Giá trị bản thân là tổng hòa những phẩm chất, tư duy, năng lực và nguyên tắc sống riêng mà mỗi người coi trọng, không đo bằng tiền bạc hay địa vị. Bài viết giúp anh chị hiểu bản chất, biểu hiện, vai trò và cách nâng cao giá trị bản thân cho mình và cho con.
Giá trị bản thân là gì?
Hiểu ngắn gọn, giá trị bản thân là phần nội lực riêng giúp một người biết mình là ai, mình coi trọng điều gì và mình đóng góp được gì cho người xung quanh. Nó không phải con số hay danh hiệu, nên không thể đo bằng tiền bạc, địa vị hay lời khen. Ba phần dưới đây đi lần lượt từ khái niệm, bản chất đến thước đo để soi chiếu giá trị của mỗi người.
Giá trị bản thân là tổng hợp nội lực riêng biệt của một con người, gồm phẩm chất đạo đức, cách tư duy, năng lực, kỹ năng và những nguyên tắc sống mà người đó coi trọng. Hiểu đơn giản, nó trả lời cho câu hỏi “tôi là ai và tôi đang đứng trên điều gì”. Những thứ này được hình thành dần qua cách ta sống và cách ta ứng xử khi gặp khó khăn, chứ không có sẵn hay nhận được từ một lời khen.
Tôi hay ví giá trị bản thân như phần rễ của một cái cây: người ngoài ít khi nhìn thấy, nhưng khi gió lớn kéo đến, chính phần rễ quyết định cây có đứng vững hay không.
Giá trị bản thân không nằm ở những thứ nhìn thấy được
Nhiều người quen đo giá trị bản thân bằng các thước đo hữu hình như thu nhập, chức vụ, ngoại hình hay số lời khen nhận được. Những thứ đó đến rồi đi theo hoàn cảnh, lại phụ thuộc vào cách người khác nhìn mình ở từng thời điểm. Một người mất việc không vì thế mà mất đi sự tử tế, tinh thần trách nhiệm hay khả năng học hỏi của mình.
Bản chất thứ hai là tính riêng biệt. Giá trị của mỗi người giống một bản in độc bản: không thể sao chép, không thể vay mượn và cũng không dùng để so sánh hơn thua với bất kỳ ai. Tôi từng gặp một bé lớp 5 hay bị đem điểm số ra so với anh họ, nên mỗi lần nhận bài kiểm tra bé lại cúi đầu nói “con chẳng giỏi gì”.
Khi cô hỏi bé thích làm gì sau giờ học, bé kể mình hay ngồi sửa đồ chơi hỏng cho các bạn trong xóm, món nào gãy cả nhóm đều mang đến cho bé. Đó là một điểm mạnh rất riêng, không có trong bảng điểm của anh họ, và cũng không cần đặt lên bàn cân với ai.
Yếu tố quyết định là nhân cách và sự đóng góp
Dù mang tính riêng biệt, giá trị bản thân không phải thứ ta tự chấm điểm cho vừa lòng mình. Nó cần được soi chiếu trên hai điểm tựa: nhân cách của mình ra sao, và mình giữ vai trò, đóng góp gì cho những người xung quanh, từ gia đình đến cộng đồng. Một người giỏi giang nhưng sống ích kỷ khó được coi là có giá trị, còn một người giản dị mà sống tử tế, có ích cho người khác thì được ghi nhớ lâu hơn. Vì vậy tôi thường nhắc các anh chị dạy con tự hỏi hai câu song song: “con đạt được gì” và “con giúp được ai”.
Biểu hiện của giá trị bản thân trong gia đình và xã hội
Giá trị bản thân biểu hiện qua cách một người sống, làm việc và đối xử với người khác mỗi ngày, chứ không qua lời tự giới thiệu. Những biểu hiện phổ biến gồm sự chân thật, lòng trách nhiệm, sự tử tế, tinh thần cầu tiến và tư duy tích cực. Chúng xuất hiện ở khắp nơi, từ mái nhà, nơi làm việc đến những nhân vật đã đi vào lịch sử.
