Ý thức là gì? Ý nghĩa của ý thực trong cuộc sống thế nào? Có những cha mẹ rất yêu thương con nhưng càng dạy, con càng xa. Có những người dù rất thành công trong sự nghiệp, nhưng vẫn thấy không thực sự vui vẻ, hạnh phúc. Nhìn bề ngoài, người ta thường đổ cho hoàn cảnh, cho số phận, cho người khác. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, sẽ thấy có một thứ đang âm thầm vận hành phía sau mọi suy nghĩ, cảm xúc, lựa chọn và phản ứng của con người. Thứ đó là ý thức.
Để thật sự hiểu ý thức là gì, chúng ta cùng nhau đi qua 7 nội dung quan trọng:
- Ý thức là gì?
- Bản chất của ý thức.
- Nguồn gốc tự nhiên và xã hội của ý thức.
- Cấu tạo của ý thức.
- Ý thức phụ thuộc vào thế giới khách quan ra sao.
- Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức.
- Ý nghĩa của tự ý thức trong vợ chồng và con cái, cách Minh Trí Thành đồng hành để giúp gia đình Việt sống hạnh phúc hơn từ gốc.
1. Ý thức là gì?
Trong triết học Mác – Lênin, ý thức được xem là sự phản ánh thế giới vật chất khách quan vào bộ óc con người, nhưng không phải phản ánh thụ động mà có tính năng động, sáng tạo.
Nói cách gần gũi, dễ hiểu hơn, ý thức là cách con người biết mình đang nghĩ gì, đang cảm gì, đang làm gì, đang tin điều gì và đang sống theo điều gì. Một người có thể nói lời rất hay, nhưng nếu ý thức chưa đủ trí tuệ, họ vẫn bị kéo đi bởi giận dữ, sợ hãi, mặc cảm, kiểm soát và những mô thức cũ. Khi có ý thức tốt hơn, họ biết dừng lại trước khi làm tổn thương người khác, biết nhìn vào mình trước khi đổ lỗi, biết thay đổi từ gốc thay vì chỉ sửa phần ngọn. Nên việc hiểu về ý thức sẽ là nền tảng cho đời sống cá nhân, hôn nhân, gia đình và hành trình nuôi dạy con. Nhưng ý thức không chỉ là biết, mà còn là cách ta diễn giải thực tại. Cùng một sự việc, hai người có thể nhìn ra hai điều hoàn toàn khác nhau, vì ý thức của họ khác nhau. Có thể người kia thấy góp ý là cơ hội để trưởng thành. Nhưng người này lại thấy đó là sự xúc phạm. Có người thấy khó khăn là bài học, trong khi đó, người khác thấy đó là bằng chứng rằng cuộc đời bất công với mình.
Điểm quan trọng ở đây, ý thức không phải cái gì hoàn toàn ngẫu nhiên. Nó được hình thành qua quá trình con người tiếp xúc với thế giới, lao động, giao tiếp, tích lũy kinh nghiệm và sống trong các mối quan hệ xã hội. Nếu không có bộ não người và không có sự tác động của thế giới khách quan vào bộ não đó, sẽ không thể có ý thức.
Vì thế, ý thức hiện diện trong từng phản ứng rất nhỏ mỗi ngày. Khi vợ chồng cãi nhau, người có ý thức sẽ biết cơn giận của mình đang tăng lên và chọn dừng lại trước khi nói lời làm đau. Khi cha mẹ dạy con, người có ý thức sẽ biết phân biệt giữa nỗi lo của mình và nhu cầu thật sự của con. Khi bản thân gặp khó khăn, thất bại, người có ý thức sẽ không vội sụp đổ hay đổ lỗi, mà nhìn xem mình học được bài học gì. Ý thức tốt, con người càng bớt sống theo quán tính và bớt bị kéo đi bởi những phản ứng mù mờ bên trong.
Tóm lại, ý thức là nơi con người không chỉ sống, mà còn biết mình đang sống như thế nào. Đó là điểm khởi đầu của trưởng thành.
2. Bản chất của ý thức là gì?
Theo chủ nghĩa duy vật biện chứng, về bản chất ý thức là sự phản ánh khách quan vào trong bộ óc con người một cách năng động, sáng tạo. Ý thức là “hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan”. Và điều đáng ngạc nhiên hơn, ý thức không chỉ phản ánh mà còn phản ánh một cách sáng tạo.
Bản chất của ý thức có 3 lớp rất đáng chú ý.
- Lớp thứ nhất là ý thức phản ánh hiện thực. Con người không thể có ý thức nếu không có thế giới bên ngoài tác động vào mình. Ta nhìn thấy sự vật, cảm nhận sự kiện, tiếp xúc với con người, lao động, va chạm, học hỏi, rồi từ đó hình thành tri thức, cảm xúc, quan điểm. Ý thức có gốc từ thực tại khách quan.
- Lớp thứ hai là ý thức không sao chép máy móc. Cùng một thế giới, mỗi người phản ánh theo cách khác nhau, vì bộ óc con người không phải chiếc gương vô tri. Ý thức chọn lọc, khái quát hóa, tưởng tượng, dự báo, liên hệ và tái tạo lại thực tại dưới dạng tinh thần. Ý thức có thể tạo ra tri thức mới, tưởng tượng những điều không có ngay trước mắt, dự báo tương lai và xây dựng các giả thuyết, lý thuyết trừu tượng.
- Lớp thứ ba là ý thức có tính xã hội. Nó không phải hiện tượng tự nhiên thuần túy, mà là sản phẩm lịch sử của sự phát triển xã hội, bắt nguồn từ thực tiễn lịch sử – xã hội và phản ánh các quan hệ xã hội khách quan. Nó có nghĩa là cách ta nghĩ, cách ta tin, cách ta yêu, cách ta phản ứng không chỉ là chuyện cá nhân. Nó còn mang dấu ấn gia đình, giáo dục, văn hóa, thời đại và những gì ta hấp thụ từ cộng đồng.
Nên, khi nói “ý thức của một người”, tức là ta đang nói đến cả một thế giới nội tâm được tạo nên từ phản ánh, sáng tạo và bối cảnh xã hội. Một người mẹ luôn lo âu có thể không chỉ vì tính chị ấy như vậy, mà còn vì chị đã sống quá lâu trong một môi trường bất an. Một người chồng khó mở lòng có thể không chỉ do tính cách, mà còn do anh lớn lên trong một tư tưởng truyền đời, đàn ông phải nén cảm xúc. Một đứa trẻ dễ phản ứng có thể không chỉ vì bướng, mà vì con đang được nuôi trong một gia đình đầy căng thẳng.
Khi hiểu về bản chất của ý thức, giúp ta bớt phán xét chính mình và người khác. Ta bắt đầu thấy rằng phía sau mỗi phản ứng, là những nguyên nhân, nỗi đau, ký ức tổn thương chưa được thấu hiểu.
3. Nguồn gốc ý thức
Theo triết học duy vật biện chứng, ý thức của con người có nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội.
3.1. Nguồn gốc tự nhiên
Ý thức là thuộc tính của một dạng vật chất, bao gồm bộ não người là cơ quan vật chất của ý thức và ý thức chỉ xuất hiện khi có sự tác động của thế giới khách quan vào bộ não để bộ não phản ánh lại.
Ý thức không phải chuyện tách rời cơ thể và thế giới sống. Một người kiệt sức kéo dài, mất ngủ, sống trong môi trường áp lực, hệ thần kinh luôn căng thẳng, có thể ý thức đang suy giảm, khó tỉnh táo. Đây là lý do việc chăm sóc cơ thể, môi trường sống, giấc ngủ, nhịp sinh hoạt ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nhận thức và phản ứng của con người.
3.2. Nguồn gốc xã hội
Nếu nguồn gốc tự nhiên là điều kiện cần, thì nguồn gốc xã hội là điều kiện quyết định cho sự ra đời của ý thức. Ba yếu tố chính được nêu là lao động, ngôn ngữ và các quan hệ xã hội.
Đây là hoạt động đặc thù của con người, có chủ động, sáng tạo, có mục đích. Chính lao động giúp con người tác động vào thế giới khách quan, hiểu thuộc tính và quy luật của sự vật. Từ đó làm phát triển bộ não và khả năng tư duy trừu tượng.
Về ngôn ngữ, đây là phương tiện giao tiếp trong xã hội, là “cái vỏ vật chất của tư duy”, là hình thức biểu đạt của tư tưởng. Ngôn ngữ có vai trò quan trọng trong phát triển tư duy và đời sống tinh thần của con người. Ý thức của con người lớn lên trong cách ta làm việc, cách ta giao tiếp, cách ta sống cùng người khác. Một đứa trẻ, ngoài việc học từ sách vở, còn học từ ngôn ngữ cha mẹ dùng với nhau. Từ cách gia đình xử lý mâu thuẫn, từ thái độ với lỗi sai, từ môi trường xã hội mà con lớn lên trong đó. Một người trưởng thành cũng vậy. Ý thức của họ tiếp tục được nhào nặn qua cộng đồng họ tham gia, những cuộc đối thoại họ có, công việc họ làm và văn hóa họ hấp thụ mỗi ngày.
Hiểu nguồn gốc xã hội của ý thức giúp ta tỉnh ra một điều: rất nhiều thứ ta tưởng là “bản chất mình”, thật ra đã được hình thành qua quá trình sống. Và cái gì được hình thành, cái đó có thể được nâng cấp, chuyển hóa.
4. Cấu tạo của ý thức
Ý thức là một hiện tượng tâm lý – xã hội có kết cấu rất phức tạp, có thể chia theo hai chiều. Theo chiều ngang, nó gồm các yếu tố như tri thức, tình cảm, niềm tin, lý trí, ý chí. Trong đó tri thức là yếu tố cơ bản, cốt lõi. Theo chiều dọc, nó gồm tự ý thức, tiềm thức, vô thức. Trong đó tự ý thức ở cấp độ sâu nhất.
4.1. Tri thức
Tri thức là phần con người biết về thế giới, về người khác, về chính mình. Nếu không có tri thức, ý thức sẽ mù mờ, nhưng chỉ có tri thức thôi chưa đủ. Có người biết rất nhiều lý thuyết về hôn nhân, nuôi dạy con, nhưng đời sống thật vẫn chưa hạnh phúc như mong muốn. Vì ý thức không chỉ gồm tri thức.
Nó còn gồm tình cảm. Con người không phản ứng chỉ bằng cái đầu, mà còn bằng trái tim. Một câu nói giống nhau, khi đi qua một người đang tổn thương sẽ được nghe khác hoàn toàn so với khi đi qua một người đang bình an. Tình cảm là phần làm cho ý thức có sức nặng sống động, nhưng cũng là phần khiến ta dễ lệch nếu không được thấu hiểu.
4.2. Niềm tin
Niềm tin là lớp rất sâu trong đời sống nội tâm. Một người tin mình có giá trị sẽ hành động khác với một người tin mình luôn kém cỏi. Một người tin rằng xung đột là cơ hội để hiểu nhau sẽ phản ứng khác, với người tin rằng xung đột là dấu hiệu quan hệ sắp sụp đổ. Niềm tin là phần âm thầm điều hướng nhận thức và quyết định của con người.
4.3. Lý trí
Lý trí giúp con người phân tích, cân nhắc, sắp xếp. Ý chí giúp con người kiên trì theo điều mình thấy là đúng. Khi hai phần này yếu, con người rất dễ sống theo cảm xúc tức thời. Khi cả lý trí và ý trí mạnh nhưng thiếu tình cảm và tự ý thức, con người lại dễ trở nên khô cứng hoặc kiểm soát.
Ở chiều dọc, tự ý thức, tiềm thức và vô thức. Tự ý thức là khả năng con người biết mình là ai, đang ở trạng thái nào, mình đang làm gì, vì sao mình phản ứng như vậy. Đây là phần cực kỳ quan trọng cho trưởng thành nội tâm. Một người thiếu tự ý thức thường rất nhanh nhìn ra lỗi người khác nhưng khó thấy cơ chế bên trong của chính mình. Một người có tự ý thức sẽ biết: “Mình đang nổi giận không chỉ vì chuyện này, mà còn vì mình bị chạm vào nỗi đau cũ.” Chỉ riêng khả năng nhìn ra điều đó đã cứu được rất nhiều mối quan hệ.
Còn tiềm thức và vô thức là những phần sâu hơn, nơi lưu giữ nhiều ký ức, phản xạ, mô thức và lực đẩy tâm lý mà không phải lúc nào ta cũng thấy ngay. Đời sống con người không chỉ được điều khiển, bởi những gì ta nói ra thành lời. Nó còn bị ảnh hưởng rất mạnh, từ những gì âm thầm nằm sâu bên dưới.
Hiểu cấu tạo của ý thức giúp bạn hiểu mình hơn. Muốn thay đổi, con người phải làm việc với cả tri thức, tình cảm, niềm tin, lý trí, ý chí và nhất là tự ý thức.
5. Ý thức phụ thuộc vào thế giới quan thế nào?
Ý thức không phát triển trong khoảng trống. Nó luôn đi cùng với thế giới quan – tức là hệ quan niệm mà một người dùng để hiểu cuộc đời, con người, đúng sai, giá trị, mục đích sống. Bản chất của ý thức chính là sự cá nhân hóa thế giới quan của mỗi người. Nói dễ hiểu hơn, cùng một xã hội nhưng mỗi người sẽ hình thành một cách nhìn đời riêng, và cách nhìn đó ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng ý thức. Người nhìn thế giới như một nơi đầy đe dọa sẽ sống cảnh giác hơn. Người nhìn thế giới như một nơi để học hỏi sẽ cởi mở hơn. Người nhìn hôn nhân như một cuộc chiến quyền lực, sẽ phản ứng khác với người nhìn hôn nhân như hành trình để trưởng thành cùng nhau.
Thế giới quan giống như chiếc kính. Ý thức là đôi mắt. Nếu kính méo, mắt nhìn mọi thứ cũng trở nên méo. Có những người không phải cố tình tiêu cực. Nhưng vì thế giới quan của họ được hình thành từ thiếu an toàn, đổ vỡ, bị phản bội, nên họ dễ diễn giải mọi chuyện theo hướng phòng vệ. Có những cha mẹ nhìn việc con cãi là hỗn, vì thế giới quan của họ gắn sự vâng lời với đạo đức. Có những người chồng xem việc vợ bày tỏ cảm xúc là gây phiền, vì thế giới quan của họ dạy đàn ông phải né cảm xúc. Có những nàng dâu xem mẹ chồng nào cũng đáng sợ, vì họ đi vào mối quan hệ ấy với suy nghĩ đầy định kiến từ trước. Nếu thế giới quan không được mở rộng, ý thức cũng khó sáng hơn.
6. Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức
Đó là mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức. Thứ nhất, vật chất quyết định ý thức: vật chất có trước, ý thức có sau; không có thế giới khách quan tác động vào bộ não người thì không có ý thức; vật chất quyết định nguồn gốc, nội dung, bản chất, phương thức và kết cấu của ý thức.
Ý thức tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người. Ý thức giúp con người hiểu thế giới, xác định mục tiêu, chọn phương pháp hành động, tạo nên tình cảm, niềm tin, ý chí. Từ đó thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển của những điều kiện vật chất ở mức độ nhất định.
Vật chất quyết định ý thức nghĩa là một người sống lâu trong môi trường bạo lực, thiếu an toàn, thiếu tôn trọng sẽ rất khó có ý thức nhẹ nhàng và tỉnh thức như người lớn lên trong môi trường lành mạnh. Một gia đình ngập trong áp lực kinh tế, xung đột, mệt mỏi kéo dài thì đời sống ý thức của các thành viên cũng dễ bị căng. Một đứa trẻ thường xuyên dùng màn hình quá mức, ít vận động thì khả năng tập trung, cảm xúc và tự nhận biết cũng bị ảnh hưởng.
Nhưng ý thức tác động lại vật chất cũng rất nhiều. Khi một người thay đổi cách nhìn, họ thay đổi cách sống, “ Chỉ cần một người để kiến tạo mọi mối quan hệ hoàn hảo”.Khi vợ chồng nâng cao ý thức giao tiếp, không khí gia đình thay đổi. Khi cha mẹ có ý thức hơn trong việc lắng nghe con, đứa trẻ thay đổi. Khi một người sống ở vùng nạn nhân chuyển sang vùng trách nhiệm, họ bắt đầu làm khác, chọn khác, sống khác. Và rồi hoàn cảnh vật chất, mối quan hệ, kết quả đời sống dần đổi theo. Nên, muốn thay đổi tích cực, con người phải vừa nhìn thực tại vật chất, vừa làm việc với ý thức.
7. Việc tự ý thức có ý nghĩa thế nào
Tự ý thức là khả năng con người quay về nhận ra chính mình: mình đang nghĩ gì, cảm gì, tin gì, đang hành động từ tình yêu hay từ sợ hãi, từ trưởng thành hay từ cái tôi tổn thương. Nếu không có tự ý thức, con người rất dễ sống cả đời trong phản ứng mà vẫn tin rằng mình đúng.
Một người vợ không có tự ý thức có thể nghĩ mình chỉ đang “nói cho chồng hiểu”, nhưng thật ra đang trút tích tụ lâu ngày. Một người chồng không có tự ý thức, có thể nghĩ mình chỉ “im cho yên chuyện”, nhưng thật ra đang né tránh và bỏ mặc cảm xúc của người kia. Một cha mẹ không có tự ý thức, có thể nghĩ mình “dạy con vì thương”, nhưng thật ra đang dạy bằng nỗi sợ mất kiểm soát.
7.1. Việc tự ý thức trong mối quan hệ vợ chồng
Trong hôn nhân, tự ý thức giúp con người bớt biến mọi mâu thuẫn thành lỗi của đối phương. Người có tự ý thức sẽ bắt đầu hỏi: “Vì sao câu nói này làm mình đau đến vậy?”, “Điều gì trong mình đang bị chạm?”, “Mình đang muốn được hiểu hay đang muốn thắng?”, “Mình đang phản ứng với người bạn đời hay với một vết thương cũ?”
Chỉ cần có tự ý thức, chất lượng mâu thuẫn đã khác. Ta không còn vội vàng nói lời làm đau nhau khi đang giận. Ta cũng nhận ra đối phương không phải lúc nào cũng là kẻ thù; nhiều khi họ chỉ là người vô tình chạm vào phần chưa lành của mình.
Hôn nhân không chết nhanh nhất vì thiếu tình yêu. Nó thường mòn dần vì thiếu ý thức. Thiếu ý thức trong lời nói, trong cách nghe, trong việc thấy phần của mình trong mâu thuẫn. Bởi vậy, tự ý thức là một trong những món quà lớn nhất ta có thể mang vào hôn nhân.
7.2. Con cái tự ý thức
Đây là điều cha mẹ cần giúp con xây từ nhỏ. Trong hành trình nuôi dạy con, ngoài việc hướng dẫn con về đúng sai, mà hãy hướng dẫn con gọi tên trạng thái của mình. Khi con làm sai, hãy giúp con hiểu bên trong mình vừa xảy ra điều gì, giúp con học bài học, giúp con nhận ra tác động hành vi của mình lên người khác.
Một đứa trẻ có tự ý thức sẽ lớn lên vững vàng hơn. Vì ngay cả khi không có cha mẹ đồng hành, thứ bảo vệ con không phải mệnh lệnh cũ, mà là năng lực nhìn lại chính mình.
8. Minh Trí Thành giúp gia đình Việt trở nên hạnh phúc
Ở tầng sâu nhất, rất nhiều vấn đề của gia đình không chỉ là chuyện tính cách. Đó là chuyện ý thức. Mẹ chồng và nàng dâu không chỉ mâu thuẫn vì khoảng cách thế hệ. Họ thường va chạm vì mỗi người mang một lịch sử tổn thương, một thế giới quan, một nhu cầu được công nhận và một kiểu phản ứng khác nhau.
Vợ chồng không chỉ xa nhau vì bất đồng quan điểm. Họ xa nhau vì thiếu ý thức trong giao tiếp, thiếu tự ý thức trong mâu thuẫn, thiếu nhận biết về những mô thức đang lặp lại. Cha mẹ và con cái không chỉ bất đồng vì kỳ vọng, áp đặt. Nhiều khi khoảng cách nằm ở chỗ người lớn đang dạy bằng nỗi sợ, còn đứa trẻ đang phản ứng bằng tổn thương.
Đó là lý do các chương trình của Minh Trí Thành đi vào hướng rất gốc: nâng nhận thức, làm sáng ý thức, chạm đến khoa học tâm thức và chữa lành những mô thức cũ. Những chương trình miễn phí, các hành trình dành cho cha mẹ, giúp con người hiểu mình đang sống từ đâu: từ vô thức hay từ tỉnh thức, từ phản ứng hay từ hiện diện, từ sợ hãi hay từ yêu thương trưởng thành.
Trong câu chuyện mẹ chồng – nàng dâu, điều cần không chỉ là “nhịn nhau đi”. Điều cần là ý thức rằng phía sau mỗi va chạm thường là nhu cầu được tôn trọng, được nhìn nhận, được an toàn. Trong câu chuyện vợ chồng, điều cần không chỉ là kỹ năng giao tiếp, mà còn là tự ý thức: mình đang lặp lại mô thức gia đình gốc nào, đang né điều gì, đang kiểm soát điều gì. Trong nuôi dạy con, điều cần không chỉ là công thức dạy con ngoan, mà là để cha mẹ thấy mình đang truyền năng lượng gì cho con mỗi ngày, nhu cầu nào trong con chưa được thấu hiểu.
Minh Trí Thành chọn đi vào chiều sâu đó, để giúp gia đình Việt tránh khỏi những vòng lặp vô thức, sống bình an, hạnh phúc hơn.
Hạnh phúc gia đình, không chỉ được xây bằng điều kiện vật chất hay vai trò đúng chuẩn. Nó được xây bằng chất lượng ý thức của những người đang sống trong ngôi nhà đó.
Khi hiểu được ý thức là gì? Chúng ta sẽ sống bớt vô thức, không làm nhau đau, cha mẹ dạy con bằng trưởng thành, thay vì chỉ bằng quyền lực. Trong mối quan hệ vợ chồng, ta biết nhìn lại mình trước khi đổ lỗi. Và khi ta thật sự hiểu, ta sẽ biết rằng hạnh phúc không bắt đầu từ việc thay đổi được người khác, mà là bắt đầu từ việc quay về bên trong chính mình, làm sáng phần tuyệt vời bên trong mình.
Đăng ký ngay chương trình 3 buổi miễn phí để bắt đầu hành trình giúp gia đình trở nên hạnh phúc hơn: https://sukien.minhtrithanh.com/
