Nguyên nhân gây ra áp lực học tập đến từ ba phía: gia đình kỳ vọng quá mức, môi trường học đường nặng nề và chính bản thân trẻ tự đặt tiêu chuẩn cao cho mình. Trong bài viết này, Lanh tôi sẽ chỉ ra từng nguyên nhân cụ thể, những ảnh hưởng thực tế lên con trẻ và hướng đồng hành phù hợp cho cha mẹ.
Nguyên nhân từ phía gia đình và xã hội
Gia đình và xã hội là nhóm nguyên nhân gây ra áp lực học tập xuất hiện sớm nhất và thường sâu sắc nhất trong đời sống một đứa trẻ. Ba yếu tố chính thuộc nhóm này là kỳ vọng quá mức từ cha mẹ, tâm lý coi trọng thành tích của xã hội, và chương trình học vốn đã khá nặng so với lứa tuổi. Cả ba đều xuất phát từ mong muốn tốt cho con, nhưng nếu không được điều chỉnh đúng mức, chúng dễ trở thành gánh nặng âm thầm đè lên vai trẻ mỗi ngày. Dưới đây, Lanh tôi sẽ đi vào từng nguyên nhân cụ thể.
Kỳ vọng quá mức từ cha mẹ
Phụ huynh thường mong muốn con đạt điểm số cao hoặc đặt ra những mục tiêu vượt quá năng lực thực tế của trẻ. Điều này xuất phát từ tâm lý thương con, muốn con có tương lai tốt hơn, nhưng lại vô tình biến việc học thành một cuộc chạy đua không có điểm dừng. Theo một khảo sát tại một số trường trung học phổ thông ở Đà Nẵng do Bệnh viện Tâm thần thành phố thực hiện, gần 58% học sinh cho biết từng bị cha mẹ la mắng vì kết quả học tập không như mong đợi, một con số cho thấy áp lực từ gia đình phổ biến đến mức nào.
Lanh tôi từng đồng hành với một gia đình có cô con gái học lớp 7. Người mẹ đặt ra quy định môn nào cũng phải đạt trên 9 điểm, nếu không sẽ bị cắt thời gian chơi cuối tuần. Đứa trẻ học ngày càng nhiều nhưng điểm số lại tụt dần, vì mỗi lần cầm bài kiểm tra lên, tay em run và đầu óc trống rỗng trước khi kịp đọc đề. Đó là hình ảnh rất thật về việc kỳ vọng, nếu đặt sai chỗ, có thể đi ngược lại đúng mục đích ban đầu của cha mẹ.
Bệnh thành tích
Không chỉ trong gia đình, hệ thống giáo dục và xã hội đôi khi cũng quá coi trọng điểm số và văn bằng như thước đo duy nhất để đánh giá năng lực một con người. Khi thành tích trở thành danh dự của cả lớp, cả trường, học sinh dễ bị cuốn vào guồng quay phải luôn đứng trong top đầu, dù năng lực và sở thích thực sự của các em có thể nằm ở một hướng khác.
Không ít trường hợp, giấy khen và bảng điểm được xem như thước đo duy nhất của một năm học, khiến những nỗ lực khác của trẻ, như tinh thần hợp tác, khả năng sáng tạo hay sự tiến bộ trong thái độ học tập, gần như không được ghi nhận đúng mức.
Chương trình học nặng
Lịch học dày đặc, khối lượng kiến thức lý thuyết lớn cùng tình trạng học thêm liên tục từ sáng đến tối khiến nhiều học sinh gần như không còn thời gian nghỉ ngơi đúng nghĩa. Một ngày của trẻ có thể bắt đầu từ 6 giờ sáng và kết thúc lúc 10 giờ tối với lịch trình học chính khóa, học thêm, làm bài tập nối tiếp nhau. Cơ thể và trí não của trẻ, dù đang trong giai đoạn phát triển, vẫn phải vận hành với cường độ không khác gì người trưởng thành đi làm cả ngày.
Nguyên nhân từ môi trường học đường
Bên cạnh gia đình, môi trường học đường cũng là nhóm nguyên nhân gây ra áp lực học tập rất đáng chú ý, vì đây là nơi trẻ dành phần lớn thời gian trong ngày. Ba nguyên nhân nổi bật ở nhóm này là áp lực từ các kỳ thi mang tính quyết định, sự cạnh tranh ngầm giữa bạn bè cùng lớp, và khối lượng bài tập vượt quá thời gian trẻ có thể xử lý một cách thoải mái. Cả ba yếu tố này thường cộng hưởng với nhau, khiến trường học, thay vì là nơi khơi gợi hứng thú, lại trở thành nguồn căng thẳng thường trực với không ít em.
