Cảm xúc tích cực là gì? Lợi ích và cách nuôi dưỡng cảm xúc

Cảm xúc tích cực là trạng thái tâm lý mang lại niềm vui, sự lạc quan và động lực sống, không chỉ ở người lớn mà cả ở trẻ nhỏ. Lanh tôi viết bài này từ chính những năm tháng đồng hành cùng nhiều gia đình, giúp anh chị hiểu đúng và biết cách vun đắp cảm xúc quý giá này cho cả nhà.

Cảm xúc tích cực là gì?

Cảm xúc tích cực là những trạng thái tâm lý mang lại sự thoải mái, niềm vui, sự lạc quan và tạo động lực cho cuộc sống. Nó khác với việc lúc nào cũng phải tỏ ra vui vẻ hay giả vờ ổn. Một đứa trẻ đang buồn vì điểm kém nhưng vẫn tin rằng mình có thể cố gắng lại vào lần sau, đó cũng là một biểu hiện của cảm xúc tích cực, dù bề ngoài em không hề cười. Nói cách khác, đây là năng lực bên trong giúp con người duy trì được sự cân bằng, chứ không phải một chiếc mặt nạ vui vẻ khoác lên mỗi ngày.

Tôi nhớ có một phụ huynh từng nhắn cho tôi lúc khá muộn, kể rằng con chị học lớp 6, cứ mỗi lần bị điểm thấp là òa khóc rồi nói mình dốt, không làm được gì cả. Chị lo lắng không biết con có đang gặp vấn đề gì nghiêm trọng không. Lanh tôi ngồi đọc mà thấy quen, vì đó cũng là nỗi băn khoăn nhiều bậc cha mẹ từng trải qua. Thực ra, phần lớn trường hợp như vậy không phải là chuyện quá to tát, mà là dấu hiệu cho thấy đứa trẻ chưa được trang bị đủ vốn cảm xúc tích cực để tự trấn an và đứng dậy sau vấp ngã.

Các loại cảm xúc tích cực phổ biến

Nhìn chung, cảm xúc tích cực thường được chia thành năm loại phổ biến: hạnh phúc, lạc quan, biết ơn, hưng phấn hoặc niềm vui, và sự thanh thản. Mỗi loại mang một sắc thái riêng và xuất hiện trong những hoàn cảnh khác nhau, nên hiểu rõ từng loại sẽ giúp anh chị nhận diện đúng con mình đang thiếu gì, thay vì chỉ nói chung chung là “cứ vui lên”. Có những đứa trẻ rất hay cười nhưng lại thiếu sự thanh thản bên trong, trong khi có những em trầm tính nhưng vẫn đầy lạc quan, nên việc phân biệt rạch ròi từng loại là bước đầu tiên trước khi tìm cách nuôi dưỡng.

Hạnh phúc

Đây là cảm giác thỏa mãn và mãn nguyện với cuộc sống hiện tại, không nhất thiết phải gắn với điều gì to lớn. Với trẻ nhỏ, hạnh phúc có thể chỉ đơn giản là được ngồi ăn cơm cùng cả nhà mà không ai quát mắng, hay được bố mẹ dành mười phút lắng nghe chuyện ở trường. Cảm giác này tích lũy dần theo thời gian và trở thành nền tảng để trẻ tin rằng cuộc sống của mình đáng sống. Đó cũng là lý do vì sao những niềm vui nhỏ, lặp lại đều đặn mỗi ngày, thường có giá trị hơn một món quà lớn nhưng chỉ xuất hiện một lần.

Lạc quan

Lạc quan là niềm tin và hy vọng về một tương lai tươi sáng, ngay cả khi hiện tại chưa như ý. Một đứa trẻ lạc quan không phải là đứa trẻ không bao giờ thất bại, mà là đứa trẻ tin rằng thất bại hôm nay không quyết định toàn bộ tương lai của mình. Đây cũng là loại cảm xúc mà nhiều phụ huynh mong muốn con có nhiều nhất, vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến cách con đối diện với khó khăn học tập lẫn các mối quan hệ bạn bè. Trẻ càng được rèn cách nhìn nhận vấn đề theo hướng này sớm, khả năng thích nghi khi trưởng thành thường càng tốt.