Những giá trị phổ biến làm nên con người
Dưới đây là năm giá trị tôi thấy xuất hiện thường xuyên ở những người sống vững vàng, anh chị có thể đối chiếu với chính mình và với con. Chúng không cần to tát, chỉ cần được thực hành đều đặn:
- Sự chân thật là sống đúng với chính mình, dám nhận mình đang ở đâu và không đóng vai người khác để được yêu mến. Với trẻ, đó là dám nói “con chưa hiểu bài” thay vì giấu đi.
- Lòng trách nhiệm là dám nhận phần việc của mình và làm đến nơi đến chốn, kể cả khi không ai kiểm tra. Một đứa trẻ tự xếp cặp sách mỗi tối đang tập đúng điều này.
- Sự tử tế là cách ta đối xử với người không thể trả ơn mình. Nó thể hiện ở lời nói nhẹ nhàng, ở sự lắng nghe và ở việc giúp một người lạ mà không cần ai biết.
- Tinh thần cầu tiến là mong muốn tiến bộ hơn chính mình của ngày hôm qua, thay vì muốn hơn người khác. Người có tinh thần này xem lời góp ý như một món quà chứ không phải lời chê.
- Tư duy tích cực là nhìn thẳng vào khó khăn nhưng vẫn tìm ra bước đi tiếp theo. Đó không phải là phủ nhận vấn đề hay giả vờ rằng mọi chuyện đều ổn.
Ví dụ đa chiều: từ mái nhà đến những tấm gương lớn
Hãy bắt đầu từ chính gia đình. Một đứa trẻ có thể không phải học sinh xuất sắc toàn diện, nhưng bé hiếu thảo, biết hỏi han khi ông bà mệt và cố gắng hơn qua mỗi học kỳ. Sự hiếu thảo và nỗ lực ấy chính là niềm tự hào và động lực của cha mẹ. Tôi nhớ một chị phụ huynh kể con trai chị học môn Toán ở mức trung bình, nhưng cả tháng nay tự để dành tiền ăn sáng để mua thuốc ho cho bà. Chị bảo nghe xong mà nghẹn lại, và từ hôm đó chị đổi cách khen con: khen điều con đã làm chứ không chỉ khen điểm số.
Ra ngoài xã hội, giá trị bản thân hiện lên ở những người làm tốt phần việc của mình. Người công nhân miệt mài làm ra từng sản phẩm đạt chuẩn đang góp một viên gạch cho đời sống chung. Còn thầy giáo Nguyễn Ngọc Ký là một tấm gương nhiều thế hệ người Việt nhớ đến.
Năm 4 tuổi thầy bị liệt cả hai tay, đến 7 tuổi thầy tập viết bằng chân, sau đó học đại học, đi dạy hơn 35 năm và được phong Nhà giáo Ưu tú năm 1992. Điều làm nên giá trị của thầy không chỉ là đôi chân biết viết chữ, mà là ý chí và cách thầy dùng chính hành trình ấy để truyền cảm hứng cho học trò.
Ở tầm thế giới, Winston Churchill từng rời chính phủ Anh năm 1915 sau thất bại của chiến dịch quân sự ở Gallipoli, rồi suốt mười năm từ 1929 đến 1939 không giữ chức vụ nào trong chính phủ, trước khi trở thành Thủ tướng vào tháng 5 năm 1940. Abraham Lincoln chỉ được đến trường trong thời gian rất ngắn, phần lớn là tự học, từng thua cuộc đua vào Thượng viện Mỹ năm 1858 nhưng hai năm sau đắc cử Tổng thống. Điểm chung của hai ông là không để một lần vấp ngã định nghĩa con người mình, và đó cũng là điều tôi muốn các con học được từ những câu chuyện này.
Vai trò của giá trị bản thân trong cuộc sống
Giá trị bản thân đóng ba vai trò chính: tạo sự tự tin, định hướng cho các quyết định và bảo vệ tinh thần trước áp lực từ bên ngoài. Người hiểu rõ giá trị bản thân của mình thường dám thử việc mới, chọn được môi trường phù hợp và ít bị cuốn theo đánh giá của người khác. Với trẻ nhỏ, ba vai trò này cũng đúng, và cha mẹ là người đặt nền móng đầu tiên cho điều đó.
