Thói quen hình thành tính cách theo một chuỗi quen thuộc: suy nghĩ dẫn đến hành động, hành động lặp lại thành thói quen, nhiều thói quen gộp lại thành tính cách. Bài viết giúp anh chị hiểu cơ chế ấy và cách xây thói quen tốt cho cuộc sống từ những việc nhỏ.
Hiểu rõ về thói quen và tính cách
Thói quen là hành vi lặp lại đến mức tự động, còn tính cách là đặc điểm tâm lý ổn định của mỗi người. Hai thứ này nối với nhau như gieo và gặt: thói quen là phần gieo mỗi ngày, tính cách là mùa gặt. Nhiều anh chị từng nhắn cho tôi rằng biết rõ mình nên dậy sớm hơn, bớt nóng nảy hay bớt lướt điện thoại, nhưng mãi vẫn không đổi được. Khi ngồi nghe kỹ, tôi thường thấy câu trả lời nằm ở những việc nhỏ lặp lại mỗi ngày, nên mình cần hiểu rõ từng khái niệm trước.
Thói quen là gì?
Thói quen là những hành vi được lặp đi lặp lại nhiều lần trong sinh hoạt hằng ngày, đến mức thành thục và tự diễn ra trong tiềm thức, gần như không cần suy nghĩ sâu.
Đánh răng trước khi ngủ, đặt chìa khóa đúng chỗ khi về nhà hay cầm điện thoại lên mỗi lúc rảnh tay đều là thói quen. Chúng không tốt hay xấu ngay từ đầu, chỉ là những hành động đã được làm đủ nhiều để cơ thể tự chạy.
Phần này của cuộc sống lớn hơn ta tưởng. Trong hai nghiên cứu nhật ký của nhà tâm lý học Wendy Wood và cộng sự, công bố năm 2002 trên sinh viên Mỹ, khoảng 35% đến 43% hành vi được ghi lại mang tính thói quen, tức là làm gần như mỗi ngày, ở cùng một nơi, và thường lúc đầu óc đang nghĩ chuyện khác. Nghĩa là mỗi ngày, chúng ta đều làm theo những nếp có sẵn nhiều hơn mình nghĩ.
Tính cách là gì?
Tính cách là những đặc điểm tâm lý ổn định và riêng có của mỗi người, thể hiện qua cách họ suy nghĩ, cảm nhận và ứng xử với thế giới xung quanh. Cùng một lời góp ý của cấp trên, người này nhún vai cho qua, người kia chạnh lòng cả buổi, người nọ lại tìm cách làm tốt hơn lần sau. Ba cách phản ứng ấy cho thấy ba nét tính cách khác nhau. Nếu thói quen là việc ta làm thì tính cách là con người ta trở thành sau nhiều năm.
Vì vậy tính cách ít khi đổi chỉ sau một lần nhắc nhở hay một buổi trò chuyện. Nó đổi từ từ, khi cách sống hằng ngày đổi.

Mối quan hệ “Gieo và Gặt” giữa thói quen và tính cách
Giữa hai khái niệm này có mối quan hệ nhân quả, giống chuyện gieo và gặt của nhà nông. Thói quen là phần gieo mỗi ngày, tích lũy dần về lượng. Tính cách là mùa gặt, là sự thay đổi về chất xuất hiện khi số ngày gieo đã đủ nhiều. Tôi hay lấy hình ảnh giọt nước nhỏ vào cốc để giải thích. Nhìn từng giọt thì chẳng thấy gì khác, nhưng đến một lúc nào đó cốc đầy.
Một lần dọn bàn làm việc không khiến ta thành người ngăn nắp, nhưng sau hàng trăm lần, ta bắt đầu thấy bàn bừa bộn là khó chịu. Lúc ấy ta không còn phải cố để gọn gàng nữa, vì gọn gàng đã trở thành cách mình sống. Đó là lý do tôi nói thói quen hình thành tính cách giống như gieo hạt: kết quả đến chậm nhưng bền.
Tiến trình thói quen hình thành tính cách
Thói quen hình thành tính cách qua bốn chặng nối tiếp: suy nghĩ dẫn đến hành động, hành động lặp lại thành thói quen, và nhiều thói quen cùng hướng gộp lại thành tính cách. Tôi hay gọi đây là con đường bốn chặng, vì ở chặng nào mình cũng có chỗ để nhẹ nhàng điều chỉnh. Hiểu rõ từng chặng sẽ giúp anh chị biết nên bắt đầu từ đâu, thay vì chỉ tự trách khi mọi việc đã thành nếp cũ.