Biết ơn

Biết ơn là khả năng trân trọng những điều tốt đẹp mình nhận được từ người khác hoặc từ cuộc sống, dù là điều nhỏ nhặt. Nhiều gia đình tôi từng đồng hành có thói quen mỗi tối hỏi con một câu đơn giản: “Hôm nay có điều gì làm con thấy vui không?”. Chỉ một câu hỏi nhỏ như vậy, lặp lại đều đặn, cũng đủ để dần hình thành thói quen nhìn vào điều tốt thay vì chỉ chăm chăm vào điều thiếu sót.

Một nghiên cứu của hai nhà tâm lý học Robert Emmons và Michael McCullough, công bố năm 2003 trên tạp chí Journal of Personality and Social Psychology, cho thấy những người duy trì thói quen ghi lại vài điều biết ơn mỗi ngày trong vài tuần có tâm trạng tích cực hơn, ngủ ngon hơn và cảm thấy lạc quan hơn rõ rệt so với nhóm không thực hiện.

Hưng phấn và niềm vui

Đây là cảm giác vui sướng, phấn chấn mãnh liệt, thường xuất hiện khi trẻ đạt được điều mình mong muốn hoặc trải nghiệm điều mới lạ. Cảm xúc này có tính bộc phát cao, dễ nhận thấy qua tiếng cười, ánh mắt sáng lên hay việc trẻ hào hứng kể lại nhiều lần một chuyện vui. Với phụ huynh, việc ghi nhận và cùng vui với con trong những khoảnh khắc này quan trọng không kém việc dạy con vượt qua khó khăn. Nhiều khi chỉ cần cha mẹ dừng việc đang làm vài phút để lắng nghe con kể chuyện vui, điều đó cũng đủ khiến trẻ cảm thấy mình được coi trọng.

Sự thanh thản

Khác với hưng phấn, sự thanh thản là trạng thái bình yên, nhẹ nhàng trong tâm hồn, không ồn ào nhưng bền vững. Đây thường là cảm xúc mà những đứa trẻ được lớn lên trong môi trường ít áp lực, được lắng nghe và tôn trọng cảm xúc của mình sẽ dần có được. Nó giúp trẻ không bị cuốn vào vòng xoáy so sánh, ganh đua liên tục với bạn bè xung quanh. Trong nhịp sống hiện đại vốn nhiều áp lực thành tích, đây lại là loại cảm xúc dễ bị bỏ quên nhất, dù vai trò của nó không hề nhỏ.

Lợi ích của cảm xúc tích cực

Cảm xúc tích cực mang lại lợi ích trên bốn phương diện chính: mở rộng tư duy và tăng hiệu suất não bộ, bảo vệ sức khỏe thể chất, xây dựng năng lực tâm lý bền vững, và mở ra nhiều cơ hội trong các mối quan hệ xã hội. Đây không phải là những lợi ích trừu tượng, mà đều có thể quan sát được qua những thay đổi rất cụ thể trong sinh hoạt hằng ngày của trẻ. Dưới đây Lanh tôi sẽ đi vào chi tiết từng nhóm lợi ích, kèm theo một vài dẫn chứng cụ thể, để anh chị dễ hình dung và áp dụng cho gia đình mình.

Mở rộng tư duy và tăng hiệu suất não bộ

Nhà tâm lý học Barbara Fredrickson từng đề xuất thuyết “Mở rộng và Xây dựng” (Broaden and Build) trên tạp chí American Psychologist năm 2001, cho rằng khi con người trải nghiệm cảm xúc tích cực, phạm vi chú ý và cách nhìn nhận vấn đề của họ sẽ được mở rộng hơn.

