Trong nhiều gia đình, đánh, mắng hay dọa nạt vẫn được xem là cách nhanh nhất để “uốn nắn” hành vi của trẻ. Tuy nhiên, nhiều cha mẹ sau khi quát mắng lại vô cùng hối hận. Họ thường tự vấn bản thân: Làm thế nào để không quát mắng con khi tức giận?
Trong bài viết sau, cha mẹ sẽ có góc nhìn sâu sắc hơn về hành vi quát mắng con và phương pháp để xóa bỏ hành vi này.
1. Nguyên nhân gốc rễ của hành vi quát mắng con
Để tìm được giải pháp để dừng quát mắng con khi tức giận, cha mẹ hãy hiểu nguyên nhân gốc rễ của hành vi này. Không phải để tự trách hay đổ lỗi mà để gỡ rối một cách bền vững.
1.1. Đánh – mắng không phải phản xạ tự nhiên mà là hành vi được học
Không có ai sinh ra đã biết đánh hay quát mắng. Những hành vi quát mắng này được hình thành thông qua quá trình quan sát và sao chép từ môi trường sống, đặc biệt là từ cha mẹ. Khoa học thần kinh gọi đây là cơ chế tế bào gương, cho phép não bộ tự động mô phỏng hành vi, cảm xúc và phản ứng của người khác.
Khi một đứa trẻ lớn lên trong môi trường mà sai lầm luôn đi kèm với đòn roi, la mắng hoặc sỉ nhục, hệ thần kinh của trẻ sẽ ghi nhớ mô hình đó như một “cách giải quyết vấn đề”. Đến khi trưởng thành và trở thành cha mẹ, trong những thời điểm căng thẳng tương tự, cơ thể sẽ tự động kích hoạt lại phản xạ cũ, dù về mặt ý thức người đó không hề muốn làm tổn thương con mình. Điều này lý giải vì sao nhiều cha mẹ thừa nhận rằng họ đánh con trong trạng thái mất kiểm soát, sau đó lại ân hận nhưng vẫn tiếp tục lặp lại hành vi đó. Chính cha mẹ cũng không biết rằng, mình đang vô thức lặp lại hành vi của cha mẹ mình trong quá khứ.
1.2. “Con người tổn thương” và hành vi hiện tại
Phần ký ức cảm xúc chưa được giải tỏa bên trong của trẻ sẽ khiến con trở thành “con người tổn thương”. Những tổn thương này không biến mất theo thời gian mà được lưu trữ trong vô thức và hệ thần kinh.
Khi cha mẹ chưa từng được nhìn lại và xử lý những tổn thương của chính mình, họ dễ phản ứng với con bằng cảm xúc cũ, thay vì bằng sự tỉnh táo của hiện tại. Trong những khoảnh khắc con làm sai, hình ảnh và cảm xúc từ quá khứ bị kích hoạt, dẫn đến la mắng, đánh đập hoặc kiểm soát quá mức.
Theo Thạc sĩ tâm lý Nguyễn Thị Lanh, cha mẹ trong trường hợp này cũng chính là nạn nhân của một vòng lặp sang chấn xuyên thế hệ. Họ không cố ý gây tổn thương cho con, nhưng lại đang tái hiện chính những gì mình từng trải qua.
2. Hệ quả khi cha mẹ thường xuyên quát mắng con
Những ảnh hưởng về tâm lý với trẻ không chỉ xuất hiện ở những biến cố lớn mà có thể được hình thành từ những trải nghiệm cảm xúc lặp đi lặp lại trong đời sống hằng ngày. Tổn thương tâm lý của trẻ có thể bắt đầu từ giai đoạn thai kỳ, khi người mẹ thường xuyên sống trong lo âu, tức giận hoặc căng thẳng. Chúng tiếp tục tích tụ mạnh mẽ trong giai đoạn 3–6 tuổi, thời điểm não cảm xúc của trẻ phát triển nhanh nhất.
Những trải nghiệm như bị mắng trước mặt người khác, bị so sánh, bị chê bai hoặc không được phép sai sẽ tạo nên các “sự kiện cảm xúc trọng đại” – SEE. Khi đó, não bộ trẻ sẽ hình thành niềm tin rằng sai lầm đồng nghĩa với nguy hiểm như: mình không đủ tốt, mình không quan trọng trong gia đình,… Để tự bảo vệ, trẻ dần chọn cách im lặng, thu mình hoặc né tránh hành động.
Đây là cơ chế sinh tồn tự nhiên của não bộ, không phải là tính cách bẩm sinh. Vì vậy, nhiều biểu hiện như nhút nhát, sợ sai, thiếu tự tin thực chất là hệ quả của môi trường cảm xúc, chứ không phải do bản chất của đứa trẻ.
Việc cha mẹ thường xuyên quát mắng con, “sai là đánh” cũng dễ hình thành một sai lầm xuyên thế hệ. Cha mẹ đánh con vì ngày xưa họ cũng bị đánh. Cha mẹ không biết khen con vì họ chưa từng được khen. Chúng ta vô tình trở thành “nạn nhân của nạn nhân”. Nhưng cách chúng ta lặp lại lên con lại làm cho sai lầm này tiếp nối thêm những thế hệ khác. Vậy làm thế nào để không quát mắng con khi tức giận?
3. Làm thế nào để không quát mắng con khi tức giận?
Để không quát mắng con khi giận thì bạn có thể nhớ những điều này:
3.1. “Bắt con thay đổi” không mang lại kết quả
Một nguyên lý quan trọng là: không thể giúp con thay đổi hành vi khi chính cha mẹ vẫn đang sống trong trạng thái căng thẳng và tức giận. Khi người lớn giao tiếp với con bằng năng lượng tiêu cực, hệ thần kinh của trẻ sẽ chuyển sang trạng thái phòng vệ.
Trong trạng thái này, não học tập của trẻ gần như không hoạt động. Trẻ có thể im lặng, làm theo một cách đối phó hoặc phản kháng, nhưng không thực sự hiểu và điều chỉnh hành vi từ bên trong. Đây là lý do vì sao những biện pháp kiểm soát bằng quyền lực chỉ mang lại hiệu quả tạm thời và thường dẫn đến xung đột leo thang về lâu dài. Bởi vậy, trước tiên, cha mẹ hãy dừng lại việc đổ lỗi cho con và ngưng lại việc cố gắng “sửa con”.
3.2. Bình an của cha mẹ là điểm khởi phát của mọi thay đổi
Thực tế là, quá trình thay đổi không bắt đầu từ đứa trẻ mà bắt đầu từ cha mẹ. Khi cha mẹ dám nhìn lại ký ức, nhận diện cơn giận và hiểu rõ nguồn gốc cảm xúc của chính mình, năng lượng họ mang đến cho con sẽ thay đổi. Một cha mẹ có nội tâm bình an sẽ giao tiếp bằng ánh mắt, giọng nói và thái độ tạo cảm giác an toàn. Trong môi trường đó, trẻ không cần phòng vệ, não học tập được kích hoạt và hành vi mới có cơ hội được điều chỉnh một cách tự nhiên. Và những căng thẳng trong gia đình cũng dần dịu đi.
3.3. Cho trẻ thấy hậu quả thay vì trừng phạt cảm xúc
Nhiều cha mẹ nhầm lẫn giữa việc trừng phạt và kỷ luật. Trừng phạt dựa trên cảm xúc tức giận thường đi kèm với mắng mỏ, làm nhục hoặc bạo lực. Trong khi kỷ luật đúng đắn dựa trên việc giúp trẻ nhận thức mối liên hệ giữa hành vi và hậu quả.
Làm thế nào để không quát mắng con khi tức giận? Đó là cho con sự kỷ luật đúng đắn thay vì trừng phạt. Khi hậu quả được thiết lập rõ ràng, nhất quán và không mang tính làm tổn thương, trẻ có cơ hội học cách chịu trách nhiệm. Trải nghiệm hậu quả thực tế giúp não bộ hình thành bài học bền vững hơn nhiều so với nỗi sợ hãi.
3.4. Cha mẹ là tấm gương tích cực cho con
Trẻ em quan sát và điều chỉnh hành vi rất linh hoạt tùy theo người đối diện. Trẻ có thể ngoan với người này, chống đối với người khác, vì trẻ đang phản ứng với mức độ nhất quán và năng lượng cảm xúc của người lớn.
Bởi vậy, trong gia đình, cha mẹ cần là những tấm gương biết cân bằng cảm xúc, giao tiếp tích cực để con noi theo. Mặt khác, cha mẹ cũng cần có sự nhất quán trong cảm xúc và hành vi. Cách người lớn cư xử sẽ dạy trẻ cách phản ứng. Đây là quá trình học tập vô thức, diễn ra liên tục và bền bỉ.
Hành vi của trẻ không phải là vấn đề riêng lẻ cần “sửa chữa mà là kết quả của một chuỗi tác động tâm lý và môi trường cảm xúc kéo dài. Đồng thời, việc cha mẹ quát mắng con khi tức giận có thể là hành vi lặp lại “sai lầm xuyên thế hệ”.
Làm thế nào để không quát mắng con khi tức giận? Muốn giúp con thay đổi, cha mẹ cần bắt đầu từ việc hiểu rõ chính mình, giải tỏa ký ức tổn thương cũ và xây dựng một môi trường an toàn về mặt cảm xúc.
Nếu cha mẹ vẫn đang băn khoăn và loay hoay trong hành trình nuôi dạy con, hãy tham gia ngay Chương trình chia sẻ MIỄN PHÍ tại Minh Trí Thành. Với 3 buổi chia sẻ miễn phí, cha mẹ sẽ tìm ra lựa chọn phù hợp nhất cho mình.
Để được tham gia thì bạn đọc có thể truy cập: sukien.minhtrithanh.com