Chuỗi vận hành: suy nghĩ, hành động, thói quen, tính cách
Chuỗi này đi theo bốn bước nối tiếp nhau:
- Suy nghĩ: cách ta nhìn một việc, ví dụ “việc này khó quá, mình không làm được” hoặc “mình thử từng bước xem sao”.
- Hành động: việc làm cụ thể sinh ra từ suy nghĩ ấy, như bỏ dở hay ngồi xuống làm tiếp.
- Thói quen: hành động đó được lặp lại đủ nhiều để thành phản xạ.
- Tính cách: nhiều thói quen cùng hướng gộp lại thành nét tính cách ổn định.
Chuỗi này có cả phần tâm lý (suy nghĩ, cảm xúc) lẫn phần sinh học (não bộ ghi nhớ điều được lặp lại). Vì vậy, nếu mình đổi cách nghĩ ngay từ chặng đầu, các chặng sau sẽ đổi theo một cách tự nhiên hơn. Đây cũng là lý do tôi thường khuyên mọi người để ý những câu mình tự nói với mình trước khi cố sửa hành động.
Cơ chế hoạt động: thói quen hình thành tính cách ra sao trong não bộ
Một suy nghĩ, tích cực hay tiêu cực, sẽ dẫn đến một hành động cụ thể. Khi hành động ấy được lặp lại qua nhiều ngày, nhiều tuần, não bộ củng cố các kết nối thần kinh phục vụ riêng cho hành động đó. Tôi hay ví các kết nối này như rãnh trên mặt ruộng: nước chảy qua một lối đủ lâu thì lần sau tự chảy theo lối cũ, không cần ai dẫn.
Chính vì thế, thói quen cũ thường rất “dai”. Nhưng ruộng nào cũng có thể mở thêm rãnh mới. Mỗi lần ta lặp lại hành động mới, rãnh mới sâu thêm một chút, còn rãnh cũ ít được dùng sẽ mờ dần. Khi nhiều thói quen cùng chiều gộp lại, chúng định hình nên tính cách.
Ví dụ minh họa: thói quen tốt và thói quen cần điều chỉnh
Hai nhóm ví dụ sau cho thấy thói quen hình thành tính cách theo cùng một cơ chế, chỉ khác hướng đi. Ở hướng tích cực, ta thường thấy những điều như sau:
- Thói quen ngăn nắp, dọn dẹp chỗ ở mỗi ngày dần hình thành tính kỷ luật và cẩn thận.
- Thói quen đọc sách đều đặn dần nuôi dưỡng sự sâu sắc và điềm tĩnh.
Ở hướng cần điều chỉnh sớm, ta cũng thấy một số kiểu quen thuộc:
- Thói quen trì hoãn và đổ lỗi cho hoàn cảnh dần khiến người ta hay né tránh trách nhiệm với việc của mình.
- Thói quen dành quá nhiều giờ trên mạng xã hội, bám vào thế giới ảo, dần khiến ta xa cách với người thật, việc thật và chậm cảm nhận cảm xúc của những người quanh mình.
Tôi nhớ một chị từng kể mình hay để bàn làm việc bừa bộn, tối nào cũng tự hứa mai sẽ dọn. Sau đó chị đổi cách: mỗi chiều trước khi ra về chỉ dọn năm phút, không đặt thêm yêu cầu nào khác. Vài tháng sau chị thấy buổi sáng của mình ít cuống hơn, và cả việc nhà cũng gọn gàng hơn trước. Từ một việc nhỏ lặp lại đều, nét tính cách của chị đã dịch chuyển theo hướng tích cực.
Thói quen hình thành từ tính cách đến số phận
Tính cách ảnh hưởng đến số phận vì nó quyết định cách mỗi người phản ứng với cơ hội và nghịch cảnh, mà thói quen lại là nền của tính cách. Có một câu nói được nhiều người truyền tai: gieo hành động thì gặt thói quen, gieo thói quen thì gặt tính cách, gieo tính cách thì gặt số phận. Câu nói này không phải công thức khoa học, nhưng nó giúp mình nhìn ra sợi dây nối từ việc nhỏ hôm nay đến con đường dài phía trước.
