Chí tiến thủ là ý chí chủ động vươn lên, không dừng lại ở hiện tại mà luôn học hỏi và hành động để mỗi ngày tốt hơn hôm qua một chút. Bài viết giúp anh chị nhận ra biểu hiện, dấu hiệu thiếu chí tiến thủ, ý nghĩa và cách nuôi dưỡng nó cho bản thân lẫn con mình.
Vậy chí tiến thủ là gì?
Chí tiến thủ là ý chí luôn muốn vươn lên, chủ động học hỏi và hoàn thiện bản thân để đi xa hơn so với ngày hôm qua. Đây không phải cuộc chạy đua hơn thua với người khác. Người có chí tiến thủ chỉ đặt mình bên cạnh phiên bản cũ của chính mình và tự hỏi hôm nay mình đã khá hơn chưa. Cách hiểu này nghe giản dị, nhưng khi áp vào chuyện nuôi dạy con, nó làm đổi cách anh chị nhìn một bài kiểm tra điểm thấp hay một lần con bỏ dở việc đang làm.
Cắt nghĩa từng chữ trong “chí tiến thủ”
Chí tiến thủ gồm hai phần ghép lại: “chí” là ý chí, hoài bão, còn “tiến thủ” là bước tới để giành lấy điều hay, điều tốt. Mỗi chữ mang một tầng nghĩa riêng:
- Chí là ý chí, hoài bão và mục tiêu dài hạn mà một người muốn theo đuổi. Có chí thì mới có đích để hướng tới.
- Tiến là đi lên, phát triển, không đứng yên một chỗ.
- Thủ (chữ Hán 取) có nghĩa gốc là lấy, giành lấy. Ghép lại, “tiến thủ” là bước tới để giành lấy điều hay, điều tốt.
Nhiều anh chị từng hỏi tôi rằng chữ “thủ” có phải là phòng thủ, là bảo thủ hay không. Câu trả lời là không. Chữ “thủ” ở đây thiên về sự chủ động nắm lấy cơ hội và làm chủ hành trình của mình, đồng thời biết giữ vững những thành quả đã có để làm bàn đạp đi tiếp. Người bảo thủ ngại thay đổi, còn người có chí tiến thủ thì sẵn sàng thay đổi để tiến lên.
Gốc rễ tâm lý của chí tiến thủ: tư duy phát triển
Bản chất của chí tiến thủ bắt nguồn từ tư duy phát triển (Growth Mindset), tức niềm tin rằng năng lực có thể được mài giũa qua thời gian và nỗ lực. Khái niệm này được giáo sư tâm lý Carol Dweck của Đại học Stanford phổ biến rộng rãi. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Child Development năm 2007 đã theo dõi 373 học sinh lớp 7. Nhóm tin rằng trí thông minh có thể phát triển có điểm toán đi lên trong hai năm học sau đó, còn nhóm tin rằng trí thông minh là cố định thì điểm số đi ngang.
Con số ấy làm tôi nhớ đến một bạn nhỏ lớp 5 từng nói: “Con không giỏi toán, nên con không làm đâu.” Câu nói cho thấy em đã tự đóng cửa trước khi thử. Chúng tôi chỉ đổi một chút trong cách nói, từ “con không làm được” sang “con chưa làm được”, rồi cùng em chia bài toán thành những bước nhỏ. Vài tuần sau, em tự giơ tay xin lên bảng, và với tôi đó là lúc chí tiến thủ của em bắt đầu lên tiếng.
Biểu hiện của người có chí tiến thủ
Biểu hiện của người có chí tiến thủ thường thấy ở ba mặt: cách nghĩ luôn hướng tới việc tốt hơn, cách học và làm việc chủ động, và cách xem thất bại là một bài học. Những biểu hiện này không nằm ở lời tuyên bố hùng hồn mà ở những hành động nhỏ lặp lại đều đặn. Anh chị có thể dùng ba mặt này để soi lại bản thân, cũng như quan sát con trong sinh hoạt hằng ngày.
Chí tiến thủ thể hiện trong cách nghĩ
Người có chí tiến thủ trong tư duy thường tự hỏi “làm thế nào để mình tốt hơn?” và không dừng lại ở sự hài lòng với hiện tại. Họ có ước mơ lớn, nhưng ước mơ ấy luôn đi cùng một kế hoạch hành động cụ thể. Chính phần kế hoạch giúp phân biệt người có chí tiến thủ với người chỉ thích mơ mộng. Với trẻ nhỏ, điều này có thể đơn giản như một bé nói “con muốn vẽ đẹp hơn” rồi tự xin mỗi ngày mười phút để tập.
Chí tiến thủ trong học tập và công việc
Trong học tập và công việc, chí tiến thủ thể hiện ở sự chủ động, dám thử thách và bền bỉ. Anh chị có thể nhận ra qua những điểm sau:
- Chủ động học hỏi kỹ năng mới mà không cần ai nhắc, chẳng hạn một bé tự tìm thêm sách về chủ đề mình thích, hay một người đi làm tự đăng ký học thêm công cụ mới.
- Dám nhận những việc khó, kể cả khi chưa chắc thành công, vì họ xem đó là cơ hội để mình lớn lên.
- Kiên trì đối mặt với áp lực và rủi ro, biết chia nhỏ việc lớn thay vì bỏ ngang khi thấy mệt.
Những biểu hiện này không đòi hỏi tài năng đặc biệt. Chúng đến từ thói quen, nên có thể được tập luyện từng chút một ở cả người lớn lẫn trẻ nhỏ.
Chí tiến thủ khi đối mặt với thất bại
Người có chí tiến thủ xem thất bại là bài học kinh nghiệm để rút ra giải pháp mới, thay vì oán trách hoàn cảnh. Tôi biết một bạn lớp 8 thi không đạt vào lớp chuyên mà em đặt rất nhiều kỳ vọng. Mấy ngày đầu em buồn và ít nói, điều này rất bình thường. Sau đó em tự ngồi xem lại từng câu sai, ghi ra những phần mình còn hổng và nhờ cô giáo gợi ý cách ôn lại.
Điều đáng quý ở em là cảm xúc buồn vẫn được tôn trọng, nhưng không cản em đặt câu hỏi “mình rút ra được gì từ chuyện này”. Là người lớn, anh chị nên cho con khoảng thời gian buồn trước, rồi mới cùng con nhìn lại. Khi được đồng hành như vậy, con học được rằng một lần chưa đạt không đồng nghĩa với việc mình kém, và đó là nền tảng quan trọng của chí tiến thủ.
Dấu hiệu của người thiếu chí tiến thủ
Người thiếu chí tiến thủ thường có ba dấu hiệu: hay trì hoãn và dễ bỏ cuộc, hay đổ lỗi cho hoàn cảnh, và ở trong vùng an toàn quá lâu. Nhận ra các dấu hiệu này không nhằm dán nhãn cho ai, vì người lớn lẫn trẻ nhỏ đều có lúc chững lại. Đó là lúc cần được hiểu và đồng hành để cùng điều chỉnh một cách nhẹ nhàng.
Thiếu chí tiến thủ: hay trì hoãn và dễ bỏ cuộc khi gặp trở ngại nhỏ
Người thiếu chí tiến thủ thường xuyên trì hoãn, ngại bắt tay vào việc và dễ từ bỏ ngay khi gặp một trở ngại nhỏ. Câu “để mai làm” xuất hiện nhiều, còn những việc dang dở thì chồng dần lên. Với trẻ, anh chị có thể thấy con làm bài được nửa chừng rồi viện cớ mệt, hoặc đòi chuyển sang việc khác khi bài hơi khó. Đây thường là tín hiệu con chưa tìm được cảm giác “mình làm được”, chứ chưa chắc con lười.
Thiếu chí tiến thủ: hay đổ lỗi cho hoàn cảnh
Dấu hiệu thứ hai là thói quen đổ lỗi cho số phận, hoàn cảnh, gia đình hay nền tảng cá nhân. Khi nguyên nhân luôn nằm ở bên ngoài, người ta không còn thấy phần mình có thể thay đổi. Một chị phụ huynh từng kể với tôi rằng con trai chị hay nói “tại bạn cùng bàn nói chuyện nên con làm sai”, “tại cô giảng nhanh quá”. Chị thử hỏi con một câu khác: “Phần nào trong chuyện này con có thể làm khác đi?”. Ban đầu cậu bé im lặng, nhưng dần dần con tự tìm ra vài việc nhỏ như đổi chỗ ngồi hoặc hỏi lại cô khi chưa kịp hiểu.
Thiếu chí tiến thủ: ở lì trong vùng an toàn và ghen tị với người khác
Dấu hiệu thứ ba là nằm trong “vùng an toàn”, tức những việc quen thuộc mà mình làm không cần cố gắng, quá lâu. Ở đó rất dễ chịu, nên người ta ngại bước ra dù biết mình có thể làm được nhiều hơn. Nhiều người trong vùng ấy lại nhìn thành công của người khác với tâm lý ghen tị, trong khi bản thân chưa nỗ lực thêm. Cảm giác ghen tị tự nó không xấu, vì nó cho thấy mình đang mong muốn điều gì. Điều cần là biến cảm giác ấy thành một hành động cụ thể, dù rất nhỏ.
Tầm quan trọng và ý nghĩa của chí tiến thủ
Chí tiến thủ quan trọng vì đây là động lực bên trong giúp mỗi người vượt qua nghịch cảnh, thăng tiến và khẳng định giá trị bản thân. Ở phạm vi rộng hơn, chí tiến thủ của nhiều người cộng lại tạo nên văn hóa cầu tiến và sự đổi mới sáng tạo cho tổ chức, xã hội. Với phụ huynh, hiểu điều này giúp anh chị thấy vì sao nuôi dưỡng ý chí cho con quan trọng không kém điểm số.
Ý nghĩa của chí tiến thủ đối với mỗi cá nhân
Đối với cá nhân, chí tiến thủ là động lực cốt lõi giúp vượt qua nghịch cảnh, nhất là với những ai không sinh ra ở “vạch đích”. Người xuất phát chậm hơn thường không có sẵn lợi thế, nên họ cần một nguồn lực từ bên trong để bước tiếp khi mọi thứ chưa thuận. Nguồn lực ấy chính là niềm tin rằng mình có thể khá lên nếu chịu bắt tay vào làm.
Bước sang kỷ nguyên số 4.0, khi công nghệ và nghề nghiệp thay đổi nhanh, chí tiến thủ càng có ý nghĩa. Kỹ năng hôm nay có thể cần được làm mới sớm hơn trước, nên người biết tự học và thích nghi sẽ có nhiều cơ hội thăng tiến và khẳng định giá trị bản thân.
Ý nghĩa của chí tiến thủ đối với tổ chức và xã hội
Ở phạm vi rộng hơn, chí tiến thủ của từng người cộng lại sẽ thúc đẩy sự đổi mới sáng tạo trong tổ chức và xã hội. Một tập thể có nhiều người dám thử, dám sửa sẽ dần hình thành văn hóa cầu tiến, nơi ý tưởng mới được lắng nghe và những thất bại nhỏ được xem là một phần của quá trình. Đó là cộng đồng của những con người hành động, thay vì ngồi chờ hoàn cảnh thay đổi. Gia đình cũng là một tập thể nhỏ như vậy: khi cha mẹ và con cùng cầu tiến, bầu không khí trong nhà cũng khác đi.
Quá trình hình thành và cách rèn luyện chí tiến thủ
Chí tiến thủ được hình thành dần từ thuở nhỏ dưới tác động của giáo dục gia đình và môi trường xã hội, và có thể rèn luyện ở cả người lớn lẫn trẻ nhỏ qua bốn bước: xác định mục tiêu rõ ràng, kỷ luật bản thân, không ngừng học tập và thay đổi vòng tròn kết nối. Phần dưới đây nói về các yếu tố tác động trước, rồi đến cách thực hiện từng bước cụ thể. Anh chị có thể áp dụng cho chính mình và cùng con thực hành.
Yếu tố tác động đến chí tiến thủ từ gia đình và môi trường
Chí tiến thủ không tự nhiên xuất hiện ở tuổi trưởng thành mà được hình thành dần từ thuở nhỏ, chịu tác động mạnh từ giáo dục gia đình và môi trường xã hội. Trong gia đình, cách cha mẹ phản ứng trước điểm số, trước lỗi sai và cách khen con đều gửi đi một thông điệp về việc nỗ lực có đáng giá hay không. Đứa trẻ thường được ghi nhận vì đã cố gắng và tiến bộ sẽ dễ tin rằng mình có thể khá lên hơn đứa trẻ chỉ nghe nhận xét về điểm số. Ngoài gia đình, lớp học, bạn bè và những tấm gương xung quanh cũng góp phần định hình ý chí của con.
Bốn bước rèn luyện chí tiến thủ
Để rèn luyện chí tiến thủ, anh chị có thể đi qua bốn bước sau, áp dụng được cho cả người lớn lẫn trẻ nhỏ:
- Xác định mục tiêu rõ ràng. Hãy chia mục tiêu lớn của cuộc đời thành những giai đoạn ngắn hạn, để mỗi tuần hoặc mỗi tháng đều có một cột mốc nhìn thấy được. Với con, mục tiêu nên nhỏ và do chính con chọn, như đọc xong một cuốn sách hay giữ nhịp tập thể thao đều đặn trong hai tuần. Cột mốc nhỏ cho con cảm giác mình đang tiến lên.
- Kỷ luật bản thân. Loại bỏ dần thói quen trì hoãn và xây dựng lối sống lành mạnh, từ giờ ngủ, bữa ăn đến thời gian vận động. Tôi từng đồng hành với một bạn lớp 6 hay để bài tập đến gần 10 giờ đêm mới làm. Khi hai mẹ con thống nhất một khung giờ cố định mỗi buổi chiều và bạn tự đánh dấu mỗi khi xong việc, thói quen ấy dần đổi, buổi tối cả nhà cũng nhẹ nhõm hơn.
- Không ngừng học tập. Đọc sách, tham gia các chương trình học và tìm cho mình một người cố vấn, tức người đi trước sẵn lòng chỉ ra điều mình chưa nhìn thấy. Việc học không chỉ để lấy kiến thức mà còn giữ cho tư duy luôn linh hoạt. Khi cha mẹ cùng học với con, đó là tấm gương sinh động hơn mọi lời nhắc.
- Thay đổi vòng tròn kết nối. Hãy gặp gỡ và làm việc với những người tích cực, có tinh thần cầu tiến, vì chúng ta chịu ảnh hưởng khá nhiều từ những người ở gần mình mỗi ngày. Với trẻ, đó có thể là nhóm bạn cùng chơi thể thao, cùng làm dự án hay sinh hoạt câu lạc bộ. Anh chị cũng có thể chủ động kết nối thêm với những phụ huynh có cùng mối quan tâm để học hỏi lẫn nhau.
Bốn bước này không cần làm cùng lúc. Anh chị có thể bắt đầu từ bước dễ nhất với mình rồi thêm dần khi đã quen. Điều quan trọng là đi đều và đi cùng con, vì chí tiến thủ lớn lên nhờ sự lặp lại mỗi ngày hơn là nhờ một lần quyết tâm.
Cùng Minh Trí Thành nuôi dưỡng chí tiến thủ cho con và cho chính anh chị
Tôi là cô Lanh. Trong những năm đồng hành với các gia đình, tôi nhận ra nhiều anh chị lo cho con rất nhiều nhưng lại ít khi được ai chia sẻ cách giúp con giữ lửa cầu tiến. Những điều tôi viết trong bài này cũng là điều tôi cùng đội ngũ Minh Trí Thành vẫn trao đổi với khách hàng: chí tiến thủ lớn lên từ cách cha mẹ và con trò chuyện, đặt mục tiêu và đón nhận lỗi sai mỗi ngày.
Nếu anh chị đang tìm một hành trình bài bản để con rèn mục tiêu, kỷ luật và sự tự tin, hoặc muốn tự mình thay đổi tích cực để làm gương cho con, có thể tham khảo các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi tôi cùng đội ngũ đã hướng dẫn và chia sẻ với hàng trăm gia đình có nỗi trăn trở tương tự. Anh chị cũng có thể nhắn tin cho Minh Trí Thành để được tư vấn chương trình phù hợp với độ tuổi và nhu cầu của gia đình mình.
Kết luận
Chí tiến thủ là ý chí có thể được nuôi dưỡng qua mục tiêu rõ ràng, kỷ luật, học hỏi và môi trường tích cực. Khi anh chị hiểu rõ chí tiến thủ là gì và cùng con thực hành từng ngày, con sẽ có thêm niềm tin để bước tới trên hành trình của mình, và chính anh chị cũng vậy.
Câu hỏi thường gặp về chí tiến thủ
Dưới đây là những câu hỏi phụ huynh thường đặt ra khi tìm hiểu về chí tiến thủ và cách nuôi dưỡng ý chí này cho con. Mỗi câu trả lời được viết ngắn gọn để anh chị tham khảo nhanh. Nếu cần trao đổi sâu hơn về trường hợp của con, anh chị có thể nhắn tin cho Minh Trí Thành.
Chí tiến thủ khác gì với tham vọng?
Chí tiến thủ hướng vào việc hoàn thiện chính mình, còn tham vọng thường gắn với một vị trí hay thành tích cụ thể. Hai điều này có thể đi cùng nhau, nhưng người có chí tiến thủ vẫn thấy vui khi học thêm được một điều mới dù chưa có danh hiệu nào. Vì vậy ý chí này ít bị lệ thuộc vào lời khen hay thứ hạng.
Chí tiến thủ có sẵn từ nhỏ hay rèn luyện được?
Chí tiến thủ có thể rèn luyện được. Mỗi bé có tính cách riêng, có bé hăng hái ngay từ đầu, có bé cần thêm thời gian, nhưng ý chí này lớn dần qua những mục tiêu nhỏ, cách cha mẹ phản hồi và môi trường xung quanh. Điều này cũng khớp với tư duy phát triển đã nhắc ở trên.
Dấu hiệu nào cho thấy con đang có chí tiến thủ?
Con có chí tiến thủ thường tự đặt câu hỏi về cách làm tốt hơn, chủ động tìm hiểu điều mình thích và thử lại sau khi làm sai. Con cũng sẵn lòng nhận những thử thách vừa sức thay vì chỉ chọn việc dễ. Anh chị có thể quan sát những điều này trong sinh hoạt hằng ngày thay vì chỉ nhìn vào điểm số.
Con học lực trung bình có nuôi dưỡng được chí tiến thủ không?
Được, vì chí tiến thủ được nhìn bằng sự tiến bộ của con so với chính con, không phải bằng thứ hạng trong lớp. Một bé học lực trung bình nhưng mỗi tháng đều cải thiện một kỹ năng nhỏ vẫn đang rèn luyện chí tiến thủ rất tốt. Anh chị chỉ cần giúp con thấy được những bước tiến ấy.
Cha mẹ nên khen thế nào để con có chí tiến thủ?
Anh chị nên khen vào quá trình và nỗ lực cụ thể của con, ví dụ “con đã thử ba cách trước khi giải ra bài này”, thay vì chỉ nói “con giỏi quá”. Cách khen này cho con thấy sự cố gắng được ghi nhận, từ đó con có thêm lý do để nuôi chí tiến thủ. Lời khen càng cụ thể thì con càng biết mình cần giữ điều gì.
Con hay trì hoãn và dễ bỏ cuộc có nghĩa là thiếu chí tiến thủ không?
Chưa chắc. Trẻ trì hoãn hoặc bỏ cuộc có thể vì đang mệt, áp lực, hoặc mục tiêu đặt ra quá lớn so với sức của con. Anh chị nên trò chuyện cùng con, chia nhỏ việc và quan sát thêm một thời gian. Nếu tình trạng kéo dài và con tỏ ra buồn bã nhiều, anh chị có thể trao đổi thêm với giáo viên hoặc người có chuyên môn về tâm lý học đường để được hỗ trợ phù hợp.
Tài liệu tham khảo
- Blackwell, L. S., Trzesniewski, K. H., & Dweck, C. S. (2007). Implicit theories of intelligence predict achievement across an adolescent transition: A longitudinal study and an intervention. Child Development, 78(1), 246-263. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-8624.2007.00995.x
- ERIC (Viện Khoa học Giáo dục Hoa Kỳ), bản tóm tắt nghiên cứu của Blackwell, Trzesniewski và Dweck (2007). https://eric.ed.gov/?id=EJ754583
- Stanford Graduate School of Education, hồ sơ giáo sư Carol Dweck. https://ed.stanford.edu/faculty/dweck
- Penguin Random House, giới thiệu sách Mindset: The New Psychology of Success của Carol S. Dweck. https://www.penguinrandomhouse.com/books/44330/mindset-by-carol-s-dweck/