Nói theo cách dễ hình dung, một đứa trẻ đang vui vẻ, thoải mái thường dễ nảy ra những ý tưởng mới, dễ nhìn một bài toán khó theo nhiều hướng khác nhau, thay vì bị bó cứng trong một cách giải duy nhất. Bên cạnh đó, khi tâm trạng ổn định và tích cực, khả năng tiếp thu thông tin và duy trì sự tập trung của trẻ cũng thường tốt hơn hẳn. Đây là lý do vì sao Lanh tôi luôn nhắc phụ huynh rằng, trước khi ép con học thêm giờ, hãy nhìn lại xem tâm trạng của con lúc ngồi vào bàn học đang như thế nào.

Bảo vệ và nâng cao sức khỏe thể chất

Mối liên hệ giữa trạng thái cảm xúc và sức khỏe thể chất không chỉ là cảm giác chủ quan, mà đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu. Một thí nghiệm của hai nhà nghiên cứu Barbara Fredrickson và Robert Levenson, công bố năm 1998 trên tạp chí Cognition and Emotion, cho thấy những người trải nghiệm cảm xúc tích cực như sự hài lòng hay niềm vui có nhịp tim và huyết áp trở lại trạng thái bình thường nhanh hơn sau một tình huống căng thẳng, so với nhóm không trải nghiệm cảm xúc này.

Ngoài yếu tố tim mạch, cảm xúc tích cực cũng góp phần giúp cơ thể giảm bớt cảm nhận đau đớn và có giấc ngủ chất lượng hơn, bởi tâm trí bớt bị vướng bận bởi lo âu. Lanh tôi không đi sâu thêm vào các thuật ngữ y học ở đây, vì điều quan trọng hơn với phụ huynh là hiểu được cơ chế chung: tâm trạng ổn định giúp cơ thể khỏe mạnh hơn, chứ không chỉ dừng lại ở tinh thần.

Kiến tạo năng lực tâm lý bền vững

Cảm xúc tích cực giống như một khoản “tiết kiệm” về mặt tinh thần. Khi đối mặt với nghịch cảnh, những đứa trẻ đã có sẵn khoản tiết kiệm này thường hồi phục nhanh hơn và có xu hướng nhìn thấy cơ hội trong khó khăn, thay vì dễ dàng buông xuôi.

Một nghiên cứu quy mô lớn của nhóm tác giả Christina Bethell, công bố năm 2019 trên tạp chí JAMA Pediatrics, cho thấy những người trưởng thành từng có nhiều trải nghiệm tích cực khi còn nhỏ có khả năng gặp các vấn đề về sức khỏe tinh thần thấp hơn tới 72% so với nhóm ít có trải nghiệm tích cực trong thời thơ ấu. Con số này cho thấy việc vun đắp cảm xúc tích cực cho con ngay từ nhỏ không chỉ giúp ích trước mắt, mà còn ảnh hưởng lâu dài đến khả năng phục hồi tâm lý khi con trưởng thành.

Thu hút may mắn và cơ hội xã hội

Những người thường xuyên mang năng lượng tích cực có xu hướng cởi mở hơn với những điều mới mẻ và dễ tạo thiện cảm với người xung quanh, từ đó vô tình mở ra nhiều cơ hội hơn trong học tập, công việc lẫn các mối quan hệ. Điều này không có nghĩa là may mắn tự nhiên tìm đến, mà là bởi thái độ cởi mở khiến người ta dễ nhận ra và nắm bắt cơ hội hơn khi nó xuất hiện.

Ngoài ra, khi mang trong mình cảm xúc tích cực, con người thường bớt khắt khe với người khác, dễ nhìn ra điểm mạnh và thấu hiểu đối phương hơn. Với trẻ nhỏ, điều này thể hiện rõ qua cách các em kết bạn, giải quyết mâu thuẫn và duy trì tình bạn lâu dài, thay vì dễ dàng cắt đứt quan hệ chỉ vì một bất đồng nhỏ.