Tính cách làm nên số phận như thế nào?
Cuộc đời đưa đến cho mỗi người cả cơ hội lẫn nghịch cảnh. Cách ta phản ứng với chúng do tính cách quyết định, và những phản ứng khác nhau sẽ cho ra những kết quả khác nhau. Người kiên trì thường đi hết đoạn đường khó để gặt thành quả, còn người nóng nảy dễ làm hỏng một việc lớn chỉ vì một phút không giữ được bình tĩnh.
Tôi từng nghe kể về hai đồng nghiệp cùng không được chọn vào vị trí quản lý. Một người giận dỗi rồi buông luôn công việc. Người còn lại hỏi cấp trên mình cần cải thiện gì, rồi dành nửa tiếng mỗi sáng để học thêm kỹ năng còn thiếu. Điều tạo ra khác biệt sau một năm không nằm ở năng lực ban đầu, mà ở cách mỗi người xử lý thất bại, lặp lại suốt cả năm trời.

Góc nhìn đa chiều: thói quen không phải tất cả
Nói thói quen hình thành tính cách, rồi tính cách ảnh hưởng đến số phận, không có nghĩa mọi thứ chỉ do thói quen. Môi trường sống, sự giáo dục trong gia đình, năng lực nền tảng của mỗi người và cả may mắn đều có phần của mình. Có người sinh ra đã nhiều thuận lợi, có người phải bắt đầu từ vạch xuất phát khó hơn, và tôi không muốn nói những điều đó là không quan trọng.
Tuy vậy, trong tất cả các yếu tố ấy, thói quen là phần chúng ta chủ động điều chỉnh được nhiều nhất, bắt đầu từ hôm nay và từ những việc rất nhỏ. Đây là điều đáng hy vọng: mình không chọn được hết hoàn cảnh, nhưng mình có thể chọn cách sống mỗi ngày.
Giải pháp xây dựng thói quen tốt để cải thiện tính cách
Có bốn cách để xây thói quen tốt và cải thiện tính cách: tự nhìn lại bản thân, bắt đầu từ những việc rất nhỏ, kiên trì khoảng hai đến ba tháng và đổi môi trường sống cho phù hợp. Hiểu thói quen hình thành tính cách rồi, việc tiếp theo là biến hiểu biết thành hành động. Anh chị có thể bắt đầu ngay từ chính mình, vì thay đổi bền thường đến từ một lựa chọn nhỏ lặp lại mỗi ngày. Mỗi cách dưới đây đều đủ đơn giản để ai cũng làm được.
Bước 1: Nhận thức bản thân bằng cách tự nhìn lại mình
Nhận thức bản thân nghĩa là nhìn rõ mình đang có những thói quen nào để giữ lại hoặc giảm bớt. Anh chị có thể lấy một tờ giấy, ghi ra ba thói quen muốn phát huy và ba thói quen muốn giảm đi, chẳng hạn gắt gỏng vào buổi sáng hay lướt điện thoại trước khi ngủ. Việc này còn gọi là tự quán chiếu, tức là bình tĩnh soi lại bản thân mà không phán xét.
Khi tự soi lại, hãy hỏi mình: “Việc nào mình làm mỗi ngày khiến mình thấy nhẹ nhõm, việc nào làm mình thấy mệt?”. Câu trả lời thường cho một điểm bắt đầu rất rõ. Nếu muốn, anh chị có thể ghi lại trong một tuần để thấy nếp sống thật của mình.
Bước 2: Nguyên lý bước đi nhỏ (Atomic Habits)
Nguyên lý bước đi nhỏ là bắt đầu thay đổi bằng những việc nhỏ đến mức khó từ chối, rồi để chúng cộng dồn thành khác biệt lớn theo thời gian. Nguyên lý này được tác giả James Clear phổ biến qua cuốn sách Atomic Habits (tạm dịch: Thói quen nguyên tử). Thay vì tự hứa “từ mai tôi sẽ dậy năm giờ và chạy bộ một tiếng”, anh chị hãy bắt đầu bằng việc như dậy sớm hơn mười phút hoặc đọc hai trang sách mỗi ngày.
