Thói quen là những hành vi, suy nghĩ được lặp lại nhiều lần trong thời gian dài, đến mức trở thành phản xạ tự nhiên, không cần cố gắng suy nghĩ. Bài viết giúp anh chị hiểu thói quen hình thành thế nào, phân biệt nếp tốt, nếp xấu và tìm cách thay đổi cho mình lẫn con.

Thói quen là gì và vận hành ra sao trong đời sống mỗi người

Thói quen là hành vi, suy nghĩ được lặp đi lặp lại đến mức thành phản xạ tự nhiên, và vận hành theo một vòng lặp bốn bước gồm gợi ý, khao khát, phản hồi, phần thưởng. Nhờ vòng lặp này, việc lặp lại trở nên nhẹ nhàng hơn, nên chúng ta làm nhiều việc mỗi ngày mà không cần suy nghĩ. Hiểu định nghĩa và cơ chế ấy là nền tảng để phân biệt nếp tốt, nếp xấu và biết cách thay đổi chúng.

Thói quen là gì?

Thói quen là những hành vi, suy nghĩ hoặc cách phản ứng được lặp đi lặp lại nhiều lần trong thời gian dài, cho đến khi trở thành phản xạ tự nhiên. Khi đã thành thói quen, ta làm việc đó gần như tự động, không cần cân nhắc hay tự ép mình.

Giống như việc anh chị cầm bàn chải đánh răng mỗi sáng mà chẳng phải nhắc bản thân, hay đưa tay chạm vào điện thoại ngay khi vừa rảnh tay.

Điều này phổ biến hơn chúng ta tưởng. Trong một nghiên cứu nhật ký công bố năm 2002 của nhà tâm lý học Wendy Wood và cộng sự trên nhóm sinh viên đại học, khoảng 43% hành vi được ghi lại mang tính thói quen, nghĩa là diễn ra gần như mỗi ngày, thường ở cùng một nơi và lúc đầu óc đang nghĩ chuyện khác. Dù chỉ là một nhóm nhỏ, kết quả cho thấy một phần lớn ngày sống của mỗi người chạy theo nếp quen. Vì vậy, nếp ấy tốt hay xấu sẽ ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe, việc học và cách con lớn lên.

Thói quen là những gì chúng ta lặp đi lặp lại khiến việc đó trở nên dễ hơn

Vòng lặp thói quen: bốn bước để não bộ ghi nhớ một hành động

Vì sao một hành động lặp lại vài lần đã dính chặt vào ta? Trong cuốn Sức mạnh của thói quen, tác giả Charles Duhigg mô tả vòng lặp gồm ba phần là gợi ý, hành động và phần thưởng. Sau đó, James Clear trong cuốn Atomic Habits bổ sung thêm bước khao khát ở giữa, tạo thành vòng lặp bốn bước như sau:

  1. Gợi ý: tín hiệu kích hoạt thói quen, có thể là tiếng thông báo điện thoại, giờ cơm tối hoặc chiếc bàn học bừa bộn.
  2. Khao khát: động lực thúc đẩy xuất hiện ngay sau gợi ý. Thứ ta muốn thật ra là cảm giác phía sau hành động, như tò mò xem ai vừa nhắn tin hay muốn được nghỉ ngơi một lúc.
  3. Phản hồi: hành động ta thực hiện, ví dụ cầm điện thoại lên, mở tủ lạnh hoặc mở sách ra đọc.
  4. Phần thưởng: sự thỏa mãn sau hành động, giúp não bộ ghi nhớ rằng làm thế này thì dễ chịu, nên lần sau gặp lại gợi ý cũ sẽ muốn lặp lại.

Tôi nhớ một chị từng kể về cậu con trai lớp 6, cứ nghe điện thoại “ting” một tiếng là cầm lên xem, định xem một tin rồi lướt thêm cả chục phút. Khi hai mẹ con ngồi vẽ lại vòng lặp ra giấy, cả hai mới nhận ra tiếng “ting” là gợi ý, tò mò là khao khát, cầm máy là phản hồi và niềm vui nhỏ khi có tin mới là phần thưởng. Từ đó, thay vì trách nhau mỗi tối, hai mẹ con cùng tìm cách tác động vào từng khâu, và chị kể không khí trong nhà nhẹ nhõm hẳn. Cơ chế này vận hành giống nhau ở cả thói quen tốt lẫn xấu, nên muốn thay đổi, ta chỉ cần can thiệp vào một trong bốn bước thay vì ép bản thân hay con cố gắng chung chung.