Mỏ neo của sự tự tin
Khi hiểu rõ “mình là ai, mình có gì”, con người có một điểm tựa bên trong. Nhờ vậy họ dám dấn thân vào việc mới, không ngại thử thách và xem thất bại như một lần học hỏi chứ không phải bản án dành cho mình. Với trẻ cũng tương tự: đứa trẻ biết mình có điểm mạnh sẽ dám giơ tay phát biểu và dám làm lại sau khi sai. Tôi hay thấy cảnh hai bé học cùng lớp, cùng nhận điểm thấp, nhưng một bé buồn rồi tìm cách sửa còn bé kia khép mình lại. Khác biệt thường nằm ở chỗ bé đã có một điểm tựa bên trong hay chưa.
Kim chỉ nam định hướng mọi lựa chọn
Giá trị bản thân rõ ràng giúp mỗi quyết định nhẹ gánh hơn: nhận công việc nào, ở lại môi trường nào, đầu tư vào mối quan hệ nào. Người biết mình coi trọng điều gì sẽ chọn nơi phù hợp với hệ giá trị của mình và nhờ đó phát triển bền vững, thay vì chạy theo đám đông.
Một anh phụ huynh từng băn khoăn vì cả xóm cho con học thêm rất nhiều lớp. Anh ngồi viết ra những điều gia đình mình coi trọng, gồm bữa cơm chung, giấc ngủ đủ và thời gian chơi của con, rồi điều chỉnh lịch học của con cho khớp với danh sách ấy và thấy lòng nhẹ hơn hẳn.
Lá chắn trước lời phán xét và nỗi sợ bị bỏ lỡ
Người có giá trị bản thân vững vàng không dễ lung lay trước lời phán xét tiêu cực hay cảm giác tự ti. Lời chê có thể làm họ suy nghĩ lại, nhưng không khiến họ nghi ngờ toàn bộ con người mình. Cuộc sống hiện đại còn thêm một áp lực khác là nỗi sợ bị bỏ lỡ, thường gọi tắt là FOMO, tức cảm giác bất an khi thấy người khác có nhiều trải nghiệm hay thành tựu hơn mình.
Năm 2013, nhóm của nhà nghiên cứu Andrew Przybylski công bố trên tạp chí Computers in Human Behavior một thang đo riêng cho hiện tượng này, đặt nó trong bối cảnh mạng xã hội luôn bày ra nhiều lựa chọn hơn mức một người có thể theo kịp. Khi đã biết mình cần gì, anh chị sẽ thấy việc lướt qua đời sống của người khác nhẹ nhàng hơn.
Những sai lầm thường gặp về giá trị bản thân
Có hai sai lầm phổ biến về giá trị bản thân: đánh giá thấp mình, thường gọi là tự ti, và gắn mình với những giá trị ảo bên ngoài, thường đi cùng tự cao. Cả hai đều bắt nguồn từ việc dùng sai thước đo, khiến ta xa dần con người thật của mình. Nhận ra sớm sẽ giúp anh chị điều chỉnh kịp thời, cho cả mình và cho con.
Tự ti: đánh giá thấp chính mình
Nhiều người có năng lực tiềm ẩn nhưng luôn đánh giá thấp bản thân, e sợ và không dám khẳng định mình. Dấu hiệu thường gặp là hay từ chối cơ hội trước khi thử, ngại nhận lời khen và xin lỗi cả khi mình không có lỗi. Có một chị phụ huynh làm kế toán, mỗi lần giới thiệu về mình chị chỉ nói “em chỉ là người làm sổ sách”.
Khi cùng nhìn lại, chị nhận ra mình là người giữ cho cả công ty khớp từng con số và là người mẹ kiên nhẫn ngồi giảng bài cho con mỗi tối. Sau đó chị bắt đầu chủ động góp ý trong nhóm phụ huynh của lớp, và tôi để ý con chị cũng dần bớt e dè trước các bạn.
Ngộ nhận về giá trị: tự cao và những giá trị ảo
Ở chiều ngược lại, có người nhầm lẫn giữa giá trị thực chất như nhân cách, năng lực với những giá trị ảo như sự nổi tiếng trên mạng, đồ hiệu hay lối sống phô trương. Tự cao hay ảo tưởng về mình thường là lớp vỏ ngoài của sự bất an, vì thứ mình dựa vào quá mong manh. Khi lượt thích giảm đi hay món đồ đắt tiền không còn, người gắn mình với chúng dễ chông chênh. Với trẻ, điều này cũng đáng để ý: nếu cha mẹ chỉ khen con theo thứ hạng hay phần thưởng, con dễ hiểu rằng mình chỉ đáng quý khi có thứ để khoe.