Cách nuôi dưỡng cảm xúc tích cực

Có ba nhóm cách chính để nuôi dưỡng cảm xúc tích cực một cách bền vững: thay đổi tư duy và cách quản trị tâm lý bên trong, xây dựng lối sống lành mạnh thông qua hành động cụ thể, và áp dụng thêm các liệu pháp tinh thần hỗ trợ. Ba nhóm này thường bổ trợ cho nhau rất tốt khi được kết hợp cùng lúc, thay vì chỉ áp dụng riêng lẻ một cách. Anh chị không cần làm hết mọi gợi ý ngay từ đầu, mà có thể bắt đầu từ một vài thay đổi nhỏ phù hợp với nhịp sống của gia đình mình.

Thay đổi tư duy và quản trị tâm lý bên trong

Muốn nuôi dưỡng cảm xúc tích cực một cách bền vững, việc đầu tiên cần làm là thay đổi cách vận hành tư duy bên trong mỗi người, kể cả với trẻ nhỏ lẫn chính phụ huynh. Một vài cách mà Lanh tôi thường gợi ý cho các gia đình gồm:

• Thực hành lòng biết ơn mỗi ngày, chẳng hạn ghi lại một điều nhỏ khiến mình thấy vui, để tâm trí dần quen với việc tìm ra điều tốt thay vì chỉ soi vào thiếu sót.
• Học cách chấp nhận những tổn thương hay thất bại cũ như một phần của quá trình trưởng thành, thay vì né tránh hoặc chôn chặt nó, để tâm trí có không gian đón nhận năng lượng mới.
• Khi một suy nghĩ tiêu cực xuất hiện, thử coi nó như một dòng chữ chạy ngang qua màn hình rồi tự trôi đi, thay vì để bản thân bị cuốn theo nó.
• Tự động viên bản thân bằng những lời khen ngợi chân thành, ghi nhận cả những nỗ lực nhỏ nhất chứ không chỉ chờ đến khi có kết quả lớn.
• Chủ động dùng những từ ngữ mang tính khích lệ trong giao tiếp hằng ngày với con, để dần hình thành phản xạ suy nghĩ theo hướng tích cực hơn.

Hành động và thiết lập lối sống lành mạnh

Bên cạnh việc điều chỉnh tư duy, những hành động cụ thể trong đời sống hằng ngày cũng góp phần không nhỏ vào việc duy trì cảm xúc tích cực. Đây là những thay đổi không đòi hỏi quá nhiều thời gian hay chi phí, nhưng cần được thực hiện đều đặn mới thấy rõ hiệu quả. Một vài gợi ý cụ thể mà các gia đình có thể bắt đầu ngay gồm:

• Duy trì vận động thể chất đều đặn, cười nhiều hơn và ngủ đủ giấc, vì đây là những yếu tố giúp cơ thể sản sinh các hormone mang lại cảm giác hạnh phúc một cách tự nhiên.
• Dành thời gian ở bên những người mang lại năng lượng tích cực, sự thấu hiểu và tiếng cười cho mình, thay vì những mối quan hệ khiến bản thân mệt mỏi.
• Tập thói quen đọc sách khoảng ba mươi phút mỗi ngày, ưu tiên những cuốn sách về tư duy hay tâm lý học, để rèn sự điềm tĩnh và giảm bớt các phản ứng nóng giận trước sự cố bất ngờ.
• Chủ động trải nghiệm những điều mới mẻ, có thể chỉ đơn giản là đổi mới góc học tập của con, thử một món ăn lạ, hay cùng nhau tham gia một hoạt động cộng đồng.

Có một bé học sinh lớp 4 mà Lanh tôi từng đồng hành, ban đầu cứ mỗi lần ngồi vào bàn học là mất tập trung sau chưa đầy mười phút, hay cáu gắt khi bị nhắc nhở. Sau khi gia đình thử đổi cách chia nhỏ thời gian học thành từng khoảng ngắn xen kẽ vài phút vận động nhẹ, cộng thêm việc bố mẹ chủ động khen ngợi mỗi khi con hoàn thành một phần nhỏ, mọi thứ thay đổi rõ rệt chỉ sau khoảng hai tuần. Con không còn sợ giờ học như trước, và quan trọng hơn, con bắt đầu tự tin nói ra cảm xúc của mình thay vì im lặng chịu đựng.

