò chuyện nhẹ nhàng, gia đình mới biết nguyên nhân thực sự và cùng con tìm cách đính chính với bạn bè trong lớp.
Theo dõi và quấy rối ngầm trên mạng
Đây là hình thức bắt nạt trên mạng âm thầm nhưng nguy hiểm kẻ bắt nạt không công khai tấn công mà liên tục lén lút kiểm tra hoạt động, vị trí, ảnh chụp và bình luận của nạn nhân trên mọi nền tảng. Thỉnh thoảng, kẻ xấu sẽ gửi những tin nhắn mang tính ám chỉ kiểu “tôi đang theo dõi bạn đấy” hoặc nhắc đến chi tiết mà lẽ ra chỉ người thân thiết mới biết, khiến nạn nhân hoang mang không rõ ai đứng sau.
Cảm giác bị theo dõi liên tục như vậy khiến trẻ luôn trong trạng thái cảnh giác, dần mất đi sự thoải mái khi sử dụng mạng xã hội, thậm chí hoảng loạn dù không có bằng chứng cụ thể nào được đưa ra trước mắt. Với dạng này, việc hướng dẫn con kiểm tra và giới hạn lại danh sách người theo dõi, đồng thời tắt tính năng chia sẻ vị trí công khai, là bước xử lý cần làm ngay.
Dấu hiệu nhận biết các hình thức bắt nạt trên mạng
Mỗi nhóm hình thức bắt nạt trên mạng kể trên đều có dấu hiệu riêng, nhưng nhìn chung có thể gom lại thành bốn nhóm dấu hiệu: bị tấn công trực diện, bị giả mạo và lừa đảo, bị cô lập xã hội, và thay đổi tâm lý, hành vi. Trước khi đi vào chi tiết, anh chị có thể tham khảo bảng tổng hợp dưới đây để dễ hình dung nhanh những điều cần chú ý ở con.
| Nhóm hình thức | Dấu hiệu cần chú ý |
|---|---|
| Tấn công trực diện | Hộp tin nhắn ngập lời lăng mạ, bình luận công kích dày đặc, thông tin cá nhân bị đăng công khai |
| Giả mạo và lừa đảo | Xuất hiện tài khoản trùng tên và ảnh, tin nhắn đe dọa phát tán hình ảnh, tài khoản bị chiếm rồi phát tán tin sai lệch |
| Cô lập và thao túng xã hội | Bị loại khỏi nhóm chat mà không rõ lý do, xuất hiện bài viết ẩn ý nhắm đến con trên các trang confession |
| Thay đổi tâm lý, hành vi | Hoảng sợ khi có thông báo, rời bỏ mạng xã hội đột ngột, ngại giao tiếp, sa sút học tập |
Dấu hiệu bị tấn công trực diện
Đây là nhóm dễ phát hiện nhất vì các hành vi diễn ra trực tiếp và lặp đi lặp lại trên chính thiết bị của con. Anh chị có thể để ý những điều cụ thể sau:
- Hộp thư cá nhân trên Messenger, Zalo hay Instagram ngập tràn tin nhắn lăng mạ, xúc phạm hoặc đe dọa từ một hoặc nhiều tài khoản lạ, thường xuất hiện dồn dập vào một khung giờ nhất định trong ngày.
- Dưới các bài đăng cá nhân của con xuất hiện hàng loạt bình luận chế giễu ngoại hình, miệt thị vùng miền, giới tính hoặc dùng từ ngữ thô tục mà con thường xóa vội ngay sau khi đọc.
- Số điện thoại, địa chỉ nhà, trường học của con bị đăng công khai lên các hội nhóm kèm theo lời kêu gọi công kích tập thể từ nhiều tài khoản khác nhau.
Dấu hiệu bị giả mạo và lừa đảo
Nhóm này thường khó nhận ra hơn ở giai đoạn đầu vì kẻ bắt nạt ẩn mình dưới một danh tính khác thay vì lộ diện trực tiếp. Một vài tín hiệu đáng lưu ý gồm:
- Xuất hiện một hoặc nhiều tài khoản mạng xã hội dùng đúng họ tên, ảnh đại diện, ảnh gia đình của con nhưng lại đăng nội dung phản cảm hoặc thông tin sai sự thật mà con không hề hay biết.
- Con nhận được tin nhắn kèm hình ảnh, video riêng tư (hoặc ảnh ghép kỹ thuật số) cùng lời đe dọa phát tán nếu không chuyển tiền hay làm theo yêu cầu khác.
- Tài khoản của con bị chiếm quyền sử dụng, sau đó phát tán tin nhắn lừa đảo hoặc thông tin bôi nhọ đến bạn bè, người thân trong danh sách liên hệ.
Dấu hiệu bị cô lập và thao túng xã hội
Nhóm này tác động mạnh đến tinh thần vì đánh thẳng vào các mối quan hệ xã hội của con, thường khó phát hiện hơn vì không để lại bằng chứng rõ ràng như tin nhắn hay bình luận. Những biểu hiện thường gặp là:
- Con đột ngột bị đưa ra khỏi nhóm chat của lớp, nhóm học tập hoặc câu lạc bộ mà không có lý do chính đáng, hoặc bạn bè lập nhóm mới rồi không mời con tham gia dù trước đó vẫn sinh hoạt chung.
- Xuất hiện các bài viết ẩn danh trên trang confession hay hội nhóm kín, không nêu tên trực tiếp nhưng dùng chi tiết đặc trưng khiến ai đọc cũng nhận ra đang nhắm đến con.
Dấu hiệu từ sự thay đổi tâm lý, hành vi của con
Nếu anh chị đang quan sát một đứa trẻ nghi ngờ bị bắt nạt, hãy chú ý thêm những biểu hiện sau, vì đôi khi chính con cũng không chủ động kể ra vì xấu hổ hoặc sợ bị la mắng:
- Con tỏ ra giật mình, lo lắng hoặc tức giận ngay sau khi kiểm tra tin nhắn hay thông báo trên điện thoại, dù trước đó vẫn bình thường.
- Con khóa tài khoản, xóa ứng dụng hoặc hạn chế tối đa việc sử dụng Internet mà không rõ lý do, khác hẳn thói quen thường ngày.
- Con trở nên khép kín, né tránh gặp bạn bè, kết quả học tập sa sút, ngủ không ngon hoặc thường xuyên mệt mỏi trong nhiều ngày liên tiếp.
Một khảo sát do UNICEF thực hiện năm 2019 tại 30 quốc gia cho thấy khoảng 21% thanh thiếu niên Việt Nam tham gia khảo sát từng là nạn nhân của bắt nạt trên mạng, và đáng chú ý là phần lớn trong số đó (khoảng 75%) không biết đến bất kỳ đường dây hỗ trợ nào để nhờ giúp đỡ. Con số này không nhằm để anh chị hoang mang, mà chỉ để nhấn mạnh một điều: việc phụ huynh chủ động quan sát và trò chuyện với con quan trọng hơn rất nhiều so với việc chờ con tự tìm đến mình.
Khi anh chị cần thêm một điểm tựa để đồng hành cùng con
Nhận diện được các hình thức bắt nạt trên mạng chỉ là bước đầu, điều khó hơn nằm ở chỗ giúp con vượt qua cảm giác xấu hổ, sợ hãi hoặc tự trách bản thân sau những gì đã trải qua, và đây thường là phần mà nhiều phụ huynh loay hoay nhất.
Tôi từng đồng hành cùng một gia đình có con trai học cấp hai, cháu bị bạn bè lập nhóm chat riêng để nói xấu suốt nhiều tuần liền mà không dám kể với ai vì sợ bị coi là yếu đuối, cho đến khi kết quả học tập sa sút rõ rệt thì ba mẹ mới để ý. Sau khi được ba mẹ kiên nhẫn trò chuyện mỗi tối, thay vì hỏi dồn dập hay trách móc, cháu mới dần mở lòng, và cả gia đình cùng nhau tìm cách xử lý ổn thỏa chỉ sau khoảng ba tuần đồng hành sát sao.
Nếu anh chị đang cảm thấy khó khăn trong việc trò chuyện cùng con về những tổn thương tinh thần dạng này, hoặc muốn con được hướng dẫn cách xây dựng sự tự tin và khả năng ứng phó khi gặp tình huống tương tự, có thể tham khảo thêm các chương trình dành cho phụ huynh và trẻ tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã đồng hành với nhiều gia đình có nỗi trăn trở như vậy.
Kết luận
Mỗi hình thức bắt nạt trên mạng, từ công kích trực diện, giả mạo danh tính đến cô lập âm thầm, đều để lại một kiểu tổn thương riêng cho trẻ. Việc anh chị hiểu rõ từng dạng và quan sát con sát sao là bước đầu tiên và quan trọng nhất để bảo vệ con kịp thời.
Câu hỏi thường gặp về các hình thức bắt nạt trên mạng
Làm sao để biết con đang bị bắt nạt trên mạng nếu con không chủ động kể?
Anh chị có thể để ý những thay đổi trong thói quen dùng điện thoại của con, chẳng hạn như giật mình khi có thông báo, đột ngột xóa ứng dụng, hoặc né tránh nhắc đến bạn bè, trường lớp. Đây thường là những tín hiệu sớm hơn cả lời con nói ra, vì phần lớn trẻ chọn im lặng do xấu hổ hoặc sợ bị la mắng.
Hình thức bắt nạt trên mạng nào phổ biến nhất ở tuổi học sinh hiện nay?
Theo quan sát thực tế cùng các khảo sát trong nước, nhóm tấn công trực diện qua bình luận và tin nhắn cùng nhóm cô lập trong các nhóm chat lớp học là hai dạng xảy ra thường xuyên nhất. Nguyên nhân là vì hai hình thức này dễ thực hiện và thường bắt nguồn từ những mâu thuẫn nhỏ trong đời sống hằng ngày ở trường lớp.
Con bị lập tài khoản giả để bôi nhọ, gia đình nên xử lý ra sao?
Trước hết nên lưu lại bằng chứng như ảnh chụp màn hình tài khoản giả và các nội dung liên quan, sau đó báo cáo tài khoản đó với nền tảng mạng xã hội đang sử dụng. Song song đó, cha mẹ cần trò chuyện để con hiểu đây không phải lỗi của con, tránh để trẻ tự trách bản thân trong suốt quá trình xử lý.
Có nên cấm con dùng mạng xã hội ngay lập tức sau khi phát hiện con bị bắt nạt không?
Việc cấm đoán đột ngột đôi khi khiến con cảm thấy bị trừng phạt thay vì được bảo vệ, và có thể làm con giấu giếm nhiều hơn về sau này. Thay vào đó, cha mẹ nên cùng con thiết lập lại cách sử dụng mạng an toàn hơn, kèm theo sự đồng hành sát sao trong giai đoạn đầu sau sự việc.
Bắt nạt trên mạng có ảnh hưởng lâu dài đến tâm lý của trẻ không?
Có, đặc biệt nếu tình trạng kéo dài mà không được người lớn can thiệp kịp thời, trẻ có thể hình thành cảm giác tự ti, ngại giao tiếp hoặc lo lắng quá mức khi sử dụng mạng xã hội về sau. Vì vậy sự quan tâm và trò chuyện sớm từ gia đình đóng vai trò rất quan trọng trong việc hạn chế những ảnh hưởng này.
Nếu nghi ngờ con đang bị theo dõi hoặc quấy rối ngầm trên mạng, cha mẹ nên bắt đầu từ đâu?
Anh chị có thể bắt đầu bằng việc cùng con rà soát lại danh sách bạn bè, người theo dõi trên các nền tảng đang dùng, đồng thời hướng dẫn con thiết lập chế độ riêng tư chặt chẽ hơn và tắt chia sẻ vị trí công khai. Quan trọng nhất vẫn là giữ cho con cảm giác an toàn để chia sẻ mỗi khi có điều bất thường xảy ra.
Tài liệu tham khảo
- UNICEF, dẫn qua Tuổi Trẻ Online: Nghiên cứu của UNICEF về tình trạng trẻ em Việt đổi ảnh, video nhạy cảm lấy tiền hoặc quà tặng. https://tuoitre.vn/nghien-cuu-cua-unicef-ve-tinh-trang-tre-em-viet-doi-anh-video-nhay-cam-lay-tien-hoac-qua-tang-100260821150129271.htm
- Chương trình nghiên cứu Internet và Xã hội (VPIS), khảo sát 2023, dẫn qua Báo Pháp Luật: Bảo vệ trẻ em trước “bóng ma xâm hại” trên không gian mạng. https://baophapluat.vn/bao-ve-tre-em-truoc-bong-ma-xam-hai-tren-khong-gian-mang-post534839.html
- UNICEF, khảo sát tại 30 quốc gia (2019), dẫn qua Thebookland: Bắt nạt qua mạng ở trẻ em: Bố mẹ đã hiểu về thực trạng này chưa?. https://thebookland.vn/blog/bat-nat-qua-mang-o-tre-em-bo-me-da-hieu-ve-thuc-trang-nay-chua
Pingback: Hậu quả của bắt nạt trên mạng: Điều phụ huynh cần nhìn thấy trước khi quá muộn