Cách nâng cao giá trị bản thân mỗi ngày
Muốn nâng cao giá trị bản thân, anh chị có thể làm bốn việc: thấu hiểu chính mình, học tập liên tục, xây dựng lối sống kỷ luật và cống hiến cho người khác. Cả bốn đều đủ nhỏ để bắt đầu ngay trong tuần này và đủ bền để cả gia đình cùng duy trì. Điều cần là chọn một việc, làm đều và đừng vội so với tốc độ của ai khác.
Học cách thấu hiểu chính mình
Thấu hiểu chính mình là bước đầu: nhìn nhận ưu điểm và khuyết điểm một cách trung thực, không tô hồng cũng không đè nén. Mỗi tối anh chị có thể dành mười phút viết ra ba việc mình làm được trong ngày và một điều muốn cải thiện, rồi hỏi một người thân tin cậy xem họ thấy mình mạnh ở đâu. Hai góc nhìn cộng lại thường cho bức tranh đầy đủ hơn nhiều so với việc tự soi một mình. Anh chị cũng có thể làm cùng con, để con quen với việc nhìn mình bằng con mắt công bằng.
Không ngừng trau dồi tri thức và kỹ năng
Học tập liên tục là cách biến năng lực tiềm ẩn thành giá trị thực tế. Anh chị không cần học thật nhiều, chỉ cần chọn mỗi quý một kỹ năng thiết thực như quản lý thời gian, giao tiếp hoặc một ngoại ngữ, rồi dành mười lăm phút mỗi ngày cho nó. Khi con thấy cha mẹ cũng ngồi học, con hiểu rằng việc học không dừng lại sau tuổi đến trường.
Xây dựng lối sống kỷ luật
Kỷ luật là thiết lập mục tiêu rõ ràng và duy trì những thói quen tốt mỗi ngày. Một anh phụ huynh từng đặt mục tiêu “chạy bộ mỗi sáng” rồi bỏ cuộc sau ba ngày. Khi đổi thành “đi bộ mười phút sau khi đưa con đến trường”, anh giữ được thói quen ấy suốt cả tháng. Bài học ở đây là mục tiêu càng nhỏ, cụ thể và gắn với một việc đã có sẵn trong ngày thì càng dễ duy trì. Mỗi lần giữ lời với chính mình là một lần giá trị bản thân được củng cố.
Biết yêu thương và cống hiến
Giá trị bản thân trở nên đầy đặn khi năng lực của mình tạo ra điều thiết thực và tích cực cho người khác. Đó có thể là giúp một bạn học yếu hơn, chia sẻ kinh nghiệm cho người mới, hay cùng con phân loại quần áo cũ để tặng. Khi cả nhà cùng làm, trẻ thấy mình là người có ích, và đó là nền tảng cho sự tự tin về sau.
Hiểu giá trị bản thân cùng cô Lanh tại Minh Trí Thành
Tại Minh Trí Thành, tôi là Nguyễn Thị Lanh, Thạc sĩ tâm lý, cùng đội ngũ hướng dẫn các anh chị cách hiểu về chính mình để nhìn ra giá trị bản thân và điểm mạnh của con. Những điều tôi chia sẻ trong bài đến từ quá trình đồng hành cùng nhiều gia đình như vậy. Chúng tôi không đưa ra một khuôn mẫu chung cho mọi nhà, vì mỗi gia đình có một hệ giá trị riêng. Điều chúng tôi làm là cùng anh chị ngồi lại, gọi tên những điều mình coi trọng và tìm cách đưa chúng vào nếp sống hằng ngày.
Nếu anh chị đang muốn có một không gian để hiểu rõ hơn giá trị bản thân và biết cách giúp con nhìn thấy điểm mạnh của con, anh chị có thể tham khảo các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi tôi cùng đội ngũ chia sẻ những cách làm gần gũi, dễ áp dụng ngay trong gia đình. Anh chị không cần chuẩn bị gì nhiều, chỉ cần mang theo sự tò mò về chính mình. Anh chị hãy liên hệ Minh Trí Thành để được tư vấn chương trình phù hợp với hoàn cảnh của mình.