Liệu pháp tinh thần

Ngoài những thói quen kể trên, một số liệu pháp mang tính thư giãn tinh thần cũng có thể hỗ trợ tốt cho việc cân bằng cảm xúc. Thiền chánh niệm là một ví dụ, chỉ cần dành vài phút mỗi ngày để tĩnh tâm và tập trung vào hơi thở cũng có thể giúp giảm căng thẳng tức thì, phù hợp với cả người lớn lẫn trẻ em đã đủ lớn để thực hành.

Bên cạnh đó, một số gia đình chọn kết hợp thêm âm thanh thư giãn như chuông xoay Tây Tạng hoặc nhạc nhẹ nhàng, giúp làm dịu áp lực và đưa tâm trí về trạng thái an yên hơn sau một ngày dài. Điều quan trọng là chọn được hình thức phù hợp với thói quen của từng gia đình, thay vì cố áp dụng một phương pháp không thoải mái với mình.

Bảng tổng hợp các nhóm giải pháp

Nhóm giải pháp	Các hành động cốt lõi	Lợi ích mang lại
Quản trị tâm lý	Biết ơn, chấp nhận quá khứ, tự động viên, tách rời suy nghĩ tiêu cực, dùng từ ngữ tích cực	Xây dựng nền tảng tư duy vững chắc, tăng khả năng tự cân bằng cảm xúc từ bên trong
Lối sống và thể chất	Vận động, ngủ đủ giấc, kết nối với người lạc quan, đọc sách, trải nghiệm điều mới	Hỗ trợ cơ thể sản sinh hormone hạnh phúc, giải tỏa căng thẳng và nạp lại năng lượng
Liệu pháp tinh thần	Thiền chánh niệm, nghe âm thanh thư giãn như chuông xoay Tây Tạng	Làm dịu hệ thần kinh, đưa tâm trí về trạng thái cân bằng và an yên

Đồng hành cùng con nuôi dưỡng cảm xúc tích cực tại Minh Trí Thành

Biết lý thuyết là một chuyện, còn áp dụng đều đặn trong đời sống bận rộn của mỗi gia đình lại là một câu chuyện khác, và đây là điều Lanh tôi muốn đồng hành cùng anh chị. Có những phụ huynh dù đã đọc rất nhiều tài liệu nhưng vẫn loay hoay không biết bắt đầu từ đâu khi con mình liên tục có những phản ứng cảm xúc tiêu cực, hoặc bản thân cha mẹ cũng đang kiệt sức vì áp lực cuộc sống.

Đó là lý do nhiều năm qua, Lanh tôi cùng đội ngũ tại Minh Trí Thành luôn cố gắng xây dựng những hành trình đồng hành thực tế, giúp cả cha mẹ lẫn con cái cùng hiểu và quản lý cảm xúc của mình tốt hơn, thay vì chỉ dừng lại ở việc cung cấp kiến thức suông.

Nếu anh chị đang tìm một môi trường để cùng con rèn luyện khả năng nhận diện và cân bằng cảm xúc một cách bài bản, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã đồng hành cùng nhiều gia đình có những trăn trở tương tự như câu chuyện anh chị vừa đọc ở trên. Mỗi gia đình khi đến với Minh Trí Thành đều có một câu chuyện và nhịp độ riêng, nên các chương trình cũng được điều chỉnh linh hoạt để phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của từng nhà, thay vì áp dụng một khuôn mẫu chung cho tất cả.

Kết luận

Cảm xúc tích cực không tự nhiên mà có, đó là kết quả của những thói quen nhỏ được lặp lại mỗi ngày trong chính mái nhà của mình. Khi cha mẹ hiểu đúng và kiên nhẫn đồng hành, con trẻ sẽ dần học được cách tự cân bằng cảm xúc, vững vàng hơn trước những thử thách phía trước.