Phân loại thói quen phổ biến hiện nay

Các thói quen phổ biến hiện nay được chia thành hai nhóm chính: thói quen tốt (tích cực) giúp cả nhà khỏe và vững vàng hơn, và thói quen xấu (tiêu cực) khiến mọi người mệt mỏi, tốn thời gian. Gọi đúng tên từng nhóm là bước đầu để biết mình cần giữ lại điều gì và cần đổi điều gì. Dưới đây là những biểu hiện hay gặp ở cả người lớn lẫn trẻ nhỏ.

Nhóm thói quen tốt (tích cực) và ý nghĩa với sự phát triển

Những thói quen tốt thường gặp gồm:

  • Dậy sớm, tự dọn dẹp giường chiếu mỗi sáng.
  • Tập thể dục đều đặn, dù chỉ vài chục phút mỗi ngày.
  • Chủ động học tập, tự giác ngồi vào bàn mà không cần nhắc.
  • Duy trì văn hóa đọc sách trong gia đình.
  • Quản lý thời gian bằng sổ tay hoặc ứng dụng.
  • Ghi chép thu chi, biết quản lý tài chính cá nhân.
  • Thực hành lòng biết ơn, như nói lời cảm ơn người thân vào cuối ngày.

Những nếp sống này giúp phát triển nhân cách, nâng cao hiệu suất làm việc và học tập, bảo vệ sức khỏe thể chất lẫn tinh thần, đồng thời mở mang tri thức và làm giàu tâm hồn. Với trẻ nhỏ, việc tự dọn giường mỗi sáng nghe rất nhỏ, nhưng nó dạy con tinh thần trách nhiệm và cảm giác hoàn thành việc đầu tiên trong ngày. Khi cảm giác ấy lặp lại đều đặn, con có thêm nền tảng để tự tin bước vào những việc lớn hơn.

Nhóm thói quen xấu (tiêu cực) và tác hại cần nhận diện sớm

Những thói quen xấu thường gặp gồm:

  • Trì hoãn công việc, bài tập đến sát giờ mới làm.
  • Lười đọc sách, ngại những nội dung cần suy nghĩ lâu.
  • Thức khuya lướt mạng xã hội quá mức.
  • Ăn uống thiếu kiểm soát.
  • Hay nghĩ quẩn, suy nghĩ tiêu cực kéo dài.
  • Trong môi trường học tập, làm việc: nói chuyện riêng trong giờ, không làm bài tập về nhà.

Tác hại của chúng thường đến từ từ nhưng kéo dài: lãng phí quỹ thời gian quý báu, sức khỏe giảm sút, áp lực và căng thẳng kéo dài, tiến bộ chậm lại và bỏ lỡ nhiều cơ hội phát triển. Điều đáng nói là nhiều khi đứa trẻ không hề cố tình. Có một bé lớp 5 tôi từng gặp, mỗi tối vừa ngồi vào bàn là lại đi lấy nước, gọt bút chì, sắp lại sách vở, bài tập hai mươi phút mà kéo dài cả tiếng. Khi mẹ bé đổi cách nói, thay vì “sao con lề mề thế” thành “mẹ ngồi cùng con năm phút đầu nhé”, bé bắt đầu vào bài nhanh hơn, vì điều khiến bé chùn bước là lúc khởi động chứ không phải bản thân bài tập.

Vì sao thói quen hình thành: nguyên nhân từ bên trong và bên ngoài

Thói quen hình thành từ hai nhóm nguyên nhân: chủ quan, gồm ý thức kỷ luật và tâm lý thích thoải mái ngắn hạn của mỗi người, và khách quan, gồm môi trường sống, giáo dục, bạn bè cùng làn sóng nội dung nhanh trên nền tảng số. Hai nhóm này thường tác động qua lại chứ không tách rời nhau. Phần dưới đây phân tích từng nhóm để anh chị dễ nhận ra mình hoặc con đang chịu ảnh hưởng từ đâu.