Áp lực thi cử
Các kỳ thi mang tính quyết định như thi chuyển cấp, thi tốt nghiệp hay thi vào lớp chọn tạo ra một gánh nặng tâm lý rất lớn cho học sinh. Cảm giác cả một giai đoạn học tập bị quyết định bởi một hoặc vài buổi thi khiến nhiều em rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng trước kỳ thi.
Một nghiên cứu tại trường THPT Phan Bội Châu, tỉnh Bình Thuận, ghi nhận khoảng 38% học sinh lớp 12 có biểu hiện lo âu vì áp lực điểm số và thi cử, con số phản ánh khá rõ mức độ phổ biến của tình trạng này ở giai đoạn cuối cấp.
Cạnh tranh bạn bè
Áp lực đồng trang lứa khiến không ít học sinh luôn sợ bị tụt lại phía sau so với bạn bè xung quanh. Việc so sánh điểm số, thành tích, hay thậm chí là trường lớp mà bạn bè theo học, dần dà tạo ra một cuộc đua ngầm mà đứa trẻ nào cũng cảm thấy mình phải tham gia, dù muốn hay không. Có những em học sinh, dù đã đạt kết quả khá tốt, vẫn cảm thấy chưa đủ chỉ vì bạn thân trong lớp đạt điểm cao hơn một chút, và điều đó âm thầm bào mòn sự tự tin của các em theo thời gian.
Khối lượng bài tập
Lịch học chính khóa dày đặc cộng thêm bài tập về nhà từ nhiều môn học cùng lúc khiến thời gian nghỉ ngơi, vui chơi của trẻ bị thu hẹp đáng kể. Nhiều em học sinh cấp hai, cấp ba chia sẻ với tôi rằng các em gần như không có buổi tối nào trọn vẹn để làm điều mình thích, vì luôn có một môn bài tập nào đó đang chờ. Về lâu dài, tình trạng này khiến trẻ dần mất đi sự hứng thú tự nhiên với việc học, vì học tập gắn liền với cảm giác bị dồn ép thay vì khám phá.
Nguyên nhân từ bản thân người học
Ngoài những tác động từ bên ngoài, chính đứa trẻ cũng có thể là một trong những nguyên nhân gây ra áp lực học tập cho bản thân mình, đôi khi âm thầm và khó nhận ra hơn cả áp lực từ cha mẹ hay nhà trường. Ba biểu hiện thường gặp là tính cầu toàn, thói quen quản lý thời gian kém, và nỗi sợ thất bại trước kỳ vọng của người lớn. Điều đáng nói là nhóm nguyên nhân này thường phát triển từ chính cách trẻ được nuôi dạy và môi trường xung quanh, nên muốn thay đổi cũng cần bắt đầu từ sự đồng hành của gia đình.
Tính cầu toàn
Một số học sinh tự đặt ra tiêu chuẩn quá cao cho bản thân và luôn dằn vặt khi kết quả không như mong đợi, dù người xung quanh không hề gây áp lực. Tôi từng gặp một cậu bé lớp 9 viết đi viết lại một bài văn đến bốn, năm lần chỉ vì cảm thấy câu chữ chưa đủ hoàn hảo, dù bài viết ban đầu đã khá tốt. Sự cầu toàn, nếu không được điều chỉnh kịp thời, dễ khiến trẻ kiệt sức trước cả khi bước vào kỳ thi thật sự.
Quản lý thời gian kém
Thói quen trì hoãn khiến bài vở dồn ứ đến sát giờ nộp hoặc sát ngày thi, tạo ra cảm giác hoảng loạn và áp lực dồn nén trong thời gian ngắn. Đây là vòng lặp quen thuộc ở nhiều học sinh, học không có kế hoạch, để việc dồn lại, rồi thức khuya chạy deadline, kéo theo mệt mỏi và học kém hiệu quả hơn ở những ngày sau đó.
Một nghiên cứu về hành vi trì hoãn trong học tập tại một số trường trung học cơ sở cho thấy động lực học tập càng thấp thì xu hướng trì hoãn càng rõ rệt, và ngược lại, khi trẻ được hỗ trợ xây dựng động lực học tập từ sớm, hành vi trì hoãn cũng giảm đi đáng kể.
Tâm lý sợ thất bại
Nỗi sợ làm cha mẹ, thầy cô thất vọng tạo thành một rào cản lo âu vô hình nhưng rất nặng nề trong tâm trí trẻ. Nhiều em không dám chia sẻ khi gặp khó khăn trong học tập, vì sợ bị đánh giá hoặc sợ người lớn buồn lòng, và cứ thế âm thầm chịu đựng một mình. Một khảo sát tại các trường trung học ở Hà Nội năm 2021 cho thấy hơn 60% học sinh từng cảm thấy mình làm cha mẹ hoặc thầy cô thất vọng khi kết quả học tập không đạt như kỳ vọng, một con số cho thấy nỗi sợ này phổ biến hơn nhiều người nghĩ.
Giải pháp khắc phục áp lực học tập
Không có một giải pháp duy nhất cho áp lực học tập, vì nguyên nhân đến từ ba phía thì cách khắc phục cũng cần đến từ cả ba phía tương ứng: gia đình, nhà trường và chính bản thân người học. Điều quan trọng là mỗi bên cần thay đổi một cách cụ thể, thay vì chỉ dừng ở nhận thức chung chung. Dưới đây là những việc làm thiết thực mà Lanh tôi thường gợi ý cho các gia đình.
Giải pháp từ phía gia đình
Với cha mẹ, thay đổi cần bắt đầu từ những việc làm cụ thể mỗi ngày chứ không chỉ là một quyết tâm mơ hồ. Một số việc anh chị có thể áp dụng ngay:
- Hạ thấp kỳ vọng xuống mức phù hợp với năng lực thực tế của con, thay vì lấy một chuẩn chung áp cho mọi đứa trẻ.
- Ngừng so sánh con với bạn bè, anh chị em hay “con nhà người ta”, vì mỗi đứa trẻ có một tốc độ phát triển riêng.
- Dành ít nhất mười, mười lăm phút mỗi ngày để hỏi con về việc học có gì khó khăn, thay vì chỉ hỏi han điểm số.
- Ghi nhận sự cố gắng và tiến bộ của con, dù nhỏ, thay vì chỉ chú ý đến kết quả cuối cùng.
- Cùng con xây dựng lại lịch học và lịch nghỉ ngơi hợp lý nếu nhận thấy con đang quá tải.
Quay lại câu chuyện của cô bé lớp 7 mà tôi kể ở trên, sau khi người mẹ đồng ý bỏ quy định điểm số cứng nhắc và chuyển sang hỏi han con mỗi ngày về việc học có gì khó khăn, chỉ sau một học kỳ, tinh thần của em cải thiện rõ rệt và điểm số cũng dần ổn định trở lại, dù không còn ai đặt áp lực phải trên 9 điểm mỗi môn.
Giải pháp từ phía nhà trường
Về phía nhà trường, những điều chỉnh sau đây, nếu được triển khai đồng bộ, có thể giảm đáng kể gánh nặng học tập cho học sinh:
- Giảm tải khối lượng bài tập về nhà, ưu tiên chất lượng thay vì số lượng bài làm.
- Đổi mới phương pháp đánh giá và thi cử theo hướng nhẹ nhàng hơn, giảm bớt các kỳ thi mang tính quyết định tuyệt đối.
- Chú trọng phát triển kỹ năng mềm, hoạt động trải nghiệm song song với kiến thức trong chương trình chính khóa.
- Tập huấn cho giáo viên cách nhận diện sớm các dấu hiệu căng thẳng ở học sinh để có hướng hỗ trợ kịp thời.
Nhiều trường học hiện nay đã bắt đầu đưa các hoạt động trải nghiệm, kỹ năng sống vào chương trình chính khóa, đây là tín hiệu tích cực đáng ghi nhận.
Giải pháp từ bản thân các con
Bên cạnh sự hỗ trợ từ người lớn, bản thân học sinh cũng cần được hướng dẫn để chủ động điều chỉnh cách học của mình:
- Thiết lập thời gian biểu khoa học, chia nhỏ khối lượng bài học thay vì dồn lại vào phút chót.
- Xen kẽ giữa thời gian học và thời gian vận động nhẹ hoặc giải trí, tránh ngồi học liên tục quá lâu.
- Đặt mục tiêu học tập vừa sức, chấp nhận rằng không phải môn nào cũng cần đạt điểm tuyệt đối.
- Chủ động chia sẻ khó khăn của mình với cha mẹ hoặc người thân, thay vì giữ trong lòng.
Kỹ năng này không tự nhiên mà có, phần lớn trẻ cần được người lớn hướng dẫn từng bước, kiên nhẫn cùng con luyện tập cho đến khi trở thành thói quen.
Khi cha mẹ cần thêm một người đồng hành
Lanh tôi hiểu rằng đọc đến đây, có thể nhiều anh chị đã nhận ra bóng dáng của chính gia đình mình trong một vài nguyên nhân kể trên. Điều đó rất bình thường, vì phần lớn phụ huynh đều thương con theo cách của mình, chỉ là đôi khi cách thể hiện chưa thực sự phù hợp với những gì con đang cần. Trong suốt hành trình làm việc cùng nhiều gia đình, tôi nhận ra rằng thay đổi lớn nhất không đến từ việc ép con học nhiều hơn, mà đến từ việc cha mẹ học cách hiểu con hơn.
Nếu anh chị đang tìm một hướng đi cụ thể để cùng con vượt qua giai đoạn áp lực học tập này, có thể tham khảo thêm các chương trình tại Minh Trí Thành, nơi Lanh tôi cùng đội ngũ đã đồng hành với rất nhiều gia đình có những trăn trở tương tự, giúp cha mẹ và con cái tìm lại tiếng nói chung trong việc học.
Kết luận
Áp lực học tập không tự sinh ra, nó là kết quả của nhiều nguyên nhân cộng dồn từ gia đình, nhà trường và chính đứa trẻ. Hiểu đúng gốc rễ, cha mẹ mới có thể đồng hành đúng cách, giúp con học tập nhẹ nhàng mà vẫn tiến bộ, thay vì gồng mình trong lo âu mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp về nguyên nhân gây ra áp lực học tập
1. Nguyên nhân gây ra áp lực học tập phổ biến nhất ở học sinh Việt Nam là gì?
Theo những gì Lanh tôi quan sát qua nhiều gia đình, kỳ vọng quá mức từ cha mẹ và áp lực thi cử là hai nguyên nhân xuất hiện thường xuyên nhất, đặc biệt ở giai đoạn chuyển cấp.
2. Làm sao để biết con đang chịu áp lực học tập quá mức?
Cha mẹ có thể chú ý các dấu hiệu như con hay than mệt, mất ngủ, ngại đi học, dễ cáu gắt hoặc điểm số giảm sút bất thường so với trước đây. Đây là những tín hiệu cần được lắng nghe sớm thay vì chờ đến khi trở nên nghiêm trọng.
3. Áp lực học tập có ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất của trẻ không?
Có. Áp lực kéo dài có thể gây suy nhược cơ thể, đau đầu, mất ngủ và ảnh hưởng thị lực nếu trẻ thường xuyên học khuya trong thời gian dài.
4. Cha mẹ nên làm gì khi phát hiện con đang căng thẳng vì học tập?
Trước hết, hãy dành thời gian lắng nghe con thay vì hỏi ngay về điểm số. Sau đó, cùng con điều chỉnh lại lịch học, giảm bớt kỳ vọng không phù hợp và cho con thời gian nghỉ ngơi hợp lý.
5. Có nên cho con học thêm nhiều để tránh bị tụt lại phía sau không?
Việc học thêm cần dựa trên nhu cầu thực sự và khả năng tiếp thu của con, không nên chạy theo số lượng. Học quá nhiều mà không có thời gian nghỉ ngơi thường phản tác dụng, khiến trẻ mệt mỏi và tiếp thu kém hơn.
6. Áp lực học tập có thể tự hết khi trẻ lớn lên không?
Không hẳn. Nếu không được nhận diện và điều chỉnh kịp thời, áp lực học tập có thể kéo dài và ảnh hưởng đến cách trẻ đối diện với căng thẳng, công việc sau này. Đồng hành đúng cách từ sớm sẽ giúp con hình thành nền tảng tâm lý vững vàng hơn khi trưởng thành.
Tài liệu tham khảo
- Tạp chí Khoa học Sức khỏe (2021). Stress do kỳ vọng học tập và các yếu tố liên quan ở học sinh trung học tại Hà Nội, Việt Nam năm 2021. https://jhds.edu.vn/bai-bao/stress-do-ky-vong-hoc-tap-va-cac-yeu-to-lien-quan-o-hoc-sinh-trung-hoc-tai-ha-noi-viet-nam-nam-2021-728.html
- Bệnh viện Tâm thần Đà Nẵng; nghiên cứu tại trường THPT Phan Bội Châu (Bình Thuận), dẫn lại trong: Áp lực học tập – Thực trạng và giải pháp hạn chế. https://www.studocu.vn/vn/document/truong-dai-hoc-can-tho/chu-nghia-xa-hoi-khoa-hoc/ap-luc-hoc-tap-official-ban-luan-ve-van-de-ap-luc-hoc-tap-o-hoc-sinh-hien-nay/32011906
- Nghiên cứu hành vi trì hoãn trong học tập của học sinh trung học cơ sở. https://scholar.dlu.edu.vn/thuvienso/bitstream/DLU123456789/272255/1/92534-925-200056-1-2-20240313.pdf