Câu hỏi thường gặp về cảm xúc tích cực

Cảm xúc tích cực có phải lúc nào cũng cần vui vẻ, cười nói không?

Không nhất thiết. Một đứa trẻ vẫn có thể buồn vì điều gì đó nhưng vẫn giữ được niềm tin và sự lạc quan, đó vẫn là biểu hiện của cảm xúc tích cực, không phải chỉ có tiếng cười mới tính.

Làm sao để phân biệt con đang có cảm xúc tích cực thật sự hay chỉ đang gồng lên tỏ ra ổn?

Cha mẹ nên quan sát sự nhất quán trong hành vi của con qua thời gian, thay vì chỉ nhìn vào một khoảnh khắc. Nếu con thường xuyên né tránh chia sẻ, dễ bùng nổ cảm xúc khi ở một mình, đó có thể là dấu hiệu con đang gồng mình, cần được trò chuyện nhiều hơn.

Trẻ ở độ tuổi nào thì có thể bắt đầu học cách nuôi dưỡng cảm xúc tích cực?

Trên thực tế, trẻ có thể bắt đầu học cách nhận diện và gọi tên cảm xúc từ khá sớm, ngay khi các em bắt đầu biết diễn đạt bằng lời. Cách tiếp cận sẽ cần điều chỉnh linh hoạt theo độ tuổi và khả năng nhận thức của từng bé.

Cha mẹ có cần thay đổi bản thân trước khi dạy con về cảm xúc tích cực không?

Có, và đây là điều Lanh tôi luôn nhấn mạnh. Trẻ học cách xử lý cảm xúc phần lớn qua việc quan sát cha mẹ hằng ngày, nên nếu cha mẹ cũng đang loay hoay với cảm xúc của chính mình, việc dành thời gian chăm sóc bản thân trước sẽ giúp ích rất nhiều cho cả hai phía.

Nuôi dưỡng cảm xúc tích cực có giúp con học tốt hơn không?

Có mối liên hệ khá rõ giữa trạng thái cảm xúc ổn định và khả năng tập trung, tiếp thu bài học của trẻ. Một đứa trẻ đang lo lắng, căng thẳng thường khó tiếp thu bằng một đứa trẻ có tâm trạng thoải mái, dù năng lực hai bên có thể tương đương nhau.

Nếu đã thử nhiều cách mà cảm xúc của con vẫn không cải thiện thì nên làm gì?

Trong trường hợp này, anh chị có thể cân nhắc tìm đến một môi trường đồng hành có phương pháp bài bản hơn, nơi có đội ngũ hiểu rõ tâm lý trẻ để cùng gia đình tháo gỡ từng vướng mắc cụ thể, thay vì tự mình xoay xở một mình trong thời gian dài.

Tài liệu tham khảo

1. Fredrickson, B. L. (2001). The Role of Positive Emotions in Positive Psychology: The Broaden-and-Build Theory of Positive Emotions. American Psychologist, 56(3), 218–226. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3122271/
2. Emmons, R. A., & McCullough, M. E. (2003). Counting Blessings Versus Burdens: An Experimental Investigation of Gratitude and Subjective Well-Being in Daily Life. Journal of Personality and Social Psychology, 84(2), 377–389. DOI: 10.1037/0022-3514.84.2.377. https://stafforini.com/works/emmons-2003-counting-blessings-burdens/
3. Bethell, C., Jones, J., Gombojav, N., Linkenbach, J., & Sege, R. (2019). Positive Childhood Experiences and Adult Mental and Relational Health in a Statewide Sample. JAMA Pediatrics, 173(11), e193007. DOI: 10.1001/jamapediatrics.2019.3007. https://familyaidboston.org/wp-content/uploads/2023/06/Jama-Pediatrics_Bethell_2019_Study.pdf