Nguyên nhân chủ quan: kỷ luật bản thân và sự ham dễ chịu ngắn hạn

Yếu tố đầu tiên nằm ở chính mỗi người. Khi ý thức kỷ luật cá nhân chưa cao, ta dễ buông theo những thói quen xấu như trì hoãn hay thức khuya. Ngược lại, thói quen tốt đến từ sự kiên trì và nỗ lực tự thân, lặp lại đủ lâu để việc khó trở nên quen tay.

Thêm vào đó là tâm lý thích sự thoải mái, tiện lợi trước mắt. Nhiều ứng dụng và video ngắn được thiết kế để liên tục tạo ra những kích thích nhỏ, khiến người xem luôn muốn xem thêm một chút nữa, điều mà nhiều người gọi là “bẫy dopamine”. Dopamine là một chất dẫn truyền thần kinh gắn với cảm giác mong đợi và hứng thú, nên khi cảm giác ấy được kích hoạt liên tục, việc đọc sách hay làm bài tập vốn chậm và cần tập trung sẽ dễ trở nên kém hấp dẫn hơn.

Có nhiều lí do khác nhau hình thành thói quen của từng người

Nguyên nhân khách quan: môi trường, bạn bè và thế giới nội dung nhanh

Bên cạnh yếu tố cá nhân, môi trường sống tạo nên phần lớn nếp quen của trẻ. Cách giáo dục trong gia đình, nếp sinh hoạt ở trường và cả áp lực từ bạn bè đều góp phần. Một đứa trẻ thấy cả lớp cùng chơi một trò chơi sẽ rất khó đứng ngoài, dù biết mình cần đi ngủ sớm.

Một yếu tố nữa là sự bùng nổ của những nội dung “nhanh, dễ, tiện” trên nền tảng số. Khi mọi thứ đều có thể nuốt trôi trong vài chục giây, con người dần quen với việc không phải suy nghĩ lâu, và sự lười tư duy sâu cũng hình thành theo. Với trẻ em, đây là điều cha mẹ nên để ý sớm, vì đó là giai đoạn con đang hình thành rất nhiều nếp sống mới.

Cách quản trị thói quen bền vững cho bản thân và con

Để quản trị thói quen bền vững, cần kết hợp hai lớp: chiến lược thay đổi của từng cá nhân (nhận thức, việc siêu nhỏ, môi trường, theo dõi và tự thưởng) và sự phối hợp của gia đình, nhà trường, xã hội. Tin vui là thói quen có thể thay đổi, vì chúng được học và được lặp lại chứ không phải tính cách bất biến. Phần dưới đây đi từ chiến lược cá nhân đến vai trò của từng môi trường xung quanh con.

Bốn chiến lược thay đổi thói quen dành cho mỗi cá nhân

Anh chị có thể áp dụng lần lượt bốn bước sau, cho mình hoặc cùng con:

  1. Thay đổi nhận thức trước. Hãy nhìn thẳng vào thói quen xấu, gọi tên nó và viết ra giấy xem nó xuất hiện lúc nào, vì nhận thức là bước đầu tiên của mọi thay đổi. Khi đã thấy rõ cái giá phải trả, quyết tâm từ bỏ sẽ có chỗ dựa vững hơn.
  2. Bắt đầu từ việc siêu nhỏ. Hãy áp dụng quy tắc 2 phút để không tạo áp lực cho não bộ. Thay vì đặt mục tiêu đọc một cuốn sách, hãy bắt đầu bằng đọc một đến hai trang mỗi ngày hoặc 15 phút mỗi ngày.
  3. Sắp xếp lại môi trường xung quanh. Muốn bỏ thói quen xấu, hãy giấu tác nhân kích thích đi, ví dụ để điện thoại xa giường ngủ để không lướt đêm. Muốn có thói quen tốt, hãy đặt nó ở nơi mắt nhìn thấy ngay, như để cuốn sách lên gối nằm.
  4. Theo dõi và tự thưởng. Dùng sổ kế hoạch hoặc ứng dụng quản lý thời gian để đánh dấu từng ngày hoàn thành. Khi đạt một chuỗi ngày kỷ luật, hãy tự thưởng một niềm vui nhỏ để não bộ gắn việc này với cảm giác dễ chịu.

Có một bé lớp 4 tôi từng đồng hành, mục tiêu đầu tiên của hai mẹ con chỉ là đọc một trang sách mỗi tối, cuốn sách đặt sẵn trên gối. Những tuần đầu, bé thường đọc đúng một trang rồi thôi và mẹ cố nhịn không đòi thêm. Dần dần một trang thành hai trang, rồi thành một chương ngắn mà không ai phải nhắc. Điều này khá khớp với quan sát của nhà tâm lý học Phillippa Lally và cộng sự tại Đại học College London: theo dõi 96 người trong 12 tuần, họ ước tính trung vị khoảng 66 ngày để một hành vi mới trở nên tự động, dao động từ 18 đến 254 ngày, và lỡ một ngày lẻ không làm hỏng cả quá trình. Vì vậy, anh chị đừng vội nản nếu sau một hai tuần thấy con hoặc chính mình chưa đổi khác.

Gia đình, nhà trường và xã hội cùng đồng hành

Trước hết là gia đình, nơi trẻ học theo điều cha mẹ làm nhiều hơn điều cha mẹ nói. Tôi từng gặp một gia đình mà sau bữa tối ai cũng cầm điện thoại riêng, con than chán còn bố mẹ lại trách con dán mắt vào màn hình. Họ thử tạo một góc đọc sách chung ở phòng khách, mỗi tối khoảng hai mươi phút, bố mẹ đọc sách của mình, con đọc truyện của con, và không khí buổi tối dần khác đi. Khi cha mẹ làm gương và cùng con xây dựng nếp sống lành mạnh từ nhỏ, thói quen tốt sẽ có đất để bén rễ.

Đến nhà trường, vai trò của thầy cô là giáo dục kỹ năng sống, tổ chức các câu lạc bộ và hoạt động ngoại khóa để định hướng thói quen tích cực cho học sinh. Những hoạt động này giúp trẻ có thêm môi trường lành mạnh ngoài giờ học, nơi con được thử, được sai và được khen khi kiên trì. Khi nhà trường và gia đình cùng một hướng, con ít bị giằng co giữa những thông điệp khác nhau.

Rộng hơn nữa là xã hội, với những không gian công cộng lành mạnh như thư viện số, khu thể thao trong công viên và truyền thông tích cực. Khi quanh con có nhiều lựa chọn bổ ích và dễ tiếp cận, những nếp xấu sẽ bớt sức hút. Đây cũng là phần mà mỗi gia đình có thể góp tiếng nói bằng cách ủng hộ và tận dụng các không gian ấy cùng con.

Xây dựng và rèn luyện thói quen cùng tại Minh Trí Thành cùng cô Lanh

Trong những năm đồng hành với các gia đình, tôi nhận ra nhiều anh chị đã hiểu khá rõ lý thuyết về thói quen, nhưng vẫn loay hoay khi áp dụng với con, vì mỗi đứa trẻ có tính cách, nhịp độ và hoàn cảnh riêng. Có những lúc điều anh chị cần không phải thêm một lời khuyên, mà là một người ngồi cạnh để cùng tháo từng nút thắt nhỏ trong nếp sinh hoạt hằng ngày.

Cùng Minh Trí Thành hướng đến xây dựng thói quen có ích cho cuộc sống

Nếu anh chị quan tâm đến hướng đi này, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi tôi cùng đội ngũ chia sẻ cách xây dựng thói quen sống tích cực và giúp con hiểu cảm xúc của chính mình bằng những việc làm gần gũi, dễ áp dụng ngay tại nhà. Mỗi gia đình có một nhịp riêng, nên anh chị cứ tìm hiểu thong thả để chọn điều phù hợp với con.

Kết luận

Thói quen được dệt nên từ những lần lặp lại nhỏ mỗi ngày, nên cũng có thể thay đổi bằng những bước nhỏ nhưng đều đặn. Anh chị hãy bắt đầu từ một nếp nhỏ trong nhà và kiên nhẫn đồng hành cùng con, vì mỗi thói quen tốt hôm nay là nền tảng cho cách con sống và trưởng thành sau này.