Việc nhỏ giúp não bộ không thấy áp lực, nên mình dễ làm đều. Một anh từng kể rằng cứ ngồi vào bàn làm việc là anh mất tập trung sau chưa đầy mười phút. Khi anh chia thời gian thành từng đoạn ngắn, xen vài phút đứng dậy vận động nhẹ, anh bắt đầu ngồi được lâu hơn mà không phải ép mình. Khi việc nhỏ đã đều, anh chị mới tăng dần.
Bước 3: Quy tắc 21 ngày hay 66 ngày?
Một thói quen mới thường cần khoảng 66 ngày để trở nên tự động, chứ không phải 21 ngày như nhiều người vẫn tin. Con số 21 ngày bắt nguồn từ quan sát của bác sĩ phẫu thuật thẩm mỹ Maxwell Maltz về thời gian bệnh nhân làm quen với diện mạo mới, rồi bị truyền miệng thành quy tắc cho mọi thói quen. Nó không phải kết quả của một nghiên cứu về thói quen.
Con số 66 ngày đến từ nghiên cứu của Phillippa Lally và cộng sự tại University College London (Anh), đăng năm 2009, theo dõi 96 người trong 12 tuần. Kết quả cho thấy thời gian trung bình là khoảng 66 ngày, nhưng dao động từ 18 đến 254 ngày tùy việc và tùy người. Nhóm tác giả cũng ghi nhận bỏ lỡ một lần không ảnh hưởng đáng kể đến quá trình này.
Vì vậy tôi khuyên anh chị đặt mốc đầu khoảng hai đến ba tháng thay vì ba tuần. Trong thời gian đó, việc mới sẽ đi từ gượng ép sang tự nhiên dần dần. Nếu có hôm quên, anh chị cứ làm lại vào hôm sau mà không cần tự trách mình. Kiên trì đủ lâu là lúc thói quen hình thành tính cách một cách vững vàng, thay vì bùng lên vài tuần rồi tắt.
Bước 4: Tạo môi trường và kỷ luật
Tạo môi trường và kỷ luật nghĩa là sắp xếp không gian sống để việc tốt dễ làm, việc chưa tốt khó làm, rồi giữ nếp đều đặn. Thói quen thường được gọi ra bởi hoàn cảnh quanh mình, nên đổi môi trường sẽ giúp việc đổi thói quen nhẹ sức hơn nhiều. Muốn bớt cầm điện thoại, anh chị có thể để máy sạc ở phòng khách sau chín giờ tối. Muốn đọc sách đều hơn, hãy đặt sách ở nơi dễ với tay nhất và dành một góc yên tĩnh cho riêng mình.
Một chị mà tôi quen từng làm đúng như vậy: đến chín giờ tối, chị bỏ điện thoại vào một chiếc giỏ ngoài phòng khách rồi cầm một cuốn sách lên. Ban đầu chị thấy trống trải, nhưng sau vài tuần, giờ đọc sách thành khoảng thời gian chị mong chờ nhất trong ngày. Kỷ luật ở đây không phải là tự phạt hay ép buộc, mà là giữ một nếp sinh hoạt rõ ràng và dễ chịu cho chính mình.
Minh Trí Thành và hành trình cùng nhau xây thói quen tốt
Thói quen đổi bền hơn khi mình có người cùng đồng hành. Nhiều anh chị hiểu hết những điều trên rồi vẫn thấy khó, vì đổi thói quen nghĩa là đi ngược lại cách mình đã sống suốt nhiều năm. Với cha mẹ, việc này còn mang thêm một ý nghĩa: những thói quen hình thành tính cách của con thường bắt đầu từ chính cách cha mẹ sống, trò chuyện và phản ứng với áp lực mỗi ngày. Vì vậy, khi cha mẹ kiên nhẫn đổi một thói quen nhỏ của mình, những thay đổi khác trong gia đình thường đến theo sau.

Nhiều cha mẹ chỉ nhận ra mình đang lặp lại một thói quen cũ khi thấy con làm y như vậy: cũng cau mày khi gặp áp lực, cũng cầm điện thoại thay cho một cuộc trò chuyện. Khoảnh khắc ấy không nhất thiết dẫn đến tự trách, mà có thể là lời mời để mình nhìn lại chính mình. Đó cũng là tinh thần của Trưởng thành cùng con, chương trình của Minh Trí Thành do cô Nguyễn Thị Lanh dẫn dắt, nơi con được xem như người thầy đặc biệt và cha mẹ là người bước vào hành trình lớn lên trước. Trong chương trình, cha mẹ cùng tìm hiểu cảm xúc của chính mình và cách giữ bình an bên trong để việc đồng hành cùng con nhẹ nhàng hơn. Anh chị quan tâm có thể tìm hiểu thêm về chương trình này tại Minh Trí Thành, để xem hành trình ấy có hợp với gia đình mình hay không.
Kết luận
Thói quen hình thành tính cách từng chút một, từ suy nghĩ, hành động đến nếp sống mỗi ngày. Anh chị không cần đổi mình thật nhanh, chỉ cần chọn một việc nhỏ và giữ đều vài tháng. Mỗi thói quen tốt gieo hôm nay là một bước gần hơn tới con người mình muốn trở thành.
Câu hỏi thường gặp về thói quen hình thành tính cách
Thói quen hình thành tính cách như thế nào?
Suy nghĩ dẫn đến hành động, hành động lặp lại nhiều lần thì thành thói quen, và nhiều thói quen cùng hướng gộp lại tạo nên tính cách. Vì vậy thói quen hình thành tính cách theo kiểu tích lũy dần, ít khi đổi chỉ sau một lần. Càng sớm lặp lại những hành động tích cực, nét tính cách tốt càng có thời gian để vững vàng.
Mất bao lâu để hình thành một thói quen mới?
Không có con số cố định. Nghiên cứu của Lally và cộng sự cho thấy trung bình khoảng 66 ngày, dao động từ 18 đến 254 ngày tùy việc và tùy người. Con số 21 ngày chỉ là cách nói truyền miệng, không phải kết quả nghiên cứu về thói quen.
Tính cách có thay đổi được không?
Tính cách có thể đổi dần, khi nếp sinh hoạt và cách phản ứng được điều chỉnh đều đặn. Tính cách không đổi sau một đêm, nhưng khi thói quen đổi theo hướng tích cực qua nhiều tháng, cách ta nghĩ và ứng xử cũng đổi theo. Sự kiên nhẫn trong giai đoạn này quan trọng không kém việc chọn đúng thói quen.
Nên bắt đầu từ thói quen nào?
Anh chị nên chọn một việc nhỏ gắn với sinh hoạt sẵn có, như dọn bàn năm phút trước khi ra về hoặc đọc hai trang sách sau bữa tối. Mỗi lần chỉ nên bắt đầu một việc để không bị quá tải. Khi việc đó đã đều đặn, anh chị mới thêm việc kế tiếp.
Quên một hôm có phải làm lại từ đầu không?
Không cần. Nghiên cứu của Lally ghi nhận bỏ lỡ một lần không ảnh hưởng đáng kể đến quá trình hình thành thói quen. Điều quan trọng là quay lại ngay hôm sau. Điều đáng tránh hơn cả là bỏ hẳn chỉ vì một lần lỡ nhịp.
Làm sao để giữ thói quen tốt mà không bị gượng ép?
Hãy chọn việc thật nhỏ, đổi môi trường để việc tốt dễ làm hơn và ghi nhận từng bước tiến của mình thay vì chỉ nhìn kết quả cuối. Khi việc đó nhẹ nhàng và được ghi nhận, mình sẽ tự giữ được lâu hơn.
Tài liệu tham khảo
- Wood, W., Quinn, J. M., & Kashy, D. A. (2002). Habits in everyday life: Thought, emotion, and action. Journal of Personality and Social Psychology, 83(6), 1281–1297. https://doi.org/10.1037/0022-3514.83.6.1281
- Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W., & Wardle, J. (2010). How are habits formed: Modelling habit formation in the real world. European Journal of Social Psychology, 40, 998–1009. https://doi.org/10.1002/ejsp.674
- Clear, J. How Long Does it Actually Take to Form a New Habit? (Backed by Science). Nội dung về quan sát “khoảng 21 ngày” của bác sĩ Maxwell Maltz trong cuốn Psycho-Cybernetics (1960) và tổng hợp nghiên cứu của Lally. https://jamesclear.com/new-habit
- Clear, J. Atomic Habits. https://jamesclear.com/atomic-habits