Kết luận về giá trị bản thân
Giá trị bản thân không nằm ở tiền bạc hay lời khen, mà ở nhân cách, năng lực và những đóng góp mỗi ngày. Hiểu rõ giá trị bản thân giúp anh chị vững vàng hơn và nuôi dưỡng con tự tin. Hãy bắt đầu từ một việc nhỏ hôm nay, từng bước sẽ thành một nền tảng bền.
Câu hỏi thường gặp về giá trị bản thân
Giá trị bản thân là gì và gồm những yếu tố nào?
Giá trị bản thân là tổng hợp phẩm chất đạo đức, tư duy, năng lực, kỹ năng và nguyên tắc sống mà một người coi trọng. Nó không đo bằng tiền bạc, địa vị hay ngoại hình. Mỗi người có giá trị bản thân riêng, được soi chiếu qua nhân cách và những đóng góp của mình cho người xung quanh.
Làm sao để nhận biết giá trị bản thân của mình?
Anh chị có thể bắt đầu bằng cách tự hỏi điều gì khiến mình thấy xứng đáng khi làm, và mình sẵn sàng giữ nguyên tắc nào dù không ai nhìn. Viết ra ba việc mình làm được mỗi ngày trong vài tuần cũng giúp nhìn rõ điểm mạnh. Ý kiến chân thành của một người thân tin cậy là góc nhìn bổ sung hữu ích khi tìm hiểu giá trị bản thân.
Giá trị bản thân có thay đổi theo thời gian không?
Có. Cách ta ứng xử, những bài học đã đi qua và trải nghiệm mới khiến năng lực và nguyên tắc sống được bồi đắp qua từng giai đoạn. Phần cốt lõi như sự chân thật hay lòng tử tế thường ổn định, còn kỹ năng và tri thức lớn lên theo nỗ lực học hỏi. Vì vậy giá trị bản thân là thứ có thể vun đắp chứ không cố định từ lúc sinh ra.
Có nên so sánh giá trị bản thân với người khác không?
Không nên dùng sự so sánh hơn thua để đo giá trị bản thân, vì mỗi người có xuất phát điểm, hoàn cảnh và thế mạnh riêng. Anh chị có thể so sánh mình hôm nay với mình của hôm qua để thấy sự tiến bộ. Với con cũng vậy, ghi nhận sự cố gắng của con có ích hơn việc đem con ra so với bạn.
Phụ huynh có thể giúp con xây dựng giá trị bản thân như thế nào?
Cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc khen cụ thể điều con đã làm, như sự kiên trì, lòng tốt hay sự trung thực, thay vì chỉ khen điểm số. Giao cho con những việc vừa sức trong nhà để con có trách nhiệm và thấy mình có ích. Cha mẹ cũng nên là tấm gương, vì trẻ học về giá trị bản thân từ cách người lớn sống mỗi ngày.
Tự ti có phải là thiếu giá trị bản thân không?
Không hẳn. Tự ti thường là cách ta nhìn mình thấp hơn mức mình thực có, trong khi giá trị bản thân vẫn đang hiện diện qua phẩm chất và năng lực. Điều cần làm là nhìn lại bản thân một cách công bằng, ghi nhận những gì mình đã làm được và từng bước thử việc mới. Nếu cảm giác tự ti kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt, anh chị nên trò chuyện với người có chuyên môn để được hỗ trợ.
Tài liệu tham khảo
- EBSCO Research Starters. Winston Churchill Becomes Prime Minister. https://www.ebsco.com/research-starters/religion-and-philosophy/winston-churchill-becomes-prime-minister
- National Park Service. Abraham Lincoln, Sixteenth President. https://www.nps.gov/parkhistory/online_books/presidents/bio16.htm
- Przybylski, A. K., Murayama, K., DeHaan, C. R., Gladwell, V. (2013). Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out. Computers in Human Behavior, 29(4), 1841-1848. https://doi.org/10.1016/j.chb.2013.02.014