Câu hỏi thường gặp về thói quen

Thói quen là gì?

Thói quen là hành vi hoặc suy nghĩ được lặp lại nhiều lần trong thời gian dài cho đến khi trở thành phản xạ tự nhiên, diễn ra mà không cần nỗ lực cân nhắc. Thói quen có thể tích cực như đọc sách mỗi tối, hoặc tiêu cực như thức khuya lướt mạng.

Mất bao lâu để hình thành một thói quen mới?

Không có con số cố định cho mọi người. Nghiên cứu của Phillippa Lally và cộng sự ước tính trung vị khoảng 66 ngày, nhưng khoảng dao động rất rộng, từ 18 đến 254 ngày, tùy hành vi và từng người. Vì vậy, điều quan trọng là duy trì đều đặn thay vì chạy theo một mốc ngày cụ thể.

Quy tắc 2 phút trong xây dựng thói quen là gì?

Đó là cách thu nhỏ một thói quen mới xuống mức chỉ mất khoảng hai phút để bắt đầu, theo cách James Clear trình bày trong cuốn Atomic Habits. Ví dụ, thay vì đòi con đọc cả cuốn sách, anh chị chỉ cần đặt mục tiêu đọc một trang mỗi ngày. Bước khởi đầu càng nhẹ thì con càng ít cảm giác ngại.

Vì sao thói quen xấu lại khó bỏ?

Vì chúng đã gắn với một gợi ý quen thuộc và mang lại phần thưởng dễ chịu ngay lập tức, như cảm giác thư giãn khi lướt điện thoại. Cách dễ hơn là đừng chỉ cố nhịn, mà hãy đổi môi trường để gợi ý ít xuất hiện, đồng thời thay bằng một hành động tích cực cho cùng khoảng thời gian đó.

Cha mẹ nên bắt đầu giúp con xây dựng thói quen tốt từ đâu?

Anh chị nên bắt đầu từ một nếp nhỏ, rõ ràng và gắn với giờ giấc cố định, như tự dọn giường mỗi sáng hoặc đọc một trang sách trước khi ngủ. Quan trọng hơn cả là cha mẹ cùng làm với con, vì trẻ học qua việc quan sát người lớn nhiều hơn qua lời nhắc.

Nếu bỏ lỡ một ngày thì có phải bắt đầu lại từ đầu không?

Không cần. Theo kết quả nghiên cứu của Lally và cộng sự, lỡ một ngày lẻ không làm hỏng quá trình hình thành thói quen. Anh chị chỉ cần quay lại nhịp cũ vào hôm sau và khích lệ con tiếp tục, thay vì xem đó là thất bại.

Tài liệu tham khảo

  1. Wood, W., Quinn, J. M., & Kashy, D. A. (2002). Habits in everyday life: Thought, emotion, and action. Journal of Personality and Social Psychology, 83(6), 1281–1297. Liên kết DOI: https://doi.org/10.1037/0022-3514.83.6.1281
  2. Hiệp hội Tâm lý Hoa Kỳ (APA), bài giới thiệu công trình nghiên cứu thói quen của Wendy Wood: https://www.apa.org/monitor/2020/11/career-lab-habits
  3. Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W., & Wardle, J. (2010). How are habits formed: Modelling habit formation in the real world. European Journal of Social Psychology, 40(6), 998–1009. Liên kết DOI: https://doi.org/10.1002/ejsp.674
  4. Clear, J. (2018). Atomic Habits. Avery/Penguin Random House. Trang chính thức của tác giả: https://jamesclear.com/atomic-habits
  5. Duhigg, C. (2012). The Power of Habit (bản tiếng Việt: Sức mạnh của thói quen). Random House. Bản mượn đọc trên Internet Archive: https://archive.org/details/powerofhabitwhyw00duhi

Rate this post

2 bình luận về “Thói quen là gì? Cách hiểu và quản trị thói quen cho cả nhà”

  1. Pingback: Thói quen hình thành tính cách: 4 bước xây nếp sống tốt

  2. Pingback: Thói quen suy nghĩ tiêu cực hình thành như thế nào và làm sao để thay đổi?

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *