Muốn dạy trẻ kỹ năng không đi theo người lạ, anh chị hãy dạy con ba việc: phân biệt người quen với người lạ, từ chối bằng câu ngắn như “Bố mẹ cháu không cho nhận quà”, và la hét gọi người lớn khi bị ép đi. Bài viết hướng dẫn từng bước kèm cách luyện tại nhà.
Giúp trẻ phân biệt người quen và người lạ
Để giúp trẻ phân biệt người quen và người lạ, anh chị chia mọi người quanh con thành ba nhóm. Nhóm thứ nhất là người quen an toàn, gồm bố mẹ, ông bà, anh chị em ruột và thầy cô dạy trực tiếp trên lớp. Nhóm thứ hai là người lạ, tức những ai con chưa biết tên, chưa gặp bao giờ hoặc chỉ gặp một hai lần. Nhóm thứ ba là người lạ an toàn như chú công an, bác bảo vệ, cô thu ngân siêu thị hay các mẹ dắt con nhỏ, những người con có thể nhờ cậy khi cần.
Cách chia này cần thiết vì trẻ nhỏ hiểu về người lạ khác người lớn. Có lần tôi hỏi một bé gái năm tuổi: “Theo con, người lạ là ai?”. Bé nghĩ một lúc rồi đáp: “Là người xấu, người dữ, mặt đáng sợ ạ”. Câu trả lời ấy làm tôi nhớ ra rằng trẻ nhỏ thường hình dung người lạ giống nhân vật phản diện trong truyện tranh. Trong khi đó, người muốn tiếp cận trẻ thường xuất hiện với dáng vẻ hiền lành, tươi cười và có sẵn món quà trên tay.
Vì thế, bước đầu tiên khi dạy trẻ kỹ năng không đi theo người lạ không phải là dặn con “đừng đi theo ai”. Việc cần làm trước là cho con một cách chia những người xung quanh thành từng nhóm rõ ràng. Khi con biết ai là người quen, ai là người lạ và ai là người lạ có thể nhờ cậy, các quy tắc ở phần sau mới có chỗ để bám vào. Anh chị có thể vẽ ba vòng tròn trên giấy cùng con, rồi dán ảnh hoặc viết tên từng người vào vòng phù hợp.
Dạy trẻ những người có thể tin tưởng
Người quen an toàn là bố mẹ, ông bà, anh chị em ruột và thầy cô đang dạy trực tiếp con trên lớp. Nhóm này nhỏ hơn nhiều so với những gì người lớn thường nghĩ. Với nhóm này, con có thể đi cùng, nhận đồ và nhờ giúp đỡ trong những tình huống bố mẹ đã biết. Kể cả với người thân, nếu có điều gì khiến con thấy khó chịu, con vẫn được quyền nói “con không thích” và kể ngay cho bố mẹ nghe.
Cách trẻ nhận biết người lạ
Người lạ là bất kỳ ai con chưa biết tên, chưa gặp bao giờ, hoặc chỉ gặp thoáng qua một hai lần. Hàng xóm mới chuyển đến, bạn của bố mẹ mà con chưa từng trò chuyện đều thuộc nhóm này cho tới khi bố mẹ chính thức giới thiệu. Người lạ không nhất định là người xấu, nhưng con chưa thể biết họ có ý tốt hay không, nên con cần giữ khoảng cách cẩn thận.
Chị H., mẹ của một bé trai sáu tuổi, từng kể với tôi rằng con chị thuộc lòng câu “không nhận kẹo của người lạ”. Vậy mà hôm có một chú lạ mặt bắt chuyện, nói là bạn của mẹ và rủ đi xem xe mới, bé lại phân vân vì nghĩ “chú nói quen mẹ mà”. May là bé vẫn chạy vào hỏi mẹ trước khi đi. Từ hôm đó chị đổi cách dạy, thay vì chỉ cấm, chị cho con một quy tắc ngắn: ai chưa được bố mẹ giới thiệu thì vẫn là người lạ, dù họ nói biết tên con.
Dạy trẻ những người lạ có thể nhờ giúp đỡ
Người lạ an toàn là những người con có thể chủ động tìm đến khi gặp khó: chú công an, bác bảo vệ, cô thu ngân ở siêu thị và các mẹ đang dắt theo con nhỏ. Nếu chỉ dạy con tránh người lạ, lúc cần giúp đỡ con sẽ không biết chạy đến ai, nên anh chị cần chỉ rõ nhóm này cho con. Điểm chung của họ là đang làm việc ở một vị trí dễ nhận ra, hoặc đang ở giữa nơi đông người cùng con của mình. Điều cần nhấn mạnh là con chủ động tìm đến họ khi cần, còn người lạ tự tiến lại gần con thì con vẫn phải giữ khoảng cách.
Ba nhóm người trên khá dễ lẫn nếu chỉ nghe kể một lần. Anh chị có thể in bảng tóm tắt dưới đây và dán ở góc học tập của con để cả nhà cùng nhắc nhau. Mỗi tuần, anh chị chỉ cần chỉ vào một dòng và hỏi con một câu là đủ.
| Nhóm người | Ai thuộc nhóm này | Con nên làm gì |
|---|---|---|
| Người quen an toàn | Bố mẹ, ông bà, anh chị em ruột, thầy cô dạy trực tiếp trên lớp | Có thể đi cùng, nhận đồ và nhờ giúp đỡ trong những tình huống bố mẹ đã biết |
| Người lạ | Người con chưa biết tên, chưa gặp bao giờ hoặc mới gặp một hai lần (hàng xóm mới, bạn của bố mẹ mà con chưa từng tiếp xúc) | Giữ khoảng cách, không nhận quà, không đi theo, kể ngay với bố mẹ |
| Người lạ an toàn | Chú công an, bác bảo vệ, cô thu ngân siêu thị, mẹ đang dắt theo con nhỏ | Chủ động tìm đến khi bị lạc hoặc cần được giúp đỡ |
>>>> Xem thêm: Dạy trẻ biết cảm ơn và xin lỗi Đúng Cách – Đúng Thời Điểm
Nhận diện chiêu trò, bẫy tâm lý của kẻ xấu khi tiếp cận trẻ
Kẻ xấu thường dùng ba chiêu: dụ bằng vật chất như bánh kẹo và đồ chơi, nói dối rằng bố mẹ nhờ đón con, và nhờ trẻ giúp việc như tìm thú cưng bị lạc. Điểm chung của cả ba chiêu là đánh vào điều trẻ thích, nỗi lo cho bố mẹ hoặc lòng tốt của trẻ. Biết trước các kịch bản này giúp anh chị chuẩn bị sẵn câu trả lời cho con.
Trẻ nhỏ rất khó từ chối một lời rủ nghe có vẻ hợp lý, vì các em quen tin lời người lớn. Khi xây dựng chương trình phòng tránh bắt cóc cho trẻ mầm non, nhóm nghiên cứu của Johnson và cộng sự năm 2005 [1] đã chia lời dụ thành nhiều dạng quen thuộc. Một dạng trong đó là nhờ giúp đỡ, chẳng hạn nhờ trẻ tìm chú chó bị lạc.
Dụ dỗ trẻ bằng vật chất
Bánh kẹo, đồ chơi, bóng bay, lời rủ đi chơi game hay xem phim là những món “mồi” thường gặp, vì chúng đánh vào đúng điều trẻ đang thích. Người có ý xấu thường quan sát trước, thấy bé mê trò chơi nào thì mở lời bằng chính trò chơi đó. Trẻ không hề thiếu hiểu biết, chỉ là sức hút của món quà lớn hơn sự cảnh giác.
Anh chị có thể dạy con một mẹo dễ nhớ: người tử tế sẽ hỏi bố mẹ trước khi cho con bất cứ thứ gì. Vì vậy, món quà từ người lạ mà không hỏi bố mẹ là dấu hiệu con cần lùi lại. Cách nói này giúp con hiểu lý do từ chối chứ không chỉ nhớ một điều cấm.
Kịch bản “bố mẹ nhờ đón” của người lạ
Kịch bản “bố mẹ nhờ đón” là lời nói dối rằng bố mẹ đang bận hoặc gặp chuyện nên nhờ chú đến đón con về. Kịch bản này đánh vào nỗi lo của trẻ. Nghe tin như vậy, nhiều bé chỉ nghĩ đến bố mẹ và đi theo ngay mà không kịp hỏi lại.
Để con bình tĩnh hơn, anh chị hãy dặn trước rằng mọi thay đổi về người đón đều do bố mẹ báo trực tiếp với con hoặc với cô giáo. Nếu có ai nói khác đi, con cần dừng lại và tìm cô giáo hoặc bảo vệ để hỏi. Phần cuối bài có một cách giúp con kiểm tra nhanh hơn nữa là mật mã gia đình.
Nhờ vả để lừa gạt trẻ
Nhờ vả để lừa gạt là khi người lạ nhờ trẻ đi tìm giúp chú chó, con mèo bị lạc, hoặc nhờ xách đồ vào một góc vắng. Những lời nhờ này đánh vào lòng tốt của con, nên trẻ rất dễ gật đầu. Tôi luôn nói với phụ huynh rằng đừng dập tắt lòng tốt ấy, chỉ cần dạy con thêm một nguyên tắc.
Nguyên tắc đó là người lớn cần giúp đỡ sẽ tìm người lớn khác, không nhờ một đứa trẻ đi đến chỗ vắng. Nếu ai đó nhờ, con có thể trả lời rằng cháu phải hỏi bố mẹ đã, rồi chỉ cho họ người lớn ở gần đó. Con vẫn có thể giúp người khác, nhưng chỉ ở nơi đông người và khi bố mẹ đồng ý.
>>>> Xem thêm: Dạy trẻ kỹ năng khi bị lạc từ sớm: Lợi Ích và Quy Trình
Bộ quy tắc an toàn khi dạy trẻ kỹ năng không đi theo người lạ
Bộ quy tắc để dạy trẻ kỹ năng không đi theo người lạ gồm ba phần. Phần một là ba điều “Không”: không chuyện trò quá lâu, không nhận bất kỳ món quà nào, không đi theo khi chưa có bố mẹ đồng ý trực tiếp. Phần hai là giữ khoảng cách tối thiểu 2 mét, lùi lại hoặc chạy về phía người lớn quen khi có người tiến lại gần. Phần ba là nói ngay một mẫu câu từ chối rõ ràng rồi rời đi.
Quy tắc càng ngắn, con càng dễ nhớ khi bị bất ngờ hoặc hoảng. Tôi thường gợi ý anh chị tập từng phần riêng cho tới khi con quen, rồi mới ghép lại. Mỗi phần chỉ cần vài phút mỗi ngày, xen vào giờ ăn hay lúc đi dạo.
Quy tắc “Không”: ba điều trẻ cần nhớ khi gặp người lạ
Quy tắc “Không” gồm ba điều: không chuyện trò quá lâu, không nhận bất kỳ món quà nào và không đi theo khi chưa có sự đồng ý trực tiếp từ bố mẹ. Ba điều này đủ ngắn để một bé mẫu giáo có thể nhắc lại bằng lời của mình. Anh chị không cần dạy cả ba cùng một buổi, mỗi buổi tập một điều là vừa sức với con. Khi con nói được thành lời, anh chị hãy hỏi thêm “vì sao” để chắc rằng con hiểu chứ không chỉ thuộc lòng.
- Không chuyện trò quá lâu. Con có thể đáp gọn “dạ, cháu chào chú” rồi rời đi. Con cũng không kể tên trường, địa chỉ nhà hay giờ bố mẹ đi làm, vì những thông tin ấy là nguyên liệu để dựng lên một kịch bản thuyết phục.
- Không nhận bất kỳ món quà nào. Từ chiếc kẹo, bóng bay đến hình dán, con đều từ chối và không cần cân nhắc quà nhỏ hay lớn. Nếu con đã nhận rồi thì con vẫn nên kể với bố mẹ, và anh chị cần khen con vì đã nói thật.
- Không đi theo dưới bất kỳ hình thức nào khi chưa có sự đồng ý trực tiếp từ bố mẹ. Chữ “trực tiếp” nghĩa là chính bố mẹ nói với con, hoặc con gọi được cho bố mẹ. Lời kể lại của một người khác chưa đủ để con đi.
Cách ứng xử khi người lạ tiếp cận trẻ
Khi có người lạ bắt chuyện, con hãy đứng thẳng và giữ khoảng cách tối thiểu 2 mét, tức là gần bằng chiều dài một chiếc giường đơn. Nếu người lạ vẫn tiến lại gần, con lùi lại ngay hoặc chạy về phía có người lớn thân quen như bố mẹ, cô giáo hay chủ một cửa hàng con vẫn hay ghé. Sau đó, con kể lại với bố mẹ chuyện vừa xảy ra, kể cả khi con thấy “chắc không sao”.
Để con hình dung khoảng cách này, anh chị có thể dùng một sợi dây dài hai mét hoặc thước dây rồi cùng con thử đứng xa nhau đúng chừng đó. Trẻ nhỏ học bằng cảm giác cơ thể nhanh hơn học bằng con số. Chỉ vài lần tập, con sẽ tự điều chỉnh vị trí mà không cần nhắc.
Mẫu câu từ chối người lạ trẻ có thể nói ngay
Con nên có sẵn hai mẫu câu từ chối, nói to và rõ ràng, để không đứng im khi bị bất ngờ. Nhiều bé biết mình nên từ chối nhưng không biết nói thế nào, nên cười trừ. Khi đó người lạ dễ hiểu rằng con còn lưỡng lự và tiếp tục thuyết phục. Hai mẫu câu anh chị có thể dạy con là:
- “Cháu xin lỗi, bố mẹ cháu không cho nhận quà của người lạ đâu ạ!”
- “Bố mẹ cháu đang ở ngay kia rồi, cháu phải ra với bố mẹ luôn.”
Con nói xong thì rời đi ngay, không đứng lại tranh luận. Nhiều trẻ được dạy phải lễ phép nên ngại bỏ đi khi người lớn còn đang nói. Anh chị hãy nói rõ với con rằng khi cảm thấy không an toàn, việc rời đi ngay cũng là cách cư xử đúng.
>>>> Xem thêm: Dạy trẻ kỹ năng chào hỏi lễ phép chuẩn từ nhỏ
Kỹ năng xử lý tình huống khẩn cấp cho trẻ khi gặp người lạ
Khi bị ép buộc, con cần phản kháng, la hét thật lớn và hét câu định vị để người xung quanh hiểu mình đang gặp nguy hiểm. Khi bị lạc ở nơi công cộng, con đứng yên tại chỗ, tìm người lạ an toàn như bảo vệ hay công an rồi đọc số điện thoại của bố mẹ. Cả hai tình huống đều cần được tập thành phản xạ, vì lúc hoảng trẻ rất khó nhớ điều mới nghe.
Có những lúc lời từ chối không đủ và trẻ cần những hành động cụ thể hơn. Điều này hơi khó với các bé quen ngoan, vì các em được dạy không được làm đau người khác. Anh chị cần nói rõ với con rằng có những tình huống đặc biệt mà con được phép làm mọi cách để thoát thân.
Kỹ năng khi bị người lạ ép buộc, lôi kéo
Khi bị ép buộc hoặc lôi kéo, con cần phản kháng, la hét thật lớn và hét câu định vị để người xung quanh biết mình đang gặp nguy hiểm. Lúc bị người lạ nắm tay hoặc ôm lấy để đưa đi, con không còn thời gian để nghĩ nhiều. Vì vậy con cần một chuỗi hành động ngắn đã tập thành phản xạ, theo thứ tự dưới đây. Anh chị đọc cho con nghe từng bước, rồi cùng con tập từng bước một.
- Phản kháng bằng mọi cách có thể. Con cào, cấu, cắn, đạp vào tay hoặc chân người đang giữ mình. Mục đích là thoát ra chứ không phải đánh nhau, và anh chị nên nói điều này để con không thấy có lỗi.
- La hét thật lớn ngay từ đầu. Con đừng chờ bị kéo đi xa mới kêu, vì tiếng hét kéo sự chú ý của người xung quanh về phía con rất nhanh.
- Hét đúng câu định vị. Con hét rõ: “Cứu cháu với! Đây không phải là bố cháu!”. Câu này giúp người xung quanh không hiểu lầm rằng bố mẹ đang mắng hay dạy con, và họ biết ngay mình cần can thiệp.
- Chạy về phía đông người sau khi thoát. Con chạy vào cửa hàng, về phía bảo vệ hoặc người lớn ở gần, không quay lại tìm đồ đã rơi, rồi kể ngay với người lớn đầu tiên gặp được.
Trong một buổi trò chuyện với phụ huynh, tôi hỏi một bé trai bảy tuổi rằng nếu bị kéo đi thì con làm gì. Bé thì thầm: “Con sẽ nói khẽ thôi, kẻo bị mắng”. Cả phòng bật cười, nhưng ai cũng nhận ra đây là điều nhiều bé đang nghĩ. Vì vậy, anh chị hãy cùng con tập hét ở nơi thoáng, như sân chơi hay công viên, để con quen với việc dùng giọng lớn mà không sợ bị mắng.
Kỹ năng khi trẻ bị lạc ở nơi công cộng
Khi bị lạc ở nơi công cộng, con đứng yên tại chỗ, tìm người lạ an toàn và đọc số điện thoại của bố mẹ để nhờ họ gọi giúp. Trước khi dạy các bước, anh chị nên nói với con rằng bị lạc không phải lỗi của con. Con cần nắm năm việc dưới đây. Các việc này được xếp theo thứ tự nên làm, từ lúc con nhận ra mình bị lạc cho đến khi gặp lại bố mẹ. Anh chị có thể tập cùng con trong lần đi chợ hay siêu thị kế tiếp.
- Đứng yên tại chỗ, không chạy lung tung. Bố mẹ sẽ quay lại tìm theo đường cũ, nên đứng yên giúp hai bên gặp nhau nhanh hơn.
- Hít thở và nhớ rằng bố mẹ đang đi tìm mình. Con bình tĩnh thì mới nhớ được điều cần làm tiếp theo.
- Tìm người lạ an toàn. Con đến chỗ bảo vệ, công an, nhân viên thu ngân hoặc một mẹ đang dắt con nhỏ và nói: “Cháu bị lạc bố mẹ”.
- Đọc số điện thoại của bố mẹ để nhờ gọi giúp. Anh chị nên tập cho con thuộc số, và có thể ghi thêm vào một tấm thẻ nhỏ để trong cặp hoặc vòng đeo tay.
- Ở lại cạnh người đã giúp mình. Nếu có người khác nói “chú dẫn con đi tìm mẹ”, con trả lời rằng cháu đợi ở đây và không đi theo.
Trước mỗi chuyến đi siêu thị hay công viên, anh chị hãy dành một phút cùng con chọn điểm hẹn nếu lạc nhau. Một thói quen nhỏ như vậy giúp con bình tĩnh hơn nhiều khi chuyện thật xảy ra. Con biết mình cần đứng ở đâu và bố mẹ sẽ tìm ở đâu, nên bớt hoang mang.
>>>> Xem thêm: Dạy con tự lập từ nhỏ: Lợi ích, Kỹ năng và Lộ Trình cần thiết
Thực hành dạy trẻ khi gặp người lạ
Có ba phương pháp trực quan để dạy trẻ kỹ năng không đi theo người lạ: học qua tranh ảnh và video tình huống, đóng vai xử lý tình huống, và học qua bài hát. Trong ba cách này, đóng vai và thực hành cần được ưu tiên vì giúp con luyện phản xạ thật. Học liệu và bài hát đóng vai trò mở đầu và nhắc lại.
Nói cho con nghe thôi thì chưa đủ. Trong nghiên cứu của Beck và Miltenberger năm 2009 [2], các bé từ sáu đến tám tuổi xem một chương trình dạy an toàn bằng video, nhưng khi gặp tình huống mô phỏng ngoài đời thì các bé chưa làm đúng. Sau khi cha mẹ cùng con tập ngay trong tình huống thật, tất cả các bé đều làm được và giữ được kỹ năng theo thời gian. Vì vậy, học liệu, đóng vai và bài hát nên đi cùng nhau, trong đó phần thực hành cần được ưu tiên.
Học qua học liệu trực quan về người lạ
Tranh ảnh minh họa, video tình huống dựng sẵn và các phim hoạt hình về kỹ năng an toàn giúp con hình dung tình huống mà không phải trải qua thật. Anh chị nên chọn nội dung hợp lứa tuổi, ít cảnh gây sợ, và ngồi xem cùng con. Cứ vài phút, anh chị dừng lại hỏi: “Nếu là con, con sẽ làm gì?”. Câu hỏi này biến việc xem thụ động thành buổi suy nghĩ chủ động.
Đóng vai xử lý tình huống khi gặp người lạ
Đóng vai là cách sát với thực tế để con luyện phản xạ mà vẫn an toàn. Trong nghiên cứu của Johnson và cộng sự [1], 13 bé mầm non được dạy theo từng bước: giải thích, làm mẫu, cho tập, khen và sửa, kèm luyện ngay trong tình huống thật. Cả 13 bé đều học được kỹ năng, và hầu hết vẫn giữ được sau ba tháng. Anh chị có thể làm theo tinh thần đó ở nhà với các bước sau.
- Anh chị làm mẫu trước: bố đóng người lạ, mẹ đóng bé, con đứng xem và cười.
- Đến lượt con: người thân đóng người lạ, đưa kẹo, rủ đi chơi hoặc nhờ tìm chú chó, con thực hành mẫu câu từ chối và lùi lại.
- Anh chị khen cụ thể phần con làm đúng, rồi chỉnh nhẹ phần chưa tốt, chẳng hạn giọng còn nhỏ hay còn đứng lại nói chuyện.
- Đổi tình huống và địa điểm, từ phòng khách sang sân chơi hay cổng nhà, để con quen với những bối cảnh khác nhau.
- Thỉnh thoảng nhờ một người con quen nhưng chưa thân đóng vai, khi bố mẹ đứng gần quan sát, và kết thúc bằng lời giải thích rằng đây là trò tập cùng một cái ôm.
Chị M., mẹ của một bé sáu tuổi, kể rằng lần đầu chơi trò này con chị nhận kẹo ngay, còn hỏi “chú còn không ạ?”. Chị không mắng mà chỉ cười và cho con chơi lại từ đầu. Đến lần thứ ba, bé tự lùi hai bước và nói to mẫu câu từ chối, khiến cả nhà vỗ tay. Điều khiến chị ấn tượng là con không còn thấy đây là bài học mà xem như một trò chơi.
Học qua bài hát dạy trẻ không đi theo người lạ
Bài hát có lời ngắn, giai điệu lặp lại giúp các bé mầm non nhớ quy tắc lâu hơn lời dặn miệng. Anh chị có thể chọn những bài hát thiếu nhi về an toàn hoặc tự soạn một bài chỉ vài câu theo giai điệu quen thuộc, chèn tên con vào lời. Chẳng hạn một câu ngắn như: “Không nhận quà, không đi theo, hét thật to, chạy về chỗ đông người”. Cả nhà có thể hát cùng nhau khi tắm, khi đi xe hay trước giờ đi ngủ để quy tắc thấm dần mà không tạo áp lực.
>>>> Xem thêm: Dạy con làm việc nhà từ sớm: Lợi ích, Cách dạy Đúng nên làm
Lưu ý cho phụ huynh và nhà trường khi dạy trẻ không đi theo người lạ
Phụ huynh và nhà trường cần nhớ ba điều. Thứ nhất, lập mật mã gia đình để xác nhận người đến đón con. Thứ hai, dạy con cảnh giác nhưng không gây sợ hãi, để con vẫn cởi mở với thế giới xung quanh. Thứ ba, phối hợp ôn luyện định kỳ giữa gia đình và nhà trường để kỹ năng trở thành phản xạ.
Mật mã gia đình để xác nhận người đón trẻ
Mật mã gia đình là một cụm từ bí mật chỉ bố mẹ và con biết, người nói được bố mẹ nhờ đón phải đọc đúng thì con mới đi theo. Nhóm nghiên cứu của Rodriguez và Jackson năm 2020 dẫn lại một nhận định đáng suy ngẫm: phần lớn các vụ đưa trẻ đi do người ngoài gia đình thực hiện lại là người ít nhiều đã quen mặt với trẻ. Từ đó, họ dạy năm trẻ trong phổ tự kỷ, từ 4 đến 9 tuổi, dùng một “từ khóa an toàn” của gia đình.
Đây mới là nghiên cứu quy mô nhỏ trên nhóm trẻ đặc thù, nhưng cả năm bé đều đạt yêu cầu và giữ được kỹ năng sau hai tháng. Điều đó gợi ý rằng chỉ dặn con tránh người lạ là chưa đủ, mà cần thêm một dấu hiệu chỉ gia đình mình biết, và anh chị có thể áp dụng bằng “mật mã bí mật” theo mấy nguyên tắc sau:
- Chọn một cụm từ ngắn, dễ nhớ với con nhưng người ngoài khó đoán, không dùng tên thú cưng hay ngày sinh.
- Chỉ những người trong gia đình và người được ủy quyền đón con mới biết mật mã.
- Ai nói được bố mẹ nhờ đón thì bắt buộc phải nói đúng mật mã, con mới đi theo. Nếu sai hoặc không biết, con không đi và tìm cô giáo hoặc bảo vệ.
- Nếu mật mã bị lộ, gia đình đổi ngay và tập lại với con.
Nhà anh T. từng tập như thế. Ông ngoại đóng vai người đến đón hộ và cố tình nói sai mật mã. Cô cháu gái tám tuổi nhìn ông một lúc rồi lắc đầu: “Cháu phải hỏi cô giáo đã”. Ông khen rất to và cả nhà cười vui, còn mật mã thì được cả nhà nhớ thuộc.
Tránh gây hoảng loạn khi dạy trẻ cảnh giác người lạ
Khi dạy trẻ kỹ năng không đi theo người lạ, cảnh giác không có nghĩa là để con sợ cả thế giới. Chị N. từng chia sẻ với tôi rằng sau khi đọc vài tin tức, chị kể rất kỹ cho con nghe, và sau đó bé không dám xuống sân chơi, cũng không chào hàng xóm. Chị đổi cách nói: phần lớn mọi người đều tử tế, nhưng vì chưa biết ai là ai nên gia đình mình có quy tắc để giữ an toàn. Bé chào hỏi lại lịch sự và vẫn vui chơi, chỉ nhớ hỏi bố mẹ trước khi đi cùng ai.
Anh chị nên nói bằng giọng bình tĩnh, dạy qua trò chơi và tránh kể chuyện tin tức đáng sợ trước mặt con. Nếu con tỏ ra lo lắng, anh chị hãy để con nói ra và giúp con hiểu cảm xúc của mình trước khi đưa ra thêm quy tắc. Một đứa trẻ thấy mình được bố mẹ lắng nghe sẽ dễ chủ động kể lại khi gặp chuyện lạ.
Sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường
Để việc dạy trẻ kỹ năng không đi theo người lạ bền lâu, nhà trường có thể tổ chức các buổi trải nghiệm kỹ năng sống theo từng học kỳ. Nhà trường cũng nên thống nhất với phụ huynh quy trình đón trẻ, gồm danh sách người đón, cách xác nhận bằng mật mã và cách xử lý khi có người lạ đến đón. Ở nhà, phụ huynh nên nhắc lại đều đặn, chẳng hạn mỗi tuần chọn một tình huống nhỏ để cả nhà cùng tập. Việc ôn luyện định kỳ rất cần, vì trong nghiên cứu của Johnson [1], có vài bé không còn giữ được mức đạt ban đầu sau ba tháng.
Nếu anh chị hoặc nhà trường phát hiện một trẻ có nguy cơ, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí và hoạt động 24/7 [4]. Trong tình huống khẩn cấp, anh chị gọi công an theo đường dây nóng 113 [5]. Nhớ dạy con rằng cả nhà, nhà trường và những người xung quanh đều sẵn sàng giúp con.
Đồng hành cùng Minh Trí Thành để trẻ tự tin và biết bảo vệ mình
Ngoài việc dạy con các quy tắc an toàn, anh chị có thể tìm thêm sự đồng hành qua các chương trình tại Minh Trí Thành (MTT), nơi Tôi cùng đội ngũ chia sẻ với phụ huynh cách đi cùng con qua từng giai đoạn. Bài viết này tôi viết từ những buổi trò chuyện với nhiều phụ huynh về nỗi lo mỗi khi con rời khỏi tầm mắt của mình.
Theo trải nghiệm của tôi, một đứa trẻ dám nói “không” và dám kể lại với bố mẹ thường là đứa trẻ được lắng nghe ở nhà. Vì thế, việc dạy trẻ kỹ năng không đi theo người lạ đi cùng với việc cha mẹ đồng hành, giúp con hiểu cảm xúc và tự tin thể hiện suy nghĩ.
Mỗi gia đình có một hoàn cảnh riêng, nên việc lắng nghe và chọn cách phù hợp luôn cần thời gian. Nếu anh chị muốn tìm hiểu, có thể xem các chương trình tại Minh Trí Thành để chọn hướng phù hợp với con. Anh chị nhắn tin cho Minh Trí Thành để được tư vấn chương trình phù hợp với độ tuổi của con và nhịp sống của gia đình mình.
Kết luận
Dạy trẻ kỹ năng không đi theo người lạ là hành trình ngắn nhưng cần lặp lại: phân biệt người quen và người lạ, nhớ quy tắc từ chối, biết la hét và tìm người giúp, cùng một mật mã gia đình. Anh chị hãy bắt đầu bằng một tình huống nhỏ ngay trong tuần này, rồi lặp lại đều đặn.
Câu hỏi thường gặp khi dạy trẻ không đi theo người lạ
Dạy trẻ kỹ năng không đi theo người lạ nên bắt đầu từ mấy tuổi?
Anh chị có thể bắt đầu khi con nói được câu ngắn và hiểu lời dặn đơn giản, thường vào khoảng ba tuổi. Ở giai đoạn này, hãy dạy bằng hình ảnh và trò chơi, mỗi lần một quy tắc. Khi con lớn hơn, anh chị bổ sung dần cách xử lý khi bị lạc và cách nhận ra các kịch bản dụ dỗ.
Hàng xóm mới chuyển đến có phải là người lạ với trẻ không?
Có, cho tới khi bố mẹ chính thức giới thiệu với con. Người con mới gặp một hai lần vẫn nằm trong nhóm người lạ. Con vẫn có thể chào hỏi lịch sự, nhưng không nhận quà và không đi cùng khi chưa có sự đồng ý trực tiếp của bố mẹ.
Người lạ nói biết tên trẻ và tên bố mẹ thì trẻ có nên đi theo không?
Con không đi theo. Tên con thường được ghi trên áo, cặp hoặc nghe được khi bố mẹ gọi ngoài đường, nên việc biết tên chưa chứng minh được điều gì. Con chỉ đi khi bố mẹ đồng ý trực tiếp hoặc khi người đó nói đúng mật mã gia đình.
Trẻ bị lạc trong siêu thị thì việc đầu tiên cần làm là gì?
Việc đầu tiên là đứng yên tại chỗ thay vì chạy đi tìm bố mẹ. Sau đó con tìm nhân viên bảo vệ, thu ngân hoặc một mẹ đang dắt con nhỏ, rồi đọc số điện thoại của bố mẹ để họ gọi giúp. Con ở lại cạnh người đó cho đến khi bố mẹ đến.
Làm sao dạy trẻ cảnh giác người lạ mà không sợ hãi?
Anh chị nên nói bằng giọng bình tĩnh, dạy qua trò chơi và nhấn mạnh rằng có rất nhiều người sẵn sàng giúp con như cô giáo, bảo vệ, công an. Con vẫn được chào hỏi lịch sự, chỉ cần nhớ hỏi bố mẹ trước khi nhận quà hay đi cùng ai. Tránh kể chuyện tin tức đáng sợ trước mặt con.
Mật mã gia đình cho trẻ nên đặt như thế nào?
Anh chị chọn một cụm từ ngắn, dễ nhớ với con nhưng người ngoài khó đoán, không dùng tên thú cưng hay ngày sinh. Chỉ những người trong gia đình và người được ủy quyền đón con mới biết. Nếu mật mã bị lộ, gia đình đổi ngay và tập lại cùng con.
Tài liệu tham khảo
- Rodriguez, C. N., & Jackson, M. L. (2020). A safe-word intervention for abduction prevention in children with autism spectrum disorders. Behavior Analysis in Practice, 13(4), 872-882. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7666251
- Báo Pháp luật Việt Nam. Nỗ lực phủ sóng để trẻ em bình an (thông tin về Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111). https://baophapluat.vn/no-luc-phu-song-de-tre-em-binh-an-post504690.html
- Báo Tuổi Trẻ (2026). 113 sẽ thành tổng đài chung cho cấp cứu, cứu hỏa, cứu nạn toàn quốc (nêu các đường dây khẩn cấp 113, 114, 115 và đường dây 111 bảo vệ trẻ em). https://tuoitre.vn/113-se-thanh-tong-dai-chung-cho-cap-cuu-cuu-hoa-cuu-nan-toan-quoc-202604171813556.htm
Pingback: Dạy trẻ kỹ năng thoát hiểm khi có cháy Càng Sớm Càng Tốt