Hậu quả của áp lực đồng trang lứa gồm ba nhóm: tổn thương tâm lý như tự ti, mất niềm vui; hành vi lệch chuẩn như chạy theo trào lưu, đánh mất bản sắc; và hệ lụy kéo dài đến tuổi trưởng thành như khủng hoảng bản thân, quyết định sai lầm. Lanh tôi phân tích cụ thể để anh chị dễ nhận ra ở con.
Hậu quả tâm lý của áp lực đồng trang lứa
Về mặt tâm lý, áp lực đồng trang lứa thường khiến trẻ hình thành ba trạng thái phổ biến: cảm giác không xứng đáng với thành tích của mình, thói quen lướt mạng xã hội để so sánh rồi tự làm tổn thương bản thân, và dần mất khả năng cảm nhận niềm vui từ chính mình. Cả ba đều khó nhận ra bằng mắt thường vì diễn ra âm thầm bên trong, nhưng lại ảnh hưởng sâu đến cách con nhìn nhận giá trị bản thân về sau.
Hội chứng kẻ giả mạo
Đây là trạng thái con liên tục cảm thấy mình không xứng đáng với những gì đạt được, dù thành tích là thật. Ngay cả khi được khen, con vẫn nghĩ đó là do may mắn chứ không phải do năng lực của bản thân. Theo một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Khoa học Hành vi Quốc tế (International Journal of Behavioural Sciences), hơn 70% người trưởng thành từng trải qua cảm giác này ít nhất một lần trong đời, và một tổng quan hệ thống của nhóm tác giả Bravata cùng cộng sự công bố năm 2019 cũng ghi nhận tỷ lệ người mắc dao động từ 9% đến 82% tùy môi trường sống và học tập.
Phần lớn cội nguồn của cảm giác này bắt đầu từ giai đoạn trẻ liên tục bị đặt lên bàn cân so sánh với bạn bè. Lanh tôi từng gặp một bé học sinh cấp hai đạt giải học sinh giỏi cấp trường, nhưng khi tôi hỏi con có vui không, con chỉ cúi đầu bảo chắc đề dễ nên con mới làm được, chứ bạn A trong lớp còn giỏi hơn con nhiều.
Nghiện mạng xã hội ngược
Nhiều đứa trẻ, đặc biệt là các con ở tuổi dậy thì, hình thành thói quen liên tục lướt Facebook, TikTok chỉ để xem bạn bè đang làm gì, đi đâu, đạt được gì. Thay vì giải trí, việc lướt mạng lại khiến con tự làm khổ mình bằng cảm giác đố kỵ và tủi thân âm ỉ. Một khảo sát của công ty nghiên cứu thị trường Q&Me thực hiện trên nhóm người trẻ Việt Nam ghi nhận có đến 42% người được hỏi thừa nhận từng bị cuốn vào cảm giác lo lắng khi thấy bạn bè có cuộc sống có vẻ tốt hơn mình trên mạng xã hội.
Với trẻ nhỏ tuổi hơn, khả năng phân biệt giữa hình ảnh được chỉnh sửa và đời thực còn hạn chế, nên mức độ tổn thương tâm lý từ việc so sánh này thường nặng nề hơn người lớn nghĩ.
Tê liệt cảm xúc
Khi mọi niềm vui của con đều gắn với câu hỏi “mình có giỏi hơn bạn kia không”, con dần đánh mất khả năng cảm nhận hạnh phúc từ chính những điều nhỏ bé của bản thân. Một bức tranh con tự vẽ, một trò chơi con tự nghĩ ra, tất cả đều trở nên vô nghĩa nếu không có ai công nhận là hơn người khác. Đây là một trong những hậu quả của áp lực đồng trang lứa âm thầm và khó nhận ra nhất, vì nó bào mòn dần khả năng tự tạo niềm vui, thứ vốn là nền tảng cho một đời sống tinh thần khỏe mạnh sau này.
Hậu quả hành vi của áp lực đồng trang lứa
Ở khía cạnh hành vi, áp lực đồng trang lứa thể hiện qua ba biểu hiện dễ quan sát hơn: con cố chạy theo mọi hoạt động của bạn bè dù không thích, dần bắt chước và đánh mất nét riêng của mình, hoặc gồng mình tỏ ra ổn ban ngày trong khi kiệt sức vào ban đêm. Cha mẹ hoàn toàn có thể nhận diện được nếu để ý kỹ những thay đổi này ở con.
Hội chứng FOMO
FOMO, viết tắt của nỗi sợ bị bỏ lỡ, khiến con ép bản thân tham gia mọi cuộc chơi, mọi lớp học thêm, mọi trào lưu mà bạn bè tham gia, dù cơ thể đã kiệt sức và bản thân con không thực sự thích. Nghiên cứu của nhóm tác giả Tandon và cộng sự, công bố năm 2021, sử dụng mô hình phương trình cấu trúc để phân tích và chỉ ra rằng mức độ lo âu là yếu tố thúc đẩy FOMO mạnh mẽ nhất, với hệ số ảnh hưởng lên tới 0,55 trên thang đo thống kê.
Con không muốn bị “ra rìa” khỏi nhóm bạn, nên dù mệt vẫn cố đăng ký thêm một câu lạc bộ, một khóa học mà thực ra không hề phù hợp với sở thích hay năng lực của mình.
Đánh mất bản sắc cá nhân
Có những đứa trẻ bắt đầu bắt chước gu ăn mặc, cách nói chuyện, thậm chí là định hướng học tập của người bạn mà mình ngưỡng mộ, đến mức đánh mất dần những nét riêng vốn có. Con trở thành một bản sao mờ nhạt của ai đó, thay vì là chính mình.
Tôi từng đồng hành cùng một gia đình có con gái học lớp 8, cháu đột nhiên đòi đổi toàn bộ phong cách ăn mặc, cách nói chuyện giống hệt một bạn thân trong lớp, dù trước đó cháu vốn là đứa trẻ có gu thẩm mỹ và sở thích rất riêng. Khi tìm hiểu sâu hơn, hóa ra cháu sợ nếu không giống bạn thì sẽ bị tách khỏi nhóm chơi chung.
Kiệt sức trong im lặng
Ban ngày, con có thể tỏ ra bận rộn, năng nổ để không thua kém bạn bè, nhưng ban đêm lại là cảm giác trống rỗng, mệt mỏi và muốn buông xuôi mà không dám nói với ai. Đây là dạng kiệt sức khó nhận biết nhất, vì bề ngoài con vẫn học tốt, vẫn tham gia đủ hoạt động, nhưng bên trong đã âm thầm quá tải từ lâu. Nhiều phụ huynh chỉ phát hiện ra khi con đột nhiên khóc không rõ lý do, hoặc thẳng thắn nói rằng con không muốn đi học nữa.
Hệ lụy lâu dài của áp lực đồng trang lứa
Nếu không được tháo gỡ từ tuổi học trò, áp lực đồng trang lứa có thể kéo dài đến tận đầu tuổi trưởng thành, biểu hiện qua ba dạng chính: cảm giác hoang mang không biết mình muốn gì dù đã đạt được nhiều thứ, các mối quan hệ dần trở thành cuộc đua ngầm thay vì sẻ chia, và những quyết định quan trọng bị chi phối bởi nỗi sợ tụt lại phía sau.
Khủng hoảng hiện sinh tuổi trưởng thành
Đến một thời điểm, thường rơi vào khoảng 22 đến 30 tuổi, nhiều người trẻ nhận ra mình đã đạt được những thứ giống hệt bạn bè, có công việc ổn định, có nhà, có xe, nhưng lại không hề cảm thấy hạnh phúc. Tiến sĩ Oliver Robinson, nhà tâm lý học tại Đại học Greenwich, trong nghiên cứu về giai đoạn chuyển tiếp sang tuổi trưởng thành, đã mô tả đây là một dạng khủng hoảng gắn liền với cảm giác mắc kẹt và hoang mang về phương hướng sống.
Một khảo sát của báo The Guardian cũng ghi nhận có tới 86% người thuộc thế hệ millennials thừa nhận từng trải qua cảm giác này. Họ không biết mình thực sự muốn gì, thích gì, vì cả một quãng thời gian dài trước đó chỉ chạy theo tiêu chuẩn của người khác mà chưa từng dừng lại hỏi bản thân câu hỏi đó.
Hủy hoại các mối quan hệ
Khi quen với việc so sánh, con lớn lên sẽ nhìn bạn bè bằng ánh mắt đề phòng, cạnh tranh thay vì sẻ chia chân thành. Những tình bạn vốn thuần khiết dần biến thành các cuộc ngầm đua tranh, khiến người trong cuộc mệt mỏi mà không rõ nguyên nhân từ đâu. Về lâu dài, điều này ảnh hưởng không chỉ đến tình bạn mà cả các mối quan hệ đồng nghiệp, gia đình, khi con luôn đặt bản thân trong tư thế phải hơn thua với người xung quanh.
Đưa ra các quyết định sai lầm
Không ít trường hợp chọn sai ngành học, làm công việc không phù hợp, đầu tư tài chính mạo hiểm hoặc lập gia đình vội vã, chỉ vì thấy bạn bè cùng tuổi đều đã làm như vậy. Những quyết định quan trọng của cuộc đời, đáng lẽ phải xuất phát từ mong muốn thật của bản thân, lại bị chi phối bởi tâm lý sợ tụt lại phía sau so với người xung quanh. Đây có lẽ là hậu quả của áp lực đồng trang lứa nặng nề nhất, vì nó ảnh hưởng đến những cột mốc không dễ làm lại của một đời người.
Cách phòng tránh hậu quả của áp lực đồng trang lứa
Để phòng tránh những hậu quả kể trên, cha mẹ có thể tác động ở ba tầng: thay đổi tư duy nội tâm để con có hệ giá trị riêng, điều chỉnh môi trường và hành vi hằng ngày, và cuối cùng là xây dựng một lối sống chủ động để con tự nhiên bớt so sánh với người khác. Dưới đây là cách thực hiện cụ thể cho từng tầng.
Thay đổi tư duy nội tâm, giải quyết từ gốc rễ
Đây là bước nền tảng, vì mọi hành vi bên ngoài đều bắt nguồn từ cách con nhìn nhận giá trị của chính mình.
- Giúp con xác định điều thực sự quan trọng với bản thân, ví dụ như sự bình yên, sức khỏe, gia đình hay khả năng sáng tạo. Khi có một la bàn giá trị riêng, con sẽ khó bị cuốn theo định nghĩa thành công của người khác hơn.
- Giúp con hiểu và chấp nhận rằng mỗi người có một vạch xuất phát khác nhau, về điều kiện gia đình, năng khiếu bẩm sinh hay môi trường sống. So sánh khập khiễng chỉ mang lại sự thất vọng không cần thiết.
- Khuyến khích con tập trung vào tiến bộ của chính mình, thay vì so với người khác. Cha mẹ có thể cùng con ghi lại những cột mốc nhỏ đã đạt được, như một cách tự tiếp thêm động lực từ bên trong.
Quản lý hành vi và môi trường sống của con
Bên cạnh thay đổi tư duy, việc điều chỉnh môi trường xung quanh cũng đóng vai trò không nhỏ trong việc giảm bớt áp lực đồng trang lứa cho con.
- Giới hạn thời gian con sử dụng mạng xã hội, đồng thời hướng dẫn con ẩn hoặc bỏ theo dõi những tài khoản thường khiến con cảm thấy tự ti hoặc áp lực.
- Dạy con cách nói không một cách thoải mái, biết từ chối những cuộc vui vượt quá khả năng hoặc những hoạt động không phù hợp với định hướng cá nhân, mà không cảm thấy tội lỗi vì điều đó.
- Cùng con chọn lọc lại vòng bạn bè xung quanh, khuyến khích con kết thân với những bạn tích cực, biết lắng nghe và tôn trọng sự khác biệt, thay vì những bạn hay khoe khoang hoặc phán xét người khác.
Thực hành lối sống chủ động cùng con
Cuối cùng, việc xây dựng một nếp sống chủ động sẽ giúp con dần miễn nhiễm với những so sánh không cần thiết từ môi trường xung quanh.
- Tập cho con tư duy JOMO, nghĩa là tìm thấy niềm vui từ việc không chạy theo mọi trào lưu đám đông, mà tận hưởng thời gian riêng để đọc sách, học điều con thực sự thích hoặc đơn giản là nghỉ ngơi.
- Cùng con xây dựng lộ trình riêng, chia nhỏ mục tiêu thành các kế hoạch ngắn hạn trong sáu tháng, một năm và kiên trì theo đuổi. Khi con bận rộn với con đường của chính mình, con sẽ tự nhiên bớt để tâm đến con đường của người khác.
Có một bé trai lớp 4 mà Lanh tôi từng đồng hành, ban đầu mỗi lần ngồi vào bàn học chưa đầy mười phút đã mất tập trung, mắt cứ liếc sang điện thoại của mẹ để xem bạn cùng lớp đang khoe gì trên nhóm chat. Sau khi gia đình thử áp dụng việc chia nhỏ thời gian học xen kẽ vận động nhẹ, đồng thời hạn chế cho con tiếp xúc điện thoại vào buổi tối, chỉ sau hai tuần, con đã có thể tự ngồi học liền mạch nửa tiếng mà không cần nhắc nhở.
Điều thay đổi không chỉ nằm ở thời gian biểu, mà ở việc con dần học được cách không cần nhìn sang bàn học của bạn để biết mình đang làm tốt hay chưa.
Cùng con vượt qua áp lực đồng trang lứa tại Minh Trí Thành
Lanh tôi hiểu rằng không phải phụ huynh nào cũng có đủ thời gian hoặc công cụ để tự mình nhận diện và tháo gỡ từng hậu quả của áp lực đồng trang lứa ở con, đặc biệt khi công việc và cuộc sống hằng ngày đã chiếm phần lớn quỹ thời gian của anh chị.
Nếu anh chị đang tìm một nơi đồng hành cùng gia đình trong hành trình giúp con hiểu cảm xúc, xây dựng sự tự tin từ bên trong và giảm bớt sự phụ thuộc vào ánh nhìn so sánh từ bạn bè, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã đồng hành với nhiều gia đình có những trăn trở tương tự
Mỗi chương trình được thiết kế để phù hợp với từng giai đoạn phát triển của con, giúp cha mẹ có thêm những cách tiếp cận thực tế, dễ áp dụng ngay trong đời sống hằng ngày.
Kết luận
Hậu quả của áp lực đồng trang lứa không tự biến mất theo thời gian nếu không được nhận diện đúng cách. Càng phát hiện sớm những dấu hiệu ở con, cha mẹ càng có nhiều cơ hội giúp con xây dựng nội lực vững vàng, để con lớn lên là chính mình chứ không phải bản sao của ai khác.
Câu hỏi thường gặp về áp lực đồng trang lứa
Áp lực đồng trang lứa thường bắt đầu xuất hiện ở độ tuổi nào?
Trên thực tế, áp lực đồng trang lứa có thể xuất hiện từ khá sớm, ngay từ những năm tiểu học khi trẻ bắt đầu để ý đến sự khác biệt giữa mình và bạn bè về ngoại hình, điểm số hay đồ dùng cá nhân. Mức độ áp lực thường tăng dần và rõ rệt nhất ở giai đoạn dậy thì, khi nhu cầu được công nhận bởi bạn bè trở nên mạnh mẽ hơn nhu cầu được công nhận bởi gia đình.
Làm sao để cha mẹ nhận biết con đang chịu áp lực đồng trang lứa?
Một số dấu hiệu cha mẹ có thể để ý gồm việc con thường xuyên so sánh bản thân với bạn bè, thay đổi sở thích hoặc phong cách một cách đột ngột để giống người khác, khó chịu hoặc buồn bã sau khi dùng mạng xã hội, hoặc tỏ ra kiệt sức dù bên ngoài vẫn cố gắng tỏ ra ổn.
Cha mẹ nên bắt đầu từ đâu khi muốn giúp con giảm bớt hậu quả của áp lực đồng trang lứa?
Lanh tôi thường khuyên cha mẹ nên bắt đầu từ việc trò chuyện cởi mở với con, lắng nghe cảm xúc thật của con mà không vội phán xét hay so sánh ngược lại với bạn bè khác. Sau đó mới từng bước điều chỉnh môi trường sống, thời gian sử dụng mạng xã hội và cách con nhìn nhận giá trị của chính mình